پارتنون آتن؛ چگونه ساخته شد و چرا به ویرانه تبدیل شد؟

پارتنون در کجای آتن و یونان قرار دارد؟

پارتنون (Partenon) معبدی روی آکروپولیس (Akropolis) در آتن (Atina)، پایتخت یونان (Yunanistan)، است. آن را برای آتنا (Athena)، الهه حامی شهر، ساختند. اگر شما «پارتنون یونان» یا «پارتنون کجای یونان است» را جست‌وجو کنید، پاسخ یکی است: صخره‌ای بر فراز مرکز آتن.

آکروپولیس در سال 1987 در فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO) ثبت شد. معبد روی آن در قرن پنجم پیش از میلاد ساخته شد. این بنا از آن زمان تاکنون هم کلیسا بوده و هم مسجد. امروز ویرانه‌ای است که مرمتگران همچنان مشغول مرمت آن هستند.

نام پارتنون چه معنایی دارد؟

آتنا لقب پارتنوس (Parthenos)، به معنای «باکره»، را داشت. فرهنگ کلاسیک آکسفورد به نکته‌ای اشاره می‌کند که بیشتر بازدیدکنندگان از آن بی‌خبرند. نام پارتنون ابتدا فقط به اتاق غربی بنا گفته می‌شد. به‌مرور این نام به تمام معبد اطلاق شد.

پس وقتی شما می‌گویید «پارتنون»، واژه‌ای را به کار می‌برید که زمانی نام یک اتاق بود.

پیش از پارتنون: معبدی که ویران شد

پارتنون نخستین معبد این محل نبود. ساخت معبدی قدیمی‌تر پس از 490 پیش از میلاد آغاز شده بود. ایرانیان در 480 پیش از میلاد آتن را تصرف کردند و آن بنای قدیمی‌تر ویران شد.

معبد کنونی بعدها، در دوره پریکلس (Perikles)، سیاستمدار آتنی، ساخته شد. کار ساخت در 447 پیش از میلاد آغاز شد.

خط زمانی

• پس از 490 پیش از میلاد: ساخت معبدی قدیمی‌تر در این محل آغاز می‌شود.
• 480 پیش از میلاد: تصرف آتن به دست ایرانیان به ویرانی آن می‌انجامد.
• 447 پیش از میلاد: ساخت پارتنون کنونی در دوره پریکلس آغاز می‌شود.
• 438 پیش از میلاد: معبد و تندیس آتنا تقدیس می‌شوند.
• 433 پیش از میلاد: آتن نگهداری وجوه عمومی خود را در اتاق غربی آغاز می‌کند.
• 432 پیش از میلاد: کار پیکره‌های سنتوری‌ها پایان می‌یابد.
• قرن چهارم میلادی: معبد پس از آسیب شدید آتش‌سوزی در اواخر دوره روم مرمت می‌شود.
• قرن ششم میلادی: بنا به کلیسایی مسیحی وقف مریم تبدیل می‌شود.
• نیمه دوم قرن پانزدهم: در دوره حکومت عثمانی به مسجد تبدیل می‌شود.
• 26 سپتامبر 1687: گلوله‌ای ونیزی باروت ذخیره‌شده را منفجر می‌کند. بخش میانی بنا فرو می‌ریزد.
• اوایل قرن 19: بخش بزرگی از تزیینات پیکرتراشی به ابتکار لرد الگین از بنا جدا و منتقل می‌شود.
• 1975: کمیته‌ای برای حفاظت از بناهای آکروپولیس تشکیل می‌شود.
• 1981: زلزله به نمای شرقی آسیب شدیدی می‌زند.
• 1984–1991: نمای شرقی مرمت می‌شود.
• 1987: آکروپولیس آتن در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می‌شود.
• 1992–1993: مرمتگران ستونی آسیب‌دیده در ضلع جنوبی را بلند می‌کنند و پایین‌ترین قطعه استوانه‌ای آن را مرمت می‌کنند.

پارتنون چگونه ساخته شد؟

معماران بنا ایکتینوس و کالیکراتس (Kallikrates) بودند. فیدیاس (Phidias)، پیکرتراش، مسئول برنامه پیکرتراشی آن بود.

معبد به شیوه دوریک (Dor) ساخته شده است. هر نمای کوتاه هشت ستون و هر ضلع بلند هفده ستون دارد. عناصر شیوه ایونیک نیز در آن به کار رفته است. ابعاد بنا در تراز سکوی بالایی حدود 69.5 در 30.9 متر است.

