تاریخ حکاری و ریشه نام آن؛ از سنگ‌افراشته تا امیران کرد

تاریخ حکاری؛ شهری با نام یک منطقه

برای شناخت تاریخ حکاری (Hakkâri)، ابتدا باید شهر را از منطقه تاریخی هم‌نام آن جدا کرد. نام قدیمی شهر چوله‌مریک (Çölemerik) بود. حکاری در گذشته به منطقه کوهستانی بسیار بزرگ‌تری در جنوب دریاچه وان گفته می‌شد. این منطقه از مرزهای امروزی ترکیه فراتر می‌رفت. اگر شما تاریخ حکاری و ریشه نام آن را دنبال می‌کنید، روشن‌ترین نقطه شروع همین تفاوت است.

شواهد باقی‌مانده به دوره‌های بسیار متفاوتی تعلق دارند. سیزده سنگ‌افراشته کشف‌شده در شهر، راهی برای شناخت هزاره دوم پیش از میلاد فراهم می‌کنند. مدرسه‌ها نام فرمانروایان محلی را حفظ کرده‌اند. در کوچانیس (Koçanis)، کلیسایی مرتبط با مقر پاتریارکی نسطوری باقی مانده است. این آثار به تاریخی تعلق دارند که حکومت محلی کردها، جوامع آشوری و تمرکز قدرت عثمانی را در بر می‌گیرد.

منطقه تاریخی حکاری تا کجا امتداد داشت؟

حکاری تاریخی در جنوب به سوی موصل (Musul) و در شمال تا دریاچه وان امتداد داشت. محدوده غربی آن به جزیره (Cizre) نزدیک می‌شد. در شرق نیز به محدوده دریاچه ارومیه می‌رسید. این نقاط، جغرافیایی گسترده‌تر از مرزهای استان حکاری امروزی را نشان می‌دهند.

بنابراین، وقتی شما در یک روایت تاریخی با نام حکاری روبه‌رو می‌شوید، ممکن است منظور منطقه کوهستانی باشد. نام چوله‌مریک مرکز شهری را دقیق‌تر مشخص می‌کند. توجه به هر دو نام به شما کمک می‌کند تاریخ شهر را از رویدادهای مربوط به جوامع سراسر منطقه بزرگ‌تر تشخیص دهید.

ریشه نام حکاری چیست؟

یک توضیح، نام حکاری را به جماعت حکار (Hakkar) پیوند می‌دهد. طبق این روایت، نام از صورت حکاریه (Hakkariye) پدید آمده است. توضیح دیگر آن را به «her» و «karîn» مرتبط می‌داند؛ با معنایی در پیوند با توانایی: «نیرومند» یا «کسانی که توانایی دارند». این‌ها همچنان توضیح‌های رقیب برای ریشه نام هستند.

برای نام قدیمی شهر، ریشه‌شناسی جداگانه‌ای پیشنهاد شده است. در یک توضیح، نام جوله‌مرگ (Culemerg) به سه جزء تقسیم می‌شود: «cu» به معنای آبراه، «le» به‌عنوان جزء مکانی و «merg» به معنای چمنزار. ترکیب آن‌ها را «مرتع با آبراه‌هایی که در آن پیچ‌وتاب می‌خورند» تفسیر کرده‌اند. این نظریه درباره نام شهر است، نه نام منطقه‌ای حکاری.

صورت‌های چوله‌مریک، جوله‌مرگ و جولامریک (Cûlâmerik) در روایت‌های مربوط به شهر دیده می‌شوند. کاتب چلبی (Kâtib Çelebi) در سده هفدهم از صورت جولامریک استفاده کرد. او آبادی‌ای وابسته به ایالت وان را توصیف کرد که قلعه‌ای بر تپه‌ای میان دو دره داشت. روایت او یک نام تاریخی را به چشم‌انداز مشخص شهر پیوند می‌دهد.

سنگ‌افراشته‌ها و شواهد باستان‌شناسی

در سال ۱۹۹۸، سیزده سنگ‌افراشته به‌طور اتفاقی در مرکز حکاری کشف شد. محل کشف آن‌ها پای قلعه چوله‌مریک بود. این مجموعه از منابع مهم برای مطالعه گذشته منطقه در هزاره دوم پیش از میلاد است. سنگ‌ها سپس در موزه وان (Van Müzesi) به نمایش گذاشته شدند.

