مومیایی کردن در مصر باستان چگونه بود؟ فرایند 70 روزه

احتمالاً شما هم در موزه مومیایی دیده‌اید و از خود پرسیده‌اید چطور یک بدن هزاران سال دوام می‌آورد. پاسخ، ترکیبی از شیمی، صبر و باور است. در ادامه، مرحله‌به‌مرحله با روش کار مصریان باستان آشنا می‌شوید.

مومیایی چیست؟

مومیایی، بدن انسان یا حیوانی است که بافت‌های نرم آن حفظ شده باشد. مواد شیمیایی، خشکی، سرمای شدید یا نبود هوا می‌توانند چنین شرایطی ایجاد کنند. بعضی مومیایی‌ها اتفاقی شکل می‌گیرند. اما مومیایی‌های مصر را عمداً می‌ساختند.

چرا مصریان باستان بدن مردگان را حفظ می‌کردند؟

دلیل این کار، باورهایشان بود. مصریان معتقد بودند با، یعنی روح، و کا، یعنی نیروی حیات، پس از مرگ هم به تکیه‌گاهی مادی نیاز دارند. اگر بدن می‌پوسید، این تکیه‌گاه از بین می‌رفت. بنابراین تلاش می‌کردند بدن را سالم نگه دارند.

مومیایی کردن از کجا آغاز شد؟

طبق نظریه‌ای قدیمی‌تر، مومیایی کردن حدود 2600 پیش از میلاد در میان خاندان سلطنتی آغاز شد. یافته‌های تازه‌تر این دیدگاه را به چالش می‌کشند. گورهای هیراکونپولیس (Hierakonpolis)، با قدمت حدود 3500 پیش از میلاد، متعلق به افرادی خارج از طبقات ممتاز بودند. شواهد این گورها نشان می‌دهد اندام‌های داخلی را بیرون می‌آوردند و بخش‌هایی از بدن را در پارچه می‌پیچیدند. پس این رسم از آنچه نظریه قدیمی می‌گفت کهن‌تر است و فقط به پادشاهان اختصاص نداشت.

مومیایی‌ای در موزه مصرشناسی تورین نیز به این شواهد اضافه می‌شود. قدمت آن به حدود 3700–3500 پیش از میلاد می‌رسد. تحلیل‌هایی که در 2018 منتشر شدند، نشان دادند شن بیابان به‌تنهایی آن را خشک نکرده بود. کسی بدن را با مواد نگهدارنده آماده کرده بود. در پارچه‌های دور بدن، ترکیبی از روغن گیاهی، صمغ حرارت‌دیده درختان مخروطی، عصاره یک گیاه معطر و نوعی صمغ یا قند گیاهی وجود داشت.

مصریان باستان چگونه مردگان را مرحله‌به‌مرحله مومیایی می‌کردند؟

موزه استرالیا روشی را که حدود 1550 تا 664 پیش از میلاد برای اعضای خاندان سلطنتی و مقام‌های بلندپایه به کار می‌رفت، یکی از پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین روش‌های مومیایی کردن می‌داند. آماده کردن بدن و پیچیدن آن در پارچه حدود 70 روز طول می‌کشید. مراحل زیر مربوط به شیوه دوره پادشاهی نوین است.

1. کارگاه مومیایی کردن

نخستین اقدامات در کارگاه مومیایی کردن انجام می‌شد. این کارگاه را پرنفر (Per-Nefer) می‌نامیدند.

2. بیرون آوردن مغز و اندام‌های داخلی

مومیایی‌گران ابزار برنزی بلندی را از راه بینی وارد می‌کردند تا مغز را بیرون بکشند. برای دسترسی به دیگر اندام‌های داخلی، در شکم و دیافراگم برش ایجاد می‌کردند.

با قلب برخورد متفاوتی داشتند. مصریان آن را مرکز شناخت و احساس می‌دانستند؛ بنابراین معمولاً در بدن باقی می‌ماند. مغز را اغلب دور می‌ریختند.

3. مومیایی کردن جداگانه اندام‌ها

ریه‌ها، معده، کبد و روده‌ها را جداگانه مومیایی می‌کردند. سپس هرکدام را در ظرف کانوپیک می‌گذاشتند. درپوش این ظروف، چهار پسر حوروس (Horus) را نشان می‌دهد. ظرفی با سر شغال از معده محافظت می‌کرد؛ معده‌ای که خشک شده و در پارچه کتانی پیچیده شده بود.

