آریکاندا کجاست؟ شهر باستانی پلکانی در نزدیکی فینیکه

آریکاندا کجاست؟

آریکاندا (Arykanda)، که نامش به صورت Arycanda هم نوشته می‌شود، شهری باستانی در لیکیه (Likya) است. این شهر در محلهٔ عارف (Arif) از شهرستان فینیکه (Finike) در استان آنتالیا (Antalya) قرار دارد. جای آن در جنوب کوه‌های بی (Bey Dağları)، زیر صخرهٔ پرشیب شاهین‌کایا (Şahinkaya) است. همین قرار گرفتن در پای دامنهٔ صخره‌ای، منظره‌ای را که شما می‌بینید توضیح می‌دهد: شهری روی چند تراس که ساختمان‌هایش در ارتفاع‌های متفاوت دامنه ساخته شده‌اند.

مسیر دسترسی از جادهٔ فینیکه–المالی (Elmalı) می‌گذرد. شما می‌توانید با خودروی شخصی به محوطهٔ باستانی بروید یا از فینیکه سوار دولموشِ مسیر المالی شوید. برای پیدا کردن آریکاندا، این سه نام را کنار هم به خاطر بسپارید: آنتالیا استان است، فینیکه شهرستان و عارف محله‌ای که شهر باستانی در آن قرار دارد.

وزارت فرهنگ و گردشگری، نام شهر را با واژهٔ لوویایی «آریکاواندا» (Arykawanda) مرتبط می‌داند. معنایی که برای آن می‌آورد «جای کنار صخرهٔ بلند» است. بنابراین نقش شاهین‌کایا فراتر از منظرهٔ اطراف شهر است. در تفسیر این وزارتخانه، خود نام شهر با محیط صخره‌ای کنار محل شکل‌گیری سکونتگاه پیوند دارد.

آریکاندا چطور روی دامنه ساخته شد؟

آریکاندا پنج تراس بزرگ را روی دامنهٔ کوه اشغال می‌کرد. ساختمان‌های آن به‌جای تمرکز در یک سطح، در ارتفاع‌های مختلف پخش شده بودند. ورزشگاه از مرتفع‌ترین بناهای شهر است، هرچند پایین‌تر از برج دیده‌بانی قرار دارد. تئاتر روی تراس زیر آن ساخته شده و مجموعهٔ بزرگ حمام و ژیمنازیوم روی تراسی پایین‌تر قرار گرفته است.

این ارتباط‌ها به شما کمک می‌کنند بقایای شهر را بهتر درک کنید. پلکانی در حدود میانهٔ ورزشگاه به سمت تئاتر پایین می‌رود. این مسیر، نقشهٔ پلکانی شهر را ملموس می‌کند. اینجا رابطهٔ بناها با یکدیگر، هم شامل اختلاف ارتفاع آن‌هاست و هم پله‌هایی که سطح‌های مختلف را به هم وصل می‌کنند.

شهر آگورا، بولوتریون یا ساختمان شورا، و ویلاهایی با کف‌های تا حدی موزاییک‌پوش هم داشت. در آکروپولیس، بقایای معابدی دیده می‌شود که به تراژان (Trajan) و هلیوس (Helios)، خدای خورشید، اختصاص داشتند. در این سطح‌های مختلف، بناهای عمومی، خانه‌ها و ساختمان‌های مذهبی اجزای یک سکونتگاه واحد روی دامنه بودند.

قدمت آریکاندا چقدر است و چه زمانی شکوفا شد؟

دربارهٔ کهن‌ترین دورهٔ تاریخ آریکاندا باید با دقت سخن گفت. تاریخ پیشنهادیِ بنیان‌گذاری در هزارهٔ دوم پیش از میلاد، از چیزی که بیشتر یافته‌ها با اطمینان تأیید می‌کنند فراتر می‌رود. پورتال فرهنگ می‌گوید به‌جز یک تبر سنگی، کشفیات برای تاریخ‌گذاری سکونتگاه به پیش از سدهٔ پنجم پیش از میلاد کافی نیستند. یک شیء قدیمی و تاریخی تثبیت‌شده برای آغاز سکونت، دو نوع شاهد متفاوت‌اند.