مرمر را از معدن‌های اسپیلیا (Spilia) در کوه پنتلیکون (Pentelikon)، در فاصله حدود 16 کیلومتری معبد، می‌آوردند. بلوک‌ها بدون ملات به هم متصل می‌شدند. سه عامل آن‌ها را کنار هم نگه می‌داشت: پرداخت دقیق سطوح تماس، وزن بلوک‌ها و اصطکاک.

شما یک دسته بلند از کتاب‌های سنگین را روی قفسه تصور کنید. هیچ چسبی کتاب‌ها را به هم وصل نکرده، اما روی هم می‌مانند. پارتنون هم بر پایه تصوری مشابه استوار است، البته با دقتی بسیار بیشتر.

سازندگان خطوط مستقیم را نیز عمداً خمیده ساختند. پله‌ها و سکوی بالایی را کمی محدب کردند. به بدنه ستون‌ها اندکی برآمدگی دادند. فاصله ستون‌ها در گوشه‌ها را هم کاهش دادند.

تندیس آتنا و پیکره‌ها

در بخش شرقی فضای داخلی معبد، تندیسی از آتنا ساخته فیدیاس قرار داشت. جنس آن از طلا و عاج بود. آتنا در دست راستش نیکه (Nike)، الهه پیروزی، را نگه داشته بود.

سنتوری‌ها، یعنی بخش‌های مثلثی بالای نما، دو داستان را روایت می‌کردند. سنتوری شرقی تولد آتنا را نشان می‌داد. سنتوری غربی رقابت آتنا و پوزئیدون (Poseidon) بر سر فرمانروایی آتن را به تصویر می‌کشید.

نوار نقش‌برجسته پارتنون

نواری از نقش‌برجسته به شیوه ایونیک، گرداگرد سطح بیرونی ساختمان داخلی کشیده شده بود. این نوار از 115 بلوک مرمر تشکیل می‌شد و طول کل آن به 160 متر می‌رسید. آن را بین 443 و 438 پیش از میلاد تراشیدند.

این نوار 378 پیکره انسانی و ایزدی را نشان می‌دهد. بیش از 220 حیوان نیز در آن دیده می‌شود که بیشترشان اسب هستند.

برداشت رایج این است که نقش‌برجسته‌ها دسته آیینی جشن پاناتنایا (Panathenaia) را نشان می‌دهند. جوآن برتون کانلی (Joan Breton Connelly) استدلال کرده است که صحنه مرکزی، قربانی‌کردن دختر شاه ارختئوس (Erekhtheus) را نشان می‌دهد. ویلیام سنت کلر (William St Clair) و کاترین تیتی (Catharine Titi) این تفسیر را رد می‌کنند.

چرا پارتنون به ویرانه تبدیل شد؟

هیچ رویداد واحدی تمام این ویرانی را توضیح نمی‌دهد. آسیب‌ها در طول قرن‌های بسیار روی هم انباشته شدند.

آتش‌سوزی و تغییر کاربری. در اواخر دوره روم، معبد در آتش‌سوزی به‌شدت آسیب دید. در قرن چهارم میلادی آن را مرمت کردند. در قرن ششم به کلیسایی وقف مریم (Meryem) تبدیل شد. در نیمه دوم قرن پانزدهم، زیر حکومت عثمانی، به مسجد تبدیل شد. برج پلکان موجود را نیز به مناره تبدیل کردند.

انفجار 1687. این بزرگ‌ترین ضربه بود. هنگام محاصره آتن به دست ونیزی‌ها (Venedikliler)، در 26 سپتامبر 1687 گلوله خمپاره‌ای از تپه فیلوپاپوس (Filopappos) شلیک شد. عثمانی‌ها درون پارتنون باروت ذخیره کرده بودند. گلوله آن را منفجر کرد. انفجار بخش میانی بنا و دیوارهای تالار اصلی، یا سلا، را ویران کرد.

اگر شما در ترکیه سفر کنید، می‌دانید که تاریخ عثمانی چقدر در محوطه‌های تاریخی یونان و بالکان (Balkanlar) حضور دارد. پارتنون هم یکی دیگر از همین مکان‌هاست.

انتقال پیکره‌ها. در اوایل قرن 19، لرد الگین (Lord Elgin) سفیر بریتانیا (Britanya) در استانبول بود. به ابتکار او، بخش بزرگی از تزیینات پیکرتراشی پارتنون را از بنا جدا کردند و بردند.

مرمت‌های قدیمی. نیکولائوس بالانوس (Nikolaos Balanos) در مرمت‌های پیشین از تقویت‌کننده‌های آهنی استفاده کرد. آهن زنگ زد. این اتفاق باعث ترک‌خوردن مرمر و جداشدن تکه‌های آن شد.