ولی سوین (Veli Sevin) و آینور اوزفرات (Aynur Özfırat) پیشنهاد کردند که سنگ‌افراشته‌ها به فاصله میانه تا اواخر هزاره دوم پیش از میلاد تعلق دارند. استدلال آن‌ها بر نوع سلاح‌های تصویرشده روی سنگ‌ها تکیه دارد. بنابراین، این تاریخ‌گذاری پیشنهادی باستان‌شناختی بر پایه اشیای به‌تصویرکشیده‌شده است.

هویت کسانی که سفارش ساخت سنگ‌ها را داده‌اند، همچنان محل بحث است. یک نظریه آن‌ها را به توروکو (Turukku) مرتبط می‌داند. نظریه دیگر، سنگ‌ها را به شاهزادگان هوبیشکیا نسبت می‌دهد. هیچ‌یک از این انتساب‌ها را نباید قطعی دانست. تصاویر و سلاح‌ها شواهدی برای بررسی فراهم می‌کنند، اما هویت‌های پیشنهادی همچنان تفسیر هستند.

امیران کرد، جوامع آشوری و حکومت عثمانی

حکاری در سده شانزدهم، زیر فرمان عثمانی و به‌صورت امیرنشینی با اداره بیگ‌های محلی کرد به حیات خود ادامه داد. این ساختار، فرمانروایان محلی را در چارچوب حکومت عثمانی قرار می‌داد. ساخت مدرسه به دست زینل بیگ (Zeynel Bey) در سال ۱۵۶۰، نمونه‌ای از فعالیت عمرانی این دوره با نام بانی مشخص است.

از تاریخ آشوریان منطقه نیز یک کانون معماری باقی مانده است. کلیسای مار شلیطا (Mar Şalita) در کوچانیس، مرکز پاتریارکی نسطوری بود. کتیبه آن تاریخ ۱۶۸۹ را ثبت کرده است. این بنا تاریخ یک نهاد دینی را به روستایی مشخص و اثری تاریخ‌دار پیوند می‌دهد.

سده نوزدهم شاهد کشتار جوامع آشوری بود. پس از اتحاد بدرخان بیگ (Bedirhan Bey) و نورالله بیگ (Nurullah Bey)، امیر حکاری، آشوریان حکاری در سال ۱۸۴۳ قربانی کشتار شدند. آشوریان تیاری (Tiyari) نیز در سال ۱۸۴۶ هدف کشتار قرار گرفتند. این رویدادها برای شناخت تاریخ سیاسی و تاریخ جوامع منطقه اساسی هستند.

بدرخان بیگ در سال ۱۸۴۷ شکست خورد و به کرت (Girit) تبعید شد. شکست او یکی از نقاط عطف تقویت کنترل حکومت مرکزی عثمانی در پیرامون حکاری بود. این توالی رویدادها، تاریخ فرمانروایان محلی را به گسترش اقتدار مرکزی پیوند می‌دهد.

مدرسه‌ها، قلعه و خانه‌های سنگی

مدرسه میدان (Meydan Medresesi) در محله بیچر (Biçer Mahallesi)، در مرکز حکاری قرار دارد. کتیبه ورودی، ساخت آن را در سال‌های ۱۷۰۰–۱۷۰۱ به دست ابراهیم بیگ (İbrahim Bey)، پسر عزالدین (İzzeddin)، ثبت کرده است. بنا دو طبقه، حیاط داخلی و بام مسطح دارد. این مدرسه با سنگ تراش‌خورده ساخته شده و ابعاد بیرونی آن ۱۸٫۲۵ در ۲۳٫۴۰ متر است.

مدرسه زینل بیگ در سال ۱۵۶۰ به سفارش زینل بیگ، فرمانروای حکاری، ساخته شد. بقایای آن در بررسی‌های سطحی سال ۱۹۹۸ شناسایی شد. در سال ۲۰۰۵ کاوش و پاک‌سازی انجام گرفت. بخش‌های آشکارشده شامل حیاط، ایوان، هشت اتاق و آرامگاه زینل بیگ بود.

قلعه چوله‌مریک بر تپه‌ای مشرف به اطراف در محله داغ‌گول (Dağgöl Mahallesi) قرار دارد. محوطه آن ۳٬۷۰۶ متر مربع وسعت دارد. کار باستان‌شناسی در این محل در سال ۲۰۲۴ زیر نظر مدیریت موزه وان آغاز شد. گروه کاری شانزده نفر داشت که چهار نفرشان باستان‌شناس بودند. سنگ‌افراشته‌ها نیز در کنار همین قلعه کشف شدند.