در آریکاندا سکه‌های کوپریلی (Kuprili) و آکوامی (Aquwami)، فرمانروایان سدهٔ پنجم پیش از میلاد، پیدا شده است. تا سدهٔ دوم پیش از میلاد، شهر به‌عنوان عضوی از اتحادیهٔ لیکیه سکه ضرب می‌کرد. این یافته‌ها نقاط زمانی مشخصی برای دنبال کردن تاریخ شهر به دست می‌دهند، بدون آنکه قدیمی‌ترین تاریخ پیشنهادی برای بنیان‌گذاری آن را قطعی بدانیم.

آریکاندا به‌ویژه از راه تجارت چوب ثروتمند شد. شهر بر یک مسیر مهم حمل‌ونقل در شرق لیکیه قرار داشت و رونق آن با جابه‌جایی کالا پیوند خورده بود. آریکاندا در سده‌های دوم و سوم میلادی به پررونق‌ترین دورهٔ خود رسید. بنابراین تاریخ آن، محیطی کوهستانی را به تجارت در امتداد یک مسیر مهم منطقه‌ای پیوند می‌دهد.

خط زمانی

• سدهٔ پنجم پیش از میلاد: سکه‌های کوپریلی و آکوامی از جمله یافته‌های این دوره در آریکاندا هستند.
• سدهٔ دوم پیش از میلاد: آریکاندا به‌عنوان عضوی از اتحادیهٔ لیکیه سکه ضرب می‌کند.
• سدهٔ اول میلادی: ورزشگاه در بخش مرتفع دامنه ساخته می‌شود.
• سده‌های دوم و سوم میلادی: شهر پررونق‌ترین دورهٔ خود را می‌گذراند.
• 240 میلادی: زمین‌لرزه‌ای بزرگ به شهر آسیب می‌زند و پس از آن، شهر تا حدی مرمت می‌شود.
• سدهٔ یازدهم: شواهد، تداوم سکونت در دورهٔ امپراتوری روم شرقی (بیزانس) را با نام آکالاندا یا اوریکاندا تا این سده نشان می‌دهند.
• 1838: طبق اطلاعات موزه‌ای وزارتخانه، چارلز فلوز با استفاده از کتیبه‌های آرامگاه‌ها و سکه‌های سطحی، آریکاندا را شناسایی می‌کند.
• 1971: جودت بایبورت‌لواغلو کاوش‌های منظم را آغاز می‌کند.
• 2011: واهیت ماجیت تکین‌آلپ از دانشگاه حاجت‌تپه سرپرستی کاوش‌ها را بر عهده می‌گیرد.

در آریکاندا چه چیزهایی می‌توان دید؟

ورزشگاه در سدهٔ اول میلادی ساخته شد. جایگاه مرتفع آن باعث شده پس از برج دیده‌بانی، در شمار بلندترین بناهای شهر قرار گیرد. تئاتر روی تراس پایین‌تر است. دیدن این دو بنا در کنار هم به شما کمک می‌کند چیدمان بخش بالایی شهر را از طریق یک ارتباط مستند دنبال کنید: پلکانی که از ورزشگاه پایین می‌رود.

اودئون به دورهٔ حکومت امپراتور هادریان (Hadrian) تعلق دارد. در بخش دیگری از شهر، بولوتریون بنایی است که شورای شهر از آن استفاده می‌کرد. برای شناخت معماری عمومی آریکاندا، این بناها را باید در کنار تئاتر و ورزشگاه در نظر گرفت. هرکدام، ساختمانی با نام و کارکرد متفاوت به مجموعهٔ بقایای پراکنده روی تراس‌ها اضافه می‌کنند.

در آگورا، مغازه‌ها را با کندن صخره ساخته بودند. برای پیوند دادن این فضا با زندگی روزمره، شما می‌توانید مغازه‌هایی را به یاد بیاورید که هنگام خرید از کنارشان می‌گذرید. در آریکاندا، فضاهای باقی‌ماندهٔ مغازه‌ها تجارت را وارد تصویر شهر می‌کنند. آن‌ها همچنین رابطهٔ مستقیم دیگری میان ساختمان‌های شهر و زمین صخره‌ای آن نشان می‌دهند.

در ویلاها، کف‌هایی باقی مانده که بخشی از آن‌ها موزاییک‌پوش است. روی تراسی پایین‌تر، مجموعهٔ بزرگ حمام و ژیمنازیوم از سالم‌ترین بناهای باقی‌ماندهٔ آریکاندا به شمار می‌رود. این آثار، بازدید را از بناهای عمومی بخش بالایی شهر فراتر می‌برند. خانه‌ها و مجموعهٔ حمام، به‌اندازهٔ تئاتر و ورزشگاه بخشی از شهر باقی‌مانده‌اند.

