29 Aralık 1890 sabahı, Güney Dakota’daki Wounded Knee Deresi kıyısında bir süvari alayı bir Lakota kampını kuşattı. Alayın yanında dört Hotchkiss dağ topu vardı. Bu yazıda olayın nedenlerini, o sabahın akışını, ölü sayısı tartışmasını ve katliamın sonradan nasıl hatırlandığını öğreneceksiniz.
Olay, ABD’nin Güney Dakota eyaletindeki Pine Ridge Lakota Rezervasyonu’nda gerçekleşti. Bir kış sabahı çevrenizi silahlı askerlerin sardığını ve size silahlarınızı teslim etmenizin söylendiğini düşünün. Kampta kadınlar ve çocuklar var. Nereye götürüleceğinizi bilmiyorsunuz. Wounded Knee’yi anlamanın en kısa yolu, o sabahın belirsizliğini kavramaktır.
Hayalet Dansı nedir ve kim öğretti?
Kuzey Paiute peygamberi Wovoka, 1889’da Hayalet Dansı hareketini yeniden canlandırdı. Öğrettiği törenlerin amacı barış içinde birlikte yaşamak, çalışmak ve ölülerin dönüşüydü. Yani ortada bir savaş çağrısı değil, dinî bir beklenti vardı.
Yine de yetkililer hareketi rahatsız edici buldu. ABD Kongre Kütüphanesine göre Aralık 1890’da Güney Dakota’daki bir rezervasyonda Hayalet Dansı dini yasaklandı. Bir inancın yasaklanması, gerginliği azaltmadı.
Bugün bir ibadet biçimini yasaklayan bir kararın nasıl bir tepki doğuracağını siz de tahmin edebilirsiniz. Rezervasyonlardaki koşullar bu tepkiyi daha da ağırlaştırıyordu.
Katliamdan önce rezervasyonlarda ne oluyordu?
Lakotaların toprak kayıpları büyümüştü. Bizon sürüleri yok olma noktasına gelmişti. Antlaşmalarda verilen güvenceler uygulanmıyordu. Bunlar rezervasyonlardaki huzursuzluğu artıran temel etkenlerdi.
1890 kuraklığı durumu daha da kötüleştirdi. Ekinler kurudu, av hayvanları azaldı. Lakota toplulukları yoksul arazilerde yaşamak zorundaydı ve açlık tehlikesiyle karşılaştı. Hayalet Dansı’nın bu ortamda yayılması şaşırtıcı değildi.
Gerginlik 15 Aralık 1890’da yeni bir noktaya geldi. Sitting Bull, Standing Rock rezervasyon polisinin kendisini tutuklama girişimi sırasında öldürüldü. Wounded Knee’ye giden günler bu olayın hemen ardından başladı.
28 Aralık 1890’da Binbaşı Samuel M. Whitside’ın birliği, Spotted Elk’in Miniconjou Lakotaları ile 38 Hunkpapa Lakotasından oluşan grubu Porcupine Butte yakınından Wounded Knee Deresi’ne götürdü.
29 Aralık 1890 sabahı ne oldu?
Albay James W. Forsyth komutasındaki 7. Süvari Alayı kampı kuşattı. Birlik dört Hotchkiss dağ topuyla desteklenmişti. Forsyth sabah silahların teslimini ve grubun başka bir kampa nakledilmesini istedi.
Miniconjou Lakotaları bu isteği muhtemelen Indian Territory’ye sürgün hazırlığı olarak yorumladı. Kampın tedirginliği bu yüzden büyüdü. Kimsenin neyle karşılaşacağını bilmediği bir silahsızlandırma başladı.
İlk atışın kaynağı kesin değildir. Bir anlatıma göre Black Coyote tüfeğini teslim etmek istemedi ve silah boğuşma sırasında ateş aldı. ABD Ordusunun tarih özeti ise ilk atışın kaynağını kesinleştirmez ve kazara ateş alma olasılığını belirtir.
Bilinen şu: Silahsızlandırma sırasında bir atış duyuldu ve askerler ateş açtı. Lakota savaşçıları karşılık verdiğinde grubun önemli bir bölümü zaten silahsızlandırılmıştı. Yani olay iki eşit tarafın çarpışması gibi değil, büyük bölümü silahsızlandırılmış bir grubun üzerine açılan ateş olarak anlatılır.
ABD Ordusunun tarih özetine göre yoğun ateş yaklaşık bir saat sürdü. Öğleden sonraya kadar aralıklı atışlar devam etti. Kaçan Lakotalar arazideki yarıntılara sığındı.
Wounded Knee’de kaç kişi öldü?
Kesin bir toplam yoktur. ABD Ordusunun tarih özeti 200’den fazla, muhtemelen 300’e kadar Lakotanın öldüğünü bildirir. Aynı özet kesin bir rakam vermez.
Asker kayıpları daha net verilir: 25 ölü, 39 yaralı. Özet, askerlerden bazılarının muhtemelen kendi birliklerinin ateşiyle vurulduğunu da belirtir. Dört dağ topunun ve yakın mesafeli yoğun ateşin kaosu bu ihtimali akla getirir.
Bir de gömme sayımı var. PBS’nin aktardığına göre gömme ekibi 84 erkek, 44 kadın ve 18 çocuğun cesedini buldu. Toplam 146 eder. Ancak yakınlarının götürdüğü veya başka yerde ölen kişiler nedeniyle bu sayı toplam kaybı göstermez.
Ekinlerinizin kuruduğu, sürülerin yok olduğu bir yılda bir toplulukta kimlerin hayatta kaldığını saymanın ne kadar zor olduğunu düşünün. Rakamların neden hâlâ tartışıldığı biraz buradan anlaşılır.
Kısa kronoloji
- 1889 Wovoka, Hayalet Dansı hareketini yeniden canlandırdı.
- 15 Aralık 1890 Sitting Bull, Standing Rock’ta tutuklanmak istenirken öldürüldü.
- 28 Aralık 1890 Spotted Elk’in grubu askerler tarafından Wounded Knee Deresi’ne götürüldü.
- 29 Aralık 1890 Silahsızlandırma girişimi sırasında ateş açıldı; Lakota erkek, kadın ve çocuklar öldü.
- 3–4 Ocak 1891 Sidney A. Cloman kampı ve askerlerin konumlarını haritalandırdı.
- 1903 Toplu mezarın yanına anıt dikildi.
- 1965 Katliam alanı National Historic Landmark oldu.
- 1970 Dee Brown’un Bury My Heart at Wounded Knee kitabı yayımlandı.
- 27 Şubat 1973 Wounded Knee’de AIM destekçileri yerleşimi ele geçirdi; 71 gün süren işgal başladı.
- 1990 ABD Kongresi katliamın yüzüncü yılında üzüntü bildiren karar kabul etti.
- 1999 Glasgow, Hayalet Dansı gömleğini Lakotalara iade etti.
- 2001 Amerikan Yerlileri Ulusal Kongresi madalyaların iptalini istedi.
- 25 Eylül 2025 Pete Hegseth madalyaların korunacağını açıkladı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Fırtınadan sonra bulunanlar. Katliamdan sonra bir kar fırtınası çıktı. Fırtınanın ardından dönen gömme ekibi bazı yaralı Lakotaları buldu. Ölmüş annelerinin kollarında hâlâ yaşayan bebekler de vardı.
- Haritayı yapan teğmen. Teğmen Sidney A. Cloman, 3–4 Ocak 1891’de kampı ve askerlerin konumlarını haritalandırdı. National Park Service dosyası bu verileri 1967 tarihli USGS haritasına yerleştirir.
- Dans sürdü. Hayalet Dansı Wounded Knee’de tamamen sona ermedi. Oklahoma’da en az 1914’e kadar kesintisiz sürdü.
- Kopya gömlek. Glasgow 1999’da Hayalet Dansı gömleğini Lakotalara iade etti. Yerine Marcella LeBeau’nun hazırladığı kopyada, özgün gömlekteki kartal tüyleri yerine sülün tüyleri kullanıldı.
Yerli direnişinin son günü mü? Sonrasında ne oldu?
Wounded Knee sık sık Yerli direnişinin son günü olarak anılır. Bu, sembolik bir dönemlendirmedir. 29 Aralık 1890’dan sonra da Yerli topluluklarla ABD arasında silahlı çatışmalar yaşandı. Hayalet Dansı da yukarıda gördüğünüz gibi sürdü.
General Nelson Miles, Forsyth’ı komutadan uzaklaştırdı. Ardından yürütülen askerî soruşturmada Forsyth aklandı. Sorumluluk tartışması bu karardan sonra da bitmedi.
Öldürülenlerin anısına toplu mezarın yanına 1903’te bir anıt dikildi. Alan, 1965’te ABD İçişleri Bakanlığı tarafından National Historic Landmark statüsüne alındı. Dee Brown’un 1970 tarihli kitabı Türkçede Kalbimi Vatanıma Gömün adıyla yayımlandı. Konuyu Türkçe okumak isterseniz başlangıç noktası bu kitaptır.
Katliamın yüzüncü yılında, 1990’da ABD Kongresinin iki kanadı kabul ettikleri kararla derin üzüntü bildirdi.
Madalyalar ise hâlâ tartışma konusudur. Wounded Knee’deki eylemleri için Medal of Honor alan asker sayısı, bazı yayınlarda geçen 20 değil 19’dur. Associated Press bunu 26 Eylül 2025 tarihli düzeltmesinde belirtti. Amerikan Yerlileri Ulusal Kongresi 2001’de bu madalyaların iptalini istemişti. Pete Hegseth ise 25 Eylül 2025’te askerlerin madalyalarını koruyacağını ve bunları hak ettiklerini savundu.
Ayrı bir olayı karıştırmamak gerekir. Wounded Knee işgali, American Indian Movement destekçilerinin 27 Şubat 1973’te yerleşimi ele geçirmesiyle başladı ve 71 gün sürdü. Aynı yer, 83 yıl sonra bu kez bir Yerli hakları eyleminin merkezi oldu.
Sık sorulan sorular
Wounded Knee Katliamı nerede ve ne zaman yaşandı?
29 Aralık 1890’da, ABD’nin Güney Dakota eyaletindeki Pine Ridge Lakota Rezervasyonu’nda, Wounded Knee Deresi yakınında yaşandı.
Hayalet Dansı neden tehdit olarak görüldü?
Hareket barış içinde birlikte yaşamayı, çalışmayı ve ölülerin dönüşünü amaçlıyordu. Yetkililer yine de Aralık 1890’da Güney Dakota’daki bir rezervasyonda bu dini yasakladı. Açlık ve toprak kaybı ortamında yayılması, onu askerî bir tehdit gibi göstermişti.
Wounded Knee’de kaç kişi öldü?
Kesin sayı tartışmalıdır. ABD Ordusunun tarih özeti 200’den fazla, muhtemelen 300’e kadar Lakotanın öldüğünü bildirir. Aynı özet 25 asker öldüğünü, 39 askerin yaralandığını yazar.
Wounded Knee 1973 olayı 1890 katliamıyla aynı şey mi?
Hayır. 1973’teki olay, American Indian Movement destekçilerinin 27 Şubat 1973’te yerleşimi ele geçirmesiyle başlayan ve 71 gün süren ayrı bir eylemdir. Yalnızca yer aynıdır.
Kaynaklar
- Vikipedi — Wounded Knee Katliamı tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Wounded Knee Massacre en.wikipedia.org
- PBS — The Lakota Ghost Dance and the Massacre at Wounded Knee pbs.org
- University of Nebraska–Lincoln — Ghost Dance plainshumanities.unl.edu
- University of Nebraska–Lincoln — Wounded Knee Massacre plainshumanities.unl.edu
- Library of Congress — Disaster at Wounded Knee loc.gov
- U.S. Army Center of Military History — Indian Wars history.army.mil
- Oklahoma Historical Society — Ghost Dance okhistory.org
- National Park Service — Wounded Knee National Historic Landmark Nomination npgallery.nps.gov
- Associated Press — Hegseth says Wounded Knee soldiers will keep their Medals of Honor apnews.com
- Glasgow Museums — Ghost Dance Shirt collections.glasgowmuseums.com
- U.S. Marshals Service — Incident at Wounded Knee usmarshals.gov
Görsel: The Ghost dance by the Ogallala (sic) Sioux at Pine Ridge Agency … Dakota – Frederic Remington, Pine Ridge, S. Dak. LCCN90707734.jpg — Frederic Remington, Public domain