بیرون از مرکز شهر، خانه‌های تاریخی چوکورجا (Çukurca) شکل دیگری از معماری سنگی را نشان می‌دهند. آن‌ها با سنگ تراش‌خورده بر دامنه قلعه چوکورجا ساخته شده‌اند. خانه‌ها چندطبقه‌اند و به قلعه تکیه دارند. چیدمان آن‌ها پیوند میان سکونتگاه و قلعه را به‌روشنی نشان می‌دهد.

در شمدینلی (Şemdinli)، پل سنگی نهری (Nehri Taş Köprü) در چهار کیلومتری روستای باغلار (Bağlar) قرار دارد. این پل تک‌دهانه است و بیست‌ویک متر طول و یازده متر ارتفاع دارد. در کنار مدرسه‌ها، کلیسا و خانه‌ها، این پل نوع دیگری از سازه را به میراث معماری باقی‌مانده حکاری می‌افزاید.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

کشف سنگ‌افراشته‌ها با یک کار روزمره خانگی آغاز شد. در سال ۱۹۹۸، نجدت ییلماز (Necdet Yılmaz) برای تعمیر بام خاکی خانه‌اش از پای قلعه خاک برمی‌داشت. او هنگام همین کار سنگ‌ها را پیدا کرد. اگر شما تعمیر یک بام را تصور کنید، می‌توانید پیوند این کشف باستان‌شناختی را با نیازی عادی در خانه ببینید.

ارتفاع سنگ‌افراشته‌ها از ۰٫۷۰ تا ۳٫۱۰ متر است. نقش انسان‌ها تنها بر یک روی هر سنگ کار شده است. تصاویر آن‌ها به جنگجویان محدود نمی‌شود. چادرهایی به سبک استپ، شکار پلنگ و حمله پلنگ‌ها به بزهای وحشی نیز در آن‌ها دیده می‌شود.

رواق‌های حیاط مدرسه میدان در دو طبقه، تکیه‌گاه‌های متفاوتی دارند. ستون‌های استوانه‌ای رواق پایین را نگه می‌دارند. رواق بالا بر جرزها استوار است. شما می‌توانید با توجه به این تفاوت کوچک معماری، همراه با ساختار دوطبقه و بام مسطح، ساختار حیاط را بهتر بشناسید.

نمای کلیسای کوچانیس در روستای کوناک (Konak)، کتیبه‌ای هشت‌سطری به زبان آشوری دارد. دو ساعت آفتابی دایره‌ای نیز بر آن دیده می‌شود. این جزئیات، اطلاعات مربوط به پیوند کلیسا با پاتریارکی نسطوری و کتیبه تاریخ‌دار ۱۶۸۹ آن را تکمیل می‌کنند.

حکاری در دوره جمهوری و چشم‌انداز کوهستانی

بر پایه قانون شماره ۲۸۸۵، به تاریخ ۴ ژانویه ۱۹۳۶، حکاری مرکز استان دوباره‌تأسیس‌شده شد. جمعیت ثبت‌شده شهر در سرشماری ۱۹۳۵ برابر با ۱٬۵۶۲ نفر و در سال ۱۹۴۰ برابر با ۱٬۸۲۱ نفر بود. این ارقام، معیاری مشخص از اندازه سکونتگاه در حوالی آن تغییر اداری به دست می‌دهند.

چشم‌انداز کوهستانی گسترده‌تر نیز ردهایی از تاریخ را در خود دارد. در دره گوروک (Geverok)، در محدوده کوه‌های جیلو و سات (Cilo ve Sat)، بر سطح صخره‌ها نقش انسان، شکل حیوانات و نمادها دیده می‌شود. این کنده‌کاری‌ها مجموعه دیگری از شواهد تصویری را برای بررسی در کنار سنگ‌افراشته‌های شهر فراهم می‌کنند.

پارک ملی کوه‌های جیلو و سات حکاری (Hakkâri Cilo ve Sat Dağları Millî Parkı) در سال ۲۰۲۰ اعلام شد. این پارک ۲۷٬۵۰۰ هکتار وسعت دارد و از دو بخش تشکیل شده است: یخچال‌های جیلو و دریاچه‌های سات. این عنوان امروزی به همان چشم‌انداز کوهستانی تعلق دارد که نقش‌های صخره‌ای گوروک در آن باقی مانده‌اند.