در آکروپولیس، بقایای معابد با تراژان و هلیوس مرتبط‌اند. آثار دورهٔ مسیحیت شامل بازیلیکای نعل‌تپه (Nal Tepe) و کلیسایی در گورستان شرقی است. بنابراین بناهای مذهبی آریکاندا دوره‌های مختلف سکونت را نمایندگی می‌کنند؛ شواهد آن‌ها هم در آکروپولیس قرار دارد و هم بیرون از آن.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

ورزشگاه فقط در یک طرف جایگاه تماشاگر دارد. مسیر دو نیز از نقطه‌ای به بعد شکل ذوزنقه‌ای پیدا می‌کند. این جزئیات در کنار تاریخ ساخت آن در سدهٔ اول میلادی شایستهٔ توجه‌اند. اگر نقشهٔ ورزشگاه را بررسی می‌کنید، به محل نشستن تماشاگران و تغییر شکل مسیر دو دقت کنید.

آریکاندا حصار شهری نداشت. دیوارهای تراس‌ها تا حدی وظیفهٔ دفاعی را انجام می‌دادند. همان تراس‌هایی که ساختمان‌ها را روی دامنه سامان می‌دادند، به حفاظت از شهر هم کمک می‌کردند. این ویژگی مشخصِ نقشهٔ آریکانداست؛ آرایش پلکانی سکونتگاه نقشی فراتر از فراهم کردن فضای ساخت‌وساز داشت.

سامانهٔ آب‌رسانی نمونهٔ دیگری از کار در دل صخره است. مسیرهای اصلی آن از کانال‌هایی تشکیل می‌شد که در چهار تراز جداگانه، در صخره‌ای کنده شده بودند که آیکیری‌چای (Aykırıçay) از آن بیرون می‌آید. تعداد این ترازها اهمیت دارد. سامانه از چند کانال کنده‌شده در صخره تشکیل شده بود و زیرساخت آب‌رسانی را به مجموعهٔ تراس‌ها، مغازه‌ها و بناهای عمومی شهر اضافه می‌کرد.

طبق اطلاعات بازدید وزارتخانه، وسعت گورستان چند برابر محدوده‌ای بود که بناهای رسمی و خصوصی اشغال می‌کردند. در گورستان شرقی، آرامگاه‌های یادمانی با تکیه بر یکدیگر تراس‌هایی تشکیل می‌دهند. این آرامگاه‌ها به سدهٔ دوم میلادی تعلق دارند. بنابراین چشم‌انداز تدفین، الگوی پلکانی را به بیرون از محدودهٔ بناهای اصلی گسترش می‌دهد.

در کاوش‌های شمال حمام دامنه، 77 سکه به دست آمد. پژوهشگران توانستند 67 سکه را بخوانند و آن‌ها را به فاصلهٔ سدهٔ چهارم پیش از میلاد تا سدهٔ چهارم میلادی تاریخ‌گذاری کنند. تفاوت میان کل سکه‌های کشف‌شده و گروه خوانا مهم است: بازهٔ زمانی اعلام‌شده به سکه‌هایی مربوط می‌شود که قابل شناسایی بودند.

در محدوده‌ای به طول حدود 29 متر در شمال همین حمام، کاوشگران شش فضا با دیوارهای مشترک شناسایی کردند. آن‌ها همچنین کورهٔ آهک‌پزی‌ای یافتند که در جریان مراحل پیاپی ساخت، روی یک کارگاه بنا شده بود. این کشفیات نشان می‌دهند کاوش چگونه می‌تواند تغییرات درون محدوده‌ای کوچک را از هم تشخیص دهد؛ در کنار بناهای بزرگ‌تری که در سراسر شهر دیده می‌شوند.

تصویر سری با پرتوهای پیرامون آن روی سکه‌های آریکاندا نیز تفسیرهای متفاوتی به دنبال داشته است. برخی نوشته‌ها آن را سوزون (Sozon) معرفی می‌کنند. تکین‌آلپ و سانجاکتار (Sancaktar)، با توجه به شواهد معبد و کتیبه‌های شهر، هلیوس را محتمل‌تر می‌دانند. برداشت آن‌ها همچنان تفسیری است که یافته‌های دیگر از آن پشتیبانی می‌کنند، نه شناسایی‌ای که بدون بحث پذیرفته شده باشد.