4. خشک کردن با ناترون

حالا نوبت مرحله اصلی بود. ناترون نوعی نمک کربناتی است که از حاشیه دریاچه‌های بیابانی جمع می‌شود. این نمک آب بدن را بیرون می‌کشد و به جلوگیری از پوسیدگی کمک می‌کند. پس از حدود 40 روز خشک شدن، ناترون را برمی‌داشتند.

به نمکی فکر کنید که شما در آشپزخانه روی سبزیجات ورقه‌شده می‌پاشید. نمک آب آن‌ها را بیرون می‌کشد. ناترون همین کار را در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر انجام می‌داد.

5. پر کردن بدن

وقتی بدن خشک می‌شد، می‌توانستند حفره‌های آن را با پارچه کتانی، کیسه‌های ناترون، گیاهان، خاک‌اره، شن یا کاه خردشده پر کنند. این کار به حفظ شکل بدن کمک می‌کرد.

6. پیچیدن در پارچه کتانی

مومیایی‌گران انگشتان و اندام‌ها را یکی‌یکی در پارچه کتانی می‌پیچیدند. میان لایه‌ها، تعویذ و زیورآلات می‌گذاشتند.

خط زمانی

• 3700–3500 پیش از میلاد: مومیایی تورین متعلق به این دوره است. پارچه‌های آن حاوی ترکیبی از مواد نگهدارنده بودند.
• حدود 3500 پیش از میلاد: گورهای هیراکونپولیس شواهدی از بیرون آوردن اندام‌ها و پیچیدن بخش‌های بدن در پارچه دارند.
• حدود 1550–664 پیش از میلاد: برای اعضای خاندان سلطنتی و مقام‌های بلندپایه از روش پیشرفته مومیایی کردن استفاده می‌شد.
• پس از حدود 1000 پیش از میلاد: اندام‌های بیرون‌آورده‌شده را می‌توانستند به بدن بازگردانند یا کنار آن بگذارند.
• دودمان 26: کارگاه مومیایی کردن سقاره (Sakkara) که در 2023 بررسی شد، در این دوره فعال بود.
• 1898: ویکتور لوره (Victor Loret) مومیایی‌های سلطنتی پنهان‌شده را در آرامگاه آمنهوتپ دوم (II. Amenhotep)، KV35، پیدا کرد.
• 2018: تحلیل‌های ترکیب نگهدارنده مومیایی تورین منتشر شدند.
• 2023: تحلیل‌های شیمیایی ظروف برچسب‌دار کارگاه سقاره در نشریه نیچر (Nature) منتشر شدند.

اگر توان پرداخت این هزینه‌ها را نداشتید، چه می‌شد؟

مومیایی کردن کامل هزینه داشت. کسانی که پول کافی برای آماده‌سازی مفصل بدن نداشتند، همچنان راه‌های دیگری پیش رو داشتند. بدن آن‌ها را می‌شد در شن داغ بیابان خشک کرد یا با صمغ پوشاند. این روش‌ها ارزان‌تر بودند و باز هم بدن را حفظ می‌کردند.

در مراسم خاکسپاری چه اتفاقی می‌افتاد؟

وقتی بدن آماده می‌شد، مراسم خاکسپاری می‌توانست آغاز شود. ترتیب رویدادها چنین بود:

1. در دسته‌های تشییع خانواده‌های ثروتمند، دو زن از بستگان یا کاهنه‌ها می‌توانستند نقش ایزیس و نفتیس (Neftis)، الهه‌های اصلی سوگواری، را بازی کنند.
2. ظروف کانوپیک و اشیای تدفینی را همراه دسته تشییع حمل می‌کردند.
3. سوگواران با قایق به کرانه غربی نیل (Nil) می‌رفتند. کرانه غربی را برای تدفین ترجیح می‌دادند.
4. کاهنان در ورودی آرامگاه آیین گشودن دهان را اجرا می‌کردند. مومیایی را ایستاده نگه می‌داشتند. دعا می‌خواندند، تطهیر انجام می‌دادند و اشیای آیینی را با بدن تماس می‌دادند تا فرد درگذشته بتواند در جهان پس از مرگ از حواس خود استفاده کند.
5. به فرد درگذشته خوراک و پوشاک پیشکش می‌کردند.
6. پس از صرف غذای مراسم خاکسپاری، مومیایی را در اتاق تدفین قرار می‌دادند.