خط زمانی

• میانه تا اواخر هزاره دوم پیش از میلاد: تاریخ پیشنهادی سنگ‌افراشته‌های حکاری، بر پایه نوع سلاح‌های تصویرشده.
• سده شانزدهم: بیگ‌های محلی کرد، حکاری را زیر فرمان عثمانی اداره می‌کنند.
• ۱۵۶۰: زینل بیگ دستور ساخت مدرسه خود را می‌دهد.
• ۱۶۸۹: تاریخ ثبت‌شده در کتیبه کلیسای مار شلیطای کوچانیس.
• ۱۷۰۰–۱۷۰۱: ابراهیم بیگ، پسر عزالدین، دستور ساخت مدرسه میدان را می‌دهد.
• ۱۸۴۳ و ۱۸۴۶: آشوریان حکاری و تیاری هدف کشتار قرار می‌گیرند.
• ۱۸۴۷: بدرخان بیگ شکست می‌خورد و به کرت تبعید می‌شود.
• ۱۹۳۶: استان حکاری دوباره تأسیس می‌شود.
• ۱۹۹۸: سیزده سنگ‌افراشته در شهر کشف می‌شود.
• ۲۰۰۵: کاوش و پاک‌سازی، بخش‌هایی از مدرسه زینل بیگ را آشکار می‌کند.
• ۲۰۲۰: پارک ملی کوه‌های جیلو و سات اعلام می‌شود.
• ۲۰۲۴: کار باستان‌شناسی در قلعه چوله‌مریک زیر نظر مدیریت موزه وان آغاز می‌شود.

پرسش‌های متداول

نام قدیمی حکاری چه بود؟

شهر را چوله‌مریک می‌نامیدند. حکاری در گذشته نام منطقه کوهستانی گسترده‌تری بود. کاتب چلبی در سده هفدهم از این شهر با نام جولامریک یاد کرده است.

آیا نام حکاری یک معنای قطعی دارد؟

توضیح‌ها متفاوت‌اند. یک توضیح، نام را از طریق حکاریه به جماعت حکار می‌رساند. توضیح دیگر «her» و «karîn» را به نیرومندی یا توانایی پیوند می‌دهد.

آیا حکاری تاریخی همان استان امروزی است؟

خیر. حکاری تاریخی به سوی موصل، دریاچه وان، جزیره و دریاچه ارومیه امتداد داشت. گستره جغرافیایی آن از استان امروزی بیشتر بود.

سنگ‌افراشته‌های حکاری کجا پیدا شدند؟

آن‌ها در سال ۱۹۹۸ در پای قلعه چوله‌مریک کشف شدند. این سیزده سنگ سپس در موزه وان به نمایش گذاشته شدند.

منابع

1. دانشنامه اسلام TDV — حکاری islamansiklopedisi.org.tr
2. اداره فرهنگ و گردشگری استان حکاری — حکاری در تاریخ hakkari.ktb.gov.tr
3. درگاه فرهنگ ترکیه — حکاری kulturportali.gov.tr
4. بلتن — سنگ‌افراشته‌های حکاری: شبانان جنگجوی آناتولی شرقی، یادداشت نخست belleten.gov.tr
5. باستان‌شناسی — ولی سوین، سنگ‌افراشته‌های اسرارآمیز archive.archaeology.org
6. TÜBA-AR — سنگ‌افراشته‌های حکاری: کوچ‌نشینان استپ در کرانه رود زاب dergipark.org.tr
7. اداره فرهنگ و گردشگری استان حکاری — سنگ‌افراشته‌های حکاری hakkari.ktb.gov.tr
8. اداره فرهنگ و گردشگری استان حکاری — گنجینه‌های فرهنگی hakkari.ktb.gov.tr
9. ویکی‌پدیا — استان حکاری en.wikipedia.org
10. ویکی‌پدیا — حکاری (منطقه تاریخی) en.wikipedia.org
11. درگاه فرهنگ ترکیه — مدرسه میدان kulturportali.gov.tr
12. اداره ارتباطات — مدرسه تاریخی ۴۶۴ساله دوباره احیا می‌شود iletisim.gov.tr
13. خبرگزاری آناتولی — راز قلعه چوله‌مریک با کاوش روشن خواهد شد aa.com.tr
14. درگاه فرهنگ ترکیه — خانه‌های سنگی تاریخی چوکورجا kulturportali.gov.tr
15. درگاه فرهنگ ترکیه — پل سنگی نهری kulturportali.gov.tr
16. ملل و نحل — یاشار کاپلان (Yaşar Kaplan)، واپسین دوره پاتریارکی نسطوری در حکاری (۱۸۷۶–۱۹۱۵) dergipark.org.tr
17. وزارت آموزش ملی — کلیسای کوناک (کوچانیس) okuldisiogrenme.eba.gov.tr

FAQ

Image: Hakkari Map.jpg — Wigram, Edgar Thomas Ainger, Sir, 1864-1935, Public domain