Wounded Knee qətliamı harada baş verib? Məkan və xəritə
Wounded Knee qətliamı 29 dekabr 1890-cı ildə baş verib. Hadisə yeri ABŞ-ın Cənubi Dakota ştatındakı Payn-Ric (Pine Ridge) Lakota rezervasiyası idi. Hərbçilər və lakotaların düşərgəsi Wounded Knee çayı yaxınlığında yerləşirdi.
Siz hadisə yerinin xəritəsini axtarsanız, istənilən telefon tətbiqindən daha qədim bir sənədlə qarşılaşacaqsınız. Leytenant Sidney A. Cloman 3–4 yanvar 1891-ci ildə düşərgənin və hərbçilərin mövqelərinin xəritəsini çəkib. Milli Park Xidmətinin əraziyə tarixi status verilməsi üçün hazırladığı təqdimat sənədində onun məlumatları sonradan 1967-ci il USGS xəritəsinin üzərinə köçürülüb. Beləliklə, qətliam yerinin planı hadisədən cəmi bir neçə gün sonra çəkilmişdi.
Lakotalar niyə belə çıxılmaz vəziyyətdə idilər?
Qətliam birdən-birə baş vermədi. İllərdir bir neçə təzyiq üst-üstə yığılırdı.
- Lakotalar torpaqlarını itirmişdilər.
- Bizon sürüləri, demək olar ki, yox olmuşdu.
- Müqavilələrdə verilən vədlər yerinə yetirilmirdi.
1890-cı ildə bunlara quraqlıq da əlavə olundu. Rezervasiyalardakı əkinlər qurudu. Ov heyvanları azaldı. İnsanlar yararsız torpaqlarda yaşamağa məcbur edilirdi. Lakota icmaları aclıq təhlükəsi ilə üz-üzə idi.
Siz fabriki bağlanmış, dükanları boşalmış, vəd edilən yardımın isə heç gəlmədiyi bir şəhər təsəvvür edin. Belə bir şəhərin sakinləri ümid verən hər kəsi dinləyər. Rezervasiyalardakı əhvali-ruhiyyə də belə idi.
Ruh rəqsi nə idi və məmurları niyə qorxudurdu?
1889-cu ildə şimali payutların peyğəmbəri Vovoka (Wovoka) Ruh rəqsi hərəkatını yenidən canlandırdı. Onun öyrətdiyi mərasimlər üç məqsəd üzərində qurulurdu: sülh içində birgə yaşamaq, işləmək və ölülərin geri qayıtması.
Bu, ümid dini idi. Lakin məmurlar onu hərbi təhlükə kimi qəbul etdilər. Konqres Kitabxanasının məlumatına görə, 1890-cı ilin dekabrında hakimiyyət Cənubi Dakotadakı bir rezervasiyada Ruh rəqsi dinini qadağan etdi.
15 dekabr 1890-cı ildə gərginlik daha da artdı. Stendinq-Rok (Standing Rock) rezervasiyasının polisi Oturan Buğanı (türkcə: Oturan Boğa; Sitting Bull) həbs etməyə çalışdı. O, həbs cəhdi zamanı öldürüldü.
28 və 29 dekabr 1890-cı ildə nə baş verdi?
Dekabrın 28-də mayor Samuel M. Whitside-ın bölməsi bir qrupu Wounded Knee çayına gətirdi. Qrup Spotted Elk-in minikonju lakotalarından və 38 hunkpapa lakotasından ibarət idi. Hərbçilər onları Porkupayn-Byut (Porcupine Butte) yaxınlığından gətirmişdilər.
7-ci süvari alayına polkovnik James W. Forsyth komandanlıq edirdi. Onun alayı düşərgəni mühasirəyə aldı. Alayın dəstəyində dörd Hotchkiss dağ topu vardı.
Dekabrın 29-u səhər Forsyth lakotalardan silahlarını təhvil verməyi tələb etdi. O, onların başqa düşərgəyə köçürülməsini də istəyirdi. Minikonjular, yəqin ki, bunu Hindi ərazisinə (Indian Territory) sürgünə hazırlıq kimi başa düşmüşdülər.
