William Gladstone kimdir? Reformları ve Osmanlı siyaseti

William Ewart Gladstone, Birleşik Krallık’ta dört ayrı dönemde başbakanlık yapan Liberal Parti lideriydi. Siz burada onun eğitim, seçim ve İrlanda reformlarıyla Osmanlı politikasındaki rolünü öğreneceