Zheng He’nin 1405’te başlayan seferlerindeki filolar, Hong Kong Tarih Müzesi’ne göre yaklaşık 200 gemi ve 28.000 kişiden oluşuyordu. Filonun başındaki kişi Zheng He’ydi ve onu tutsak edilmiş bir çocukken imparatorluk hizmetine alınmış biri olarak başladığı yoldan amirallik makamına taşıyan hikâye, deniz tarihinin en çarpıcı yaşam öykülerinden biridir.
Bu yazıda Zheng He’nin kim olduğunu, yedi seferin hangi limanlara uzandığını ve filonun Doğu Afrika’ya ne zaman vardığını öğreneceksiniz. “Kolomb’dan 90 yıl önce” ifadesinin neyi anlattığını rakamlarla göreceksiniz. Gemilerin boyutuna dair süren tartışmayı da kaynaklarıyla birlikte okuyacaksınız.
Zheng He kimdir?
Zheng He, 1371’de Çin’in Yunnan bölgesindeki Kunyang’da Ma He adıyla doğdu. Ming Hanedanı hizmetinde amiral ve diplomat olarak görev yaptı. Doğumunda taşıdığı ad Ma He’ydi; Zheng soyadını sonradan aldı.
1382’de Yunnan, Ming ordusu tarafından ele geçirildi. Ma He bu sırada tutsak alındı, hadım edilerek imparatorluk hizmetine sokuldu. Yongle İmparatoru, 11 Şubat 1404’te ona Zheng soyadını verdi. Bugün bildiğimiz ad, bu tarihten sonra kullanılan addır.
Yongle ve Xuande imparatorlarının emirleriyle 1405–1433 arasında yedi büyük deniz seferine komuta etti. Kaynaklara göre filoları Batı Pasifik ve Hint Okyanusu üzerinden Asya ve Afrika’da otuzdan fazla ülke ve bölgeyi ziyaret etti.
Zheng He adı nasıl okunur? Hui kökeni ne demek?
Adın standart Mandarin yazımı Zhèng Hé’dir. Uluslararası Fonetik Alfabe ile telaffuzu [ʈʂə̂ŋ xɤ̌] biçimindedir.
Türkçe Vikipedi’ye göre Zheng He, Hui kökenli Müslüman bir aileden geliyordu. Hui, Çin’de yaşayan Müslüman topluluğun adıdır. Ancak amiralin dinî dünyası tek renkli değildi. İngilizce Vikipedi’ye göre Liujiagang ve Changle yazıtları, denizcilerin koruyucusu Tianfei’ye bağlılığını da gösterir.
Zheng He’nin seferleri nereleri kapsadı?
İlk sefer 1405–1407 arasında gerçekleşti. Filo Java, Sumatra ve Malakka üzerinden Hindistan’ın Koçi ve Kalikut limanlarına ulaştı. Mariners’ Museum bu rotayı böyle özetler.
1413–1415 tarihli dördüncü sefer rotayı Basra Körfezi girişindeki Hürmüz’e kadar genişletti. Bir haritada bakarsanız, Çin kıyısından Hürmüz’e uzanan hattın ne kadar büyük bir deniz alanını kapsadığını hemen görürsünüz.
Beşinci sefer (1417–1419) Afrika kıyısına yöneldi. Yedinci ve son sefer 1431–1433 arasında, yüzden fazla büyük gemi ve 27.000’den fazla kişiyle gerçekleşti.
Seferlerin bir yüzü de askerîydi. İngilizce Vikipedi’ye göre Zheng He, Sri Lanka’daki Kotte Krallığı’na karşı savaştı ve korsan Chen Zuyi’yi yakalayıp Çin’e götürdü.
Zheng He Afrika’ya ne zaman ulaştı? Kolomb’dan kaç yıl önce?
Columbia Üniversitesi’nin anlatımına göre 1417–1419 tarihli beşinci seferde filo Aden’in ardından günümüz Somali’sindeki Mogadişu ve Brawa’ya, Kenya’daki Malindi’ye uğradı.
Kolomb’un 1492 tarihi esas alınırsa bu sefer ondan 73–75 yıl önce yapılmıştır. Yaklaşık 90 yıllık fark ise 1405’te başlayan seferlerin başlangıcı içindir. 1492’den 1405 çıkarıldığında 87 yıl kalır. Yani “90 yıl” yuvarlak bir ifadedir ve Afrika’ya varıştan çok seferlerin başlangıcını anlatır.