Tərksilah zamanı bir atəş səsi eşidildi. Hərbçilər atəş açdılar. Lakota döyüşçüləri cavab atəşi açdılar. Həmin vaxt qrupun böyük hissəsi artıq tərksilah edilmişdi.
İlk atəşi kim açdı?
Bir rəvayətə görə, Black Coyote tüfəngini vermək istəmirdi. Həmin rəvayətdə deyilir ki, dartışma zamanı silahdan atəş açılıb. ABŞ ordusunun tarixi icmalı ilk atəşin kimdən gəldiyinə aydınlıq gətirmir. İcmal atəşin təsadüfən açılmış ola biləcəyini də qəbul edir.
Bu təfərrüat vacibdir. İlk atəşin səbəbi nə olursa-olsun, həmin anda düşərgədəki insanlar tərksilah edilirdi.
Atışma necə davam etdi?
Ordunun icmalına görə, güclü atəş təxminən bir saat davam etdi. Ayrı-ayrı atışmalar günortadan sonra da sürdü. Qaçan lakotalar ərazidəki yarğanlarda sığınacaq axtardılar.
Neçə nəfər öldü?
Ölənlərin sayı mübahisəlidir. Ordunun icmalında 200-dən çox lakotanın öldüyü bildirilir. Sayın 300-ə qədər çatmış ola biləcəyi də qeyd olunur. Dəqiq ümumi rəqəm verilmir. Ölənlər arasında qadınlar və uşaqlar da vardı.
Ordunun itkiləri 25 ölü və 39 yaralı kimi göstərilir. Eyni icmala görə, bəzi hərbçilər, ehtimal ki, öz tərəflərinin açdığı atəşlə vurulmuşdular.
Hadisələrin xronologiyası
- 1889: Vovoka Ruh rəqsi hərəkatını yenidən canlandırdı.
- 15 dekabr 1890: Oturan Buğa Stendinq-Rokda həbs cəhdi zamanı öldürüldü.
- 28 dekabr 1890: Spotted Elk-in qrupu Wounded Knee çayına gətirildi.
- 29 dekabr 1890: Tərksilah zamanı atışma başladı. Lakota kişilər, qadınlar və uşaqlar öldürüldü.
- 3–4 yanvar 1891: Sidney A. Cloman düşərgənin və hərbçilərin mövqelərinin xəritəsini çəkdi.
- 1903: Kütləvi məzarın yanında abidə ucaldıldı.
- 1965: Ərazi Milli Tarixi Abidə statusu aldı.
- 1970: Di Braunun (Dee Brown) Bury My Heart at Wounded Knee kitabı nəşr olundu.
- 27 fevral 1973: Amerika Yerliləri Hərəkatının (AIM) Wounded Knee-ni zəbt etməsi başladı. Zəbt 71 gün davam etdi.
- 1990: Konqres hadisənin 100-cü ildönümündə təəssüf bildirən qətnamə qəbul etdi.
- 1999: Qlazqo Ruh rəqsi köynəyini lakotalara qaytardı.
- 2001: Amerika Yerlilərinin Milli Konqresi Wounded Knee hadisəsinə görə verilmiş medalların geri alınmasını tələb etdi.
- 25 sentyabr 2025: Pit Heqset (Pete Hegseth) Şərəf medallarının qüvvədə qalacağını bildirdi.
Qətliamdan sonra kim günahlandırıldı?
General Nelson Miles Forsyth-ı komandanlıqdan uzaqlaşdırdı. Ardınca hərbi araşdırma aparıldı. Araşdırma Forsyth-a bəraət verdi.
1990-cı ildə, hadisənin 100-cü ildönümündə Konqresin hər iki palatası qətnamə qəbul etdi. Qətnamədə Wounded Knee hadisəsinə görə dərin təəssüf ifadə olunurdu.