آیا حیوانات را هم مومیایی می‌کردند؟

بله، آن هم در شمار بسیار زیاد. بعضی گورستان‌های حیوانات در مصر، میلیون‌ها مومیایی دارند. بسیاری از این حیوانات خانگی نبودند. آن‌ها را پرورش می‌دادند تا به خدایان پیشکش شوند.

کجا می‌توانید مومیایی‌های سلطنتی را ببینید؟

اگر شما به قاهره (Kahire) سفر کنید، می‌توانید به تالار مومیایی‌های سلطنتی در موزه ملی تمدن مصر بروید. به گفته موزه، این تالار 20 مومیایی دارد: 18 پادشاه و 2 ملکه از دودمان‌های 17 تا 20.

در 1898 هم مومیایی‌های سلطنتی پیدا شدند. ویکتور لوره، مصرشناس فرانسوی، آرامگاه آمنهوتپ دوم (KV35) را در دره پادشاهان کشف کرد. او در اتاقی دیگر، 13 مومیایی پنهان‌شده یافت که 9 تای آن‌ها پادشاه بودند.

جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید

• ممکن است واژه «مومیایی» از قیر آمده باشد. این واژه با مومیا پیوند دارد؛ واژه‌ای در فارسی و عربی به معنای قیر یا بیتومن. بااین‌حال، ظاهر تیره مومیایی‌های مصری بیشتر ناشی از صمغ‌هاست.
• ممکن بود ناخن‌ها را ببندند. در دوره پادشاهی نوین، مومیایی‌گران می‌توانستند ناخن‌های دست و پا را به انگشتان ببندند تا هنگام خشک شدن بدن جدا نشوند.
• زیر پلک‌ها را پر می‌کردند. بعضی مومیایی‌گران دوره پادشاهی نوین، زیر پلک‌ها بالشتک یا پیاز می‌گذاشتند.
• اندام‌ها به بدن برمی‌گشتند. پس از حدود 1000 پیش از میلاد، می‌شد اندام‌ها را به بدن بازگرداند یا کنار آن گذاشت. بااین‌حال، ممکن بود همچنان ظروف کانوپیک نمادین، خالی یا پر، در آرامگاه قرار دهند.
• ظروف برچسب‌دار دستور ترکیب مواد را آشکار می‌کنند. پژوهش منتشرشده در نیچر در 2023، بقایای مواد داخل 31 ظرف سفالی را از کارگاه مومیایی کردن دودمان 26 در سقاره تحلیل کرد. روی ظروف، برچسب‌هایی درباره محتویات یا کاربردشان بود. نتایج، ترکیب‌هایی را مشخص کرد که برای رسیدگی به سر و پارچه‌های دور بدن استفاده می‌شدند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. ویکی‌پدیا — مومیایی en.wikipedia.org
2. موزه استرالیا — مراسم خاکسپاری در مصر باستان australian.museum
3. موزه استرالیا — خاستگاه مومیایی کردن در مصر باستان australian.museum
4. موزه استرالیا — مصریان باستان چگونه مومیایی می‌شدند؟ australian.museum
5. دانشگاه یورک — مومیایی پیشاتاریخی، دستور ترکیب مواد مومیایی کردن در مصر باستان را آشکار می‌کند york.ac.uk
6. موزه اسپرلاک دانشگاه ایلینوی — مومیایی کردن: دوره پادشاهی نوین spurlock.illinois.edu
7. موزه تاریخ طبیعی آمریکا — مومیایی‌ها در مصر amnh.org
8. نیچر — تحلیل‌های زیست‌مولکولی، شناخت تازه‌ای از مومیایی کردن در مصر باستان فراهم می‌کنند nature.com
9. موزه ملی تمدن مصر — تالار مومیایی‌ها nmec.gov.eg

Image: Egyptian – A Complete Set of Canopic Jars – Walters 41171, 41172, 41173, 41174 – Group.jpg — Anonymous (Egypt)Unknown author, Public domain