Bir şey daha var: Zheng He’den önce de Çinli tüccarlar Doğu Afrika’ya ulaşmıştı. Filonun farkı, ulaşımın ilk kez yapılmasında değil, devlet eliyle ve çok büyük bir ölçekte yürütülmesindedir.
Filo nasıl yolunu buldu? Muson, pusula ve yıldız haritaları
Hint Okyanusu’nda rüzgâr yılın yarısında bir yöne, yarısında diğer yöne eser. Richard de Grijs’in aktardığına göre Zheng He’nin yolculukları, aralık–mart döneminde esen kuzey ve kuzeydoğu rüzgârlarından ve nisandan itibaren tersine dönen muson düzeninden yararlanıyordu. Gidiş ve dönüş zamanı bu takvime göre ayarlanırdı.
Teknik arka planda iki araç vardı. Columbia Üniversitesi’ne göre Çin’de manyetik pusula 9. yüzyıldan itibaren gemilerde kullanılıyordu. Yıldız haritalı seyir kılavuzları ise 13. yüzyılda mevcuttu. Bir pusulaya bakıp yön bulduğunuzda, aynı fikrin bu seferlerden yüzyıllar önce Çin gemilerinde çalıştığını hatırlayın.
Gemi yapımında da bir ayrıntı öne çıkar. Çin gemiciliğindeki su geçirmez bölmeler, gövdenin bir bölümü su alsa bile geminin batmasını önlemeye yardımcı oluyordu.
Zheng He’nin gemisi (hazine gemisi) gerçekte ne kadardı?
Bu, konunun en tartışmalı başlığıdır. Ming shi, hazine gemileri için 44 zhang uzunluk ve 18 zhang genişlik verir. Bu ölçü yaklaşık 137 metrelik bir uzunluğa denk gelir.
Sally K. Church’ün 2005 araştırması bu uzunluğu çok düşük olasılıklı bulur. Church, 61–76 metre aralığını destekler. Yani bir görüşe göre gemiler kitaplarda anlatıldığından belirgin biçimde küçüktü.
Arkeolojik bulgular da dev gemi boyutları tartışmasında incelenir. Nanjing’deki hazine gemisi tersanesinde bulunan 11 metrelik dümen mili bu bulgulardan biridir.
Filonun toplam ölçeği için ise Hong Kong Tarih Müzesi yaklaşık 200 gemi ve 28.000 kişi rakamını verir. Tek bir geminin boyu tartışmalı olsa da, bu ölçekteki bir organizasyon başlı başına dikkat çekicidir.
Kısa kronoloji
- 1371: Zheng He, Yunnan’daki Kunyang’da doğdu.
- 1382: Minglerin Yunnan’ı ele geçirmesi sırasında tutsak alındı.
- 1404: Yongle İmparatoru ona Zheng soyadını verdi.
- 1405–1407: İlk büyük sefer Hindistan’ın batı kıyısına ulaştı.
- 15 Şubat 1409: Zheng He’nin Sri Lanka’ya götürdüğü üç dilli taş yazıt bu tarihi taşır.
- 1413–1415: Dördüncü sefer Hürmüz’e uzandı.
- 1414: Bengal kralının armağanı zürafa Yongle sarayına sunuldu.
- 1417–1419: Beşinci sefer Mogadişu, Brawa ve Malindi’ye ulaştı.
- 1424: Yongle öldü; Hongxi döneminde seferler durduruldu.
- 1431–1433: Xuande’nin emriyle yedinci ve son sefer yapıldı.
- 1433 veya 1435: Zheng He’nin ölümü için ileri sürülen iki farklı tarih.
- 1911: Üç dilli yazıt Galle’de bulundu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Zürafa Afrika’dan doğrudan gelmedi. Yongle’ye 1414’te sunulan ünlü zürafa, Metropolitan Museum of Art’ın kaydına göre Afrika hükümdarından değil, Bengal kralından gelen bir armağandı. Ming sarayı hayvanı, bilge hükümdarın saltanatında belirdiğine inanılan uğurlu mitolojik yaratık qilin ile özdeşleştirdi.
Seferin anlatıcısı bir tercümandı. Müslüman tercüman ve sefer anlatıcısı Ma Huan, 1413–1415 tarihli dördüncü yolculukta Zheng He’ye katıldı.
Üç dilli taş. Zheng He’nin Sri Lanka’ya götürdüğü 15 Şubat 1409 tarihli taş yazıt Çince, Tamilce ve Farsça yazılıdır. Metinlerde Buddha, Vişnu ve Allah’a övgüler yer alır. Sri Lanka UNESCO Ulusal Komisyonu’na göre yazıt 1911’de mühendis H. F. Tomalin tarafından Galle’de bulundu. Bugün Kolombo Ulusal Müzesi’nde korunuyor; Galle Müzesi’nde kopyası sergileniyor.
Seferler nasıl sona erdi?
Türkçe Vikipedi’ye göre 1424’te Yongle’nin ölümünden sonra Hongxi İmparatoru seferleri durdurdu. Xuande döneminde son bir yolculuk düzenlendi. Bu, 1431–1433 arasındaki yedinci seferdir.
Zheng He’nin ölüm tarihi de tartışmalıdır. İngilizce Vikipedi’de iki görüş sayılır. Birincisi, onun 1433’te son sefer sırasında veya hemen sonrasında öldüğünü savunur. İkincisi, Nanjing’de görevini sürdürdüğünü ve 1435’te öldüğünü söyler.
Zheng He hakkında hangi kitabı okuyabilirsiniz?
Akademik bir kaynak arıyorsanız Edward L. Dreyer’in 2007 tarihli Zheng He: China and the Oceans in the Early Ming Dynasty, 1405–1433 kitabı bir başlangıç noktasıdır. Smithsonian Kütüphaneleri’nin kaydına göre kitap, 1431 tarihli Liujiagang ve Changle yazıtlarının çevirilerini içerir. Bu yazıtlar, Zheng He’nin kendi döneminden günümüze gelen belgeler arasındadır.
Sık sorulan sorular
Zheng He kimdir?
Zheng He, 1371’de Yunnan’daki Kunyang’da Ma He adıyla doğan Ming Hanedanı amiralı ve diplomatıdır. Yongle ve Xuande imparatorlarının emriyle 1405–1433 arasında yedi büyük deniz seferine komuta etti.
Zheng He Afrika’ya Kolomb’dan kaç yıl önce ulaştı?
Beşinci sefer 1417–1419 arasında Mogadişu, Brawa ve Malindi’ye uğradı. 1492 esas alındığında bu, yaklaşık 73–75 yıllık bir farktır. Yaklaşık 90 yıllık fark, 1405’te başlayan seferlerin başlangıcına aittir.
Zheng He’nin gemileri gerçekten 137 metre miydi?
Ming shi’deki 44 zhang uzunluk ölçüsü yaklaşık 137 metreye denk gelir. Sally K. Church’ün 2005 araştırması bu uzunluğu çok düşük olasılıklı bulur ve 61–76 metre aralığını destekler. Konu tartışmalıdır.
Zheng He Müslüman mıydı?
Evet, Hui kökenli Müslüman bir aileden geliyordu. Liujiagang ve Changle yazıtları ise denizcilerin koruyucusu Tianfei’ye bağlılığını da gösterir.
Zheng He ne zaman öldü?
Tarih tartışmalıdır. Bir görüşe göre 1433’te son sefer sırasında veya hemen sonrasında öldü. Diğer görüşe göre Nanjing’de görevini sürdürdü ve 1435’te öldü.
Kaynaklar
- İngilizce Vikipedi — Zheng He en.wikipedia.org
- Türkçe Vikipedi — Zheng He tr.wikipedia.org
- Hong Kong Museum of History — Sailing West hk.history.museum
- The Mariners’ Museum and Park — Zheng He exploration.marinersmuseum.org
- Columbia University — The Ming Voyages afe.easia.columbia.edu
- Richard de Grijs — Historical Chinese Efforts to Determine Longitude at Sea scispace.com
- Sally K. Church — Zheng He: An Investigation into the Plausibility of 450-ft Treasure Ships researchgate.net
- The Metropolitan Museum of Art — Giraffe with Two Keepers metmuseum.org
- Sri Lanka National Commission for UNESCO — Trilingual Inscription slncu.lk
- Smithsonian Libraries and Archives — Edward L. Dreyer kitap kaydı si.edu
Görsel: 2016 Malakka, Stadhuys (09).jpg — Marcin Konsek, CC BY-SA 4.0