پس از زمین‌لرزه چه اتفاقی افتاد؟

در سال 240 میلادی زمین‌لرزه‌ای بزرگ آریکاندا را لرزاند. پس از آن، شهر تا حدی مرمت شد. این قید اهمیت دارد: آنچه ثبت شده، مرمت بخشی از شهر است. این رویداد در همان دورهٔ کلیِ بیشترین رونق آریکاندا قرار می‌گیرد؛ دوره‌ای که وزارتخانه آن را سده‌های دوم و سوم میلادی می‌داند.

در دورهٔ بیزانس، این سکونتگاه آکالاندا (Akalanda) یا اوریکاندا (Orykanda) نام داشت. شواهد، تداوم وجود آن را تا سدهٔ یازدهم نشان می‌دهند. بازیلیکای نعل‌تپه و کلیسای گورستان شرقی از جمله آثار دورهٔ مسیحیت‌اند که به تاریخ متأخر محوطه تعلق دارند.

آریکاندا چگونه شناسایی و کاوش شد؟

اطلاعات موزه‌ای وزارتخانه، شناسایی آریکاندا در سال 1838 را به چارلز فلوز (Charles Fellows) نسبت می‌دهد. او از کتیبه‌های آرامگاه‌ها و سکه‌های پیدا‌شده روی سطح زمین استفاده کرد. هر دو نوع شاهد در شناسایی محل نقش داشتند. این شناسایی، بقایای تدفین را به شواهد سکه‌شناختی پیوند می‌دهد؛ شواهدی که به تعیین بخش‌هایی از گاه‌شماری باستانی شهر نیز کمک می‌کنند.

جودت بایبورت‌لواغلو (Cevdet Bayburtluoğlu) کاوش‌های منظم را در سال 1971 آغاز کرد و تا سال 2010 سرپرستی آن‌ها را بر عهده داشت. واهیت ماجیت تکین‌آلپ (Vahit Macit Tekinalp) از دانشگاه حاجت‌تپه (Hacettepe Üniversitesi) در سال 2011 جانشین او شد. پژوهش منتشرشده دربارهٔ سکه‌ها و فضاهای شمال حمام دامنه، شواهد باستان‌شناختی دقیقی را به ورزشگاه، معابد، آرامگاه‌ها و دیگر بقایای بزرگ شهر اضافه می‌کند.

پرسش‌های متداول

آریکاندا در کجای ترکیه قرار دارد؟

آریکاندا در محلهٔ عارف از شهرستان فینیکهٔ آنتالیا قرار دارد. این شهر در جنوب کوه‌های بی، پای شاهین‌کایا ساخته شده است.

چطور از فینیکه به آریکاندا برسیم؟

از جادهٔ فینیکه–المالی بروید. دسترسی با خودروی شخصی یا دولموشی که از فینیکه به سمت المالی می‌رود امکان‌پذیر است.

مهم‌ترین آثار باقی‌ماندهٔ آریکاندا کدام‌اند؟

این آثار شامل ورزشگاه، تئاتر، اودئون، آگورا، ساختمان شورا، ویلاهای دارای کف موزاییک‌پوش، مجموعهٔ حمام و ژیمنازیوم، معابد و آرامگاه‌های یادمانی هستند.

قدمت آریکاندا چقدر است؟

سکه‌های سدهٔ پنجم پیش از میلاد از شواهد اولیهٔ تاریخ‌پذیر شهر هستند. بنیان‌گذاری در هزارهٔ دوم پیش از میلاد پیشنهاد شده، اما یافته‌ها برای اثبات آن کافی نیستند.

منابع

1. پورتال فرهنگ — شهر باستانی آریکاندا kulturportali.gov.tr
2. وزارت فرهنگ و گردشگری — محوطهٔ باستانی آریکاندا muze.gov.tr
3. ویکی‌پدیا — آریکاندا en.wikipedia.org
4. وزارت فرهنگ و گردشگری، ادارهٔ کل ترویج — مکان‌های دیدنی tanitma.ktb.gov.tr
5. ادارهٔ فرهنگ و گردشگری استان آنتالیا — آریکاندا antalya.ktb.gov.tr
6. دانشگاه یوزگات بوزوک — پروژه‌های کاوش: آریکاندا bozok.edu.tr
7. تکین‌آلپ و سانجاکتار — هویوک، 2024، شمارهٔ 13 hoyuk.gov.tr

FAQ

Image: Arycanda 3894.jpg — Dosseman, CC BY-SA 4.0