Wounded Knee qətliamının abidəsi və ərazinin bugünkü vəziyyəti
1903-cü ildə kütləvi məzarın yanında abidə ucaldıldı. Abidə orada öldürülənlərin xatirəsinə həsr olunub. 1965-ci ildə ABŞ Daxili İşlər Nazirliyi qətliam yerinə Milli Tarixi Abidə statusu verdi.
Siz buraya baş çəksəniz, Payn-Ric Lakota rezervasiyasında olduğunuzu unutmayın. Bura yolüstü maraq üçün baxılacaq bir yer deyil, məzarlıq və matəm yeridir.
Wounded Knee qətliamı və Şərəf medalı
Hərbçilər Wounded Knee-dəki hərəkətlərinə görə Şərəf medalı aldılar. Associated Press-in 26 sentyabr 2025-ci il tarixli düzəlişinə görə, onların sayı bəzi media orqanlarının yazdığı kimi 20 deyil, 19 idi.
Medallar hələ də mübahisə mövzusudur. 2001-ci ildə Amerika Yerlilərinin Milli Konqresi onların geri alınmasına çağırdı. 25 sentyabr 2025-ci ildə Pit Heqset hərbçilərin medallarını saxlayacaqlarını bildirdi. O, hərbçilərin bu medallara layiq olduqlarını müdafiə etdi.
Wounded Knee qətliamı və 1973-cü il: ayrı hadisələr
Siz bu iki hadisəni qarışdırmayın. 1973-cü ildəki Wounded Knee hadisəsi 1890-cı il qətliamından ayrı idi. Amerika Yerliləri Hərəkatının tərəfdarları 27 fevral 1973-cü ildə yaşayış məntəqəsini ələ keçirdilər. Zəbt 71 gün davam etdi. ABŞ Marşallar Xidməti bunu «Wounded Knee hadisəsi» adlandırır.
Wounded Knee qətliamı kitablarda
Di Braunun Bury My Heart at Wounded Knee kitabı 1970-ci ildə işıq üzü gördü. Kitab türkcə Kalbimi Vatanıma Gömün adı ilə nəşr olundu.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Qar və sağ qalanlar. Qətliamdan sonra qar çovğunu oldu. Dəfn qrupu geri qayıdanda bəzi yaralı lakotaları tapdı. Ölən analarının qucağında hələ sağ olan körpələr də tapıldı.
- Dəfn olunanların sayı. PBS-in məlumatına görə, 84 kişi, 44 qadın və 18 uşaq dəfn edilmişdi. Bu rəqəmlər ümumi itkini göstərmir. Qohumları bəzi insanları aparmışdılar, digərləri isə başqa yerlərdə ölmüşdülər.
- Köynək və onun surəti. Qlazqo 1999-cu ildə Ruh rəqsi köynəyini lakotalara qaytardı. Marcella LeBeau onun yerini tutmaq üçün bir surət hazırladı. Əsl köynəkdə qartal lələklərinin olduğu yerlərdə surətdə qırqovul lələklərindən istifadə edilib.
- Rəqs davam etdi. Ruh rəqsi Wounded Knee-də bitmədi. Oklahomada ən azı 1914-cü ilə qədər fasiləsiz davam etdi.
Bu, yerli xalqların müqavimətinin son günü idimi?
Wounded Knee-ni yerli xalqların müqavimətinin son günü adlandırmaq tarixi dövrlərə ayırmağın rəmzi üsuludur. Yerli icmalarla ABŞ arasında silahlı toqquşmalar 29 dekabr 1890-cı ildən sonra da davam etdi. Ruh rəqsi də yaşadı. Buna görə həmin ifadə tarixi bir həddi göstərir. Sözün həqiqi mənasında son nöqtə deyil.
Tez-tez verilən suallar
Wounded Knee qətliamı nə vaxt və harada baş verib?
Qətliam 29 dekabr 1890-cı ildə Cənubi Dakotadakı Payn-Ric Lakota rezervasiyasında, Wounded Knee çayı yaxınlığında baş verib.
Wounded Knee qətliamında neçə nəfər ölüb?