زلزله. زلزله 1981 به نمای شرقی آسیب شدیدی زد.

آلودگی هوا. آلودگی، به‌ویژه پس از 1950، بیشتر شد. این آلودگی باعث سولفاته‌شدن، ازبین‌رفتن سطح و لایه‌لایه‌شدن مرمر شد.

اختلاف بر سر مرمرهای پارتنون

«مرمرهای پارتنون» همان پیکره‌هایی هستند که در زمان الگین از بنا جدا و منتقل شدند. موزه بریتانیا (British Museum) می‌گوید آن‌ها با اجازه عثمانی و به‌صورت قانونی برده شدند. یونان این ادعا را رد می‌کند.

در 2024، زینب بوز (Zeynep Boz) از ترکیه اعلام کرد که اصل فرمانی که چنین اجازه‌ای را ثابت کند، در بایگانی‌های عثمانی پیدا نشده است. این گفته یک مقام رسمی است. این گفته به اختلاف حقوقی پایان نمی‌دهد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• ستون‌هایی با مرکز چوبی. هر ستون از 10 تا 12 قطعه استوانه‌ای ساخته شده است. قطعات چوبی در مرکز این قطعه‌ها، همراه با میخ‌هایی از چوب سخت‌تر، به کارگران کمک می‌کردند هنگام نصب، قطعه‌ها را هم‌مرکز کنند.
• فیوزی از آهن. اندازه بست‌های آهنی را طوری تعیین کرده بودند که زیر بار بسیار شدید، پیش از مرمر بشکنند. سربی که دور آن‌ها می‌ریختند، ارتعاش‌ها را کاهش می‌داد و از آهن در برابر زنگ‌زدگی محافظت می‌کرد. عملکرد آن شبیه فیوز جعبه برق خانه شماست: بخش ضعیف‌تر زودتر از کار می‌افتد تا بخش ارزشمند سالم بماند.
• خزانه‌ای در اتاق غربی. از 433 پیش از میلاد، چهار ستون ایونیک تکیه‌گاه اتاق غربی بودند. آتن وجوه عمومی خود را در آنجا نگه می‌داشت.
• بلوک‌های نازک‌شده. بعضی از بلوک‌های نقش‌برجسته‌ای را که الگین برد، نازک‌تر بریدند تا حملشان آسان‌تر شود. قطعاتی که از پشت آن‌ها اره شده بود، روی آکروپولیس باقی ماند.
• ستونی که به داخل بردند. در 1992–1993، مرمتگران بخش یک ستون آسیب‌دیده در ضلع جنوبی را از دومین قطعه استوانه‌ای به بالا، یکپارچه بلند کردند. آن را به داخل معبد بردند و پایین‌ترین قطعه استوانه‌ای را مرمت کردند.

نجات آنچه باقی مانده است

کمیته‌ای که در 1975 تشکیل شد، رسیدگی به مشکلات سازه‌ای ناشی از مداخله‌های قدیمی را بر عهده گرفت. پس از زلزله 1981، نمای شرقی از 1984 تا 1991 مرمت شد.

روش امروزی با روش بالانوس تفاوت دارد. مرمتگران اتصالات زنگ‌زده را برمی‌دارند و به‌جای آن‌ها از اتصال‌دهنده‌های تیتانیومی استفاده می‌کنند. بخش‌های مفقودی را که وجودشان واقعاً ضروری است، با مرمر تازه پنتلیکون تکمیل می‌کنند؛ سنگی از همان خانواده‌ای که سازندگان باستانی به کار برده بودند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. فرهنگ کلاسیک آکسفورد — پارتنون academic.oup.com
2. سازمان مرمت آکروپولیس — پارتنون ysma.gr
3. سازمان مرمت آکروپولیس — مداخله‌های تکمیل‌شده ysma.gr
4. سازمان مرمت آکروپولیس — مرمت ysma.gr
5. سازمان مرمت آکروپولیس — پرسش‌های متداول ysma.gr
6. مرکز پژوهش آکروپولیس / YSMA — ساخت یک معبد یونانی باستان learnmore.ancienttemple.ysma.gr
7. موزه آکروپولیس — نوار نقش‌برجسته emfc.gr
8. موزه آکروپولیس — تاریخچه موزه theacropolismuseum.gr
9. ویکی‌پدیای انگلیسی — پارتنون en.wikipedia.org
10. ویکی‌پدیای ترکی — پارتنون tr.wikipedia.org
11. مرکز میراث جهانی یونسکو — آکروپولیس، آتن whc.unesco.org

Image: Parthenon from west.jpg — User:Mountain, Public domain