Ümumi say mübahisəlidir. ABŞ ordusunun tarixi icmalına görə, 200-dən çox, ehtimal ki, 300-ə qədər lakota ölüb. Dəqiq rəqəm göstərilmir. İcmalda 25 hərbçinin öldüyü, 39 hərbçinin yaralandığı bildirilir.
Wounded Knee yerli xalqların müqavimətinin son günü idimi?
Yalnız rəmzi mənada. Silahlı toqquşmalar sonradan da davam edib. Ruh rəqsi isə Oklahomada ən azı 1914-cü ilə qədər yaşayıb.
1973-cü ildəki Wounded Knee hadisəsi eyni hadisədirmi?
Xeyr. 1973-cü il fevralın 27-də Amerika Yerliləri Hərəkatının tərəfdarları yaşayış məntəqəsini ələ keçirmişdilər. Zəbt 71 gün davam etmişdi.
Neçə hərbçiyə Şərəf medalı verilib?
Associated Press-in 26 sentyabr 2025-ci il tarixli düzəlişinə görə, on doqquz hərbçiyə.
Mənbələr
- Wikipedia — Wounded Knee qətliamı en.wikipedia.org
- Vikipedi — Wounded Knee qətliamı tr.wikipedia.org
- PBS — Lakotaların Ruh rəqsi və Wounded Knee qətliamı pbs.org
- Nebraska–Linkoln Universiteti — Ruh rəqsi plainshumanities.unl.edu
- Nebraska–Linkoln Universiteti — Wounded Knee qətliamı plainshumanities.unl.edu
- Konqres Kitabxanası — Wounded Knee-də faciə loc.gov
- ABŞ Ordusunun Hərbi Tarix Mərkəzi — Hindi müharibələri history.army.mil
- Oklahoma Tarix Cəmiyyəti — Ruh rəqsi okhistory.org
- Milli Park Xidməti — Wounded Knee-yə Milli Tarixi Abidə statusunun verilməsi üçün təqdimat sənədi npgallery.nps.gov
- Qlazqo Muzeyləri — Ruh rəqsi köynəyi collections.glasgowmuseums.com
- ABŞ Marşallar Xidməti — Wounded Knee hadisəsi usmarshals.gov
FAQ
Wounded Knee qətliamı nə vaxt və harada baş verib?
Qətliam 29 dekabr 1890-cı ildə Cənubi Dakotadakı Payn-Ric Lakota rezervasiyasında, Wounded Knee çayı yaxınlığında baş verib.
Wounded Knee qətliamında neçə nəfər ölüb?
Ümumi say mübahisəlidir. ABŞ ordusunun tarixi icmalına görə, 200-dən çox, ehtimal ki, 300-ə qədər lakota ölüb. Dəqiq rəqəm göstərilmir. İcmalda 25 hərbçinin öldüyü, 39 hərbçinin yaralandığı bildirilir.
Wounded Knee yerli xalqların müqavimətinin son günü idimi?
Yalnız rəmzi mənada. Yerli icmalarla ABŞ arasında silahlı toqquşmalar 29 dekabr 1890-cı ildən sonra da davam edib. Ruh rəqsi isə Oklahomada ən azı 1914-cü ilə qədər yaşayıb.
1973-cü ildəki Wounded Knee hadisəsi eyni hadisədirmi?
Xeyr. 1973-cü ildəki zəbt ayrıca hadisə idi. Amerika Yerliləri Hərəkatının tərəfdarları 27 fevral 1973-cü ildə yaşayış məntəqəsini ələ keçirmişdilər. Zəbt 71 gün davam etmişdi.
Wounded Knee hadisəsinə görə neçə hərbçiyə Şərəf medalı verilib?
On doqquz hərbçiyə. Associated Press-in 26 sentyabr 2025-ci il tarixli düzəlişi bəzi media orqanlarında dərc edilmiş 20 rəqəmini dəyişdirib.
Image: The Ghost dance by the Ogallala (sic) Sioux at Pine Ridge Agency … Dakota – Frederic Remington, Pine Ridge, S. Dak. LCCN90707734.jpg — Frederic Remington, Public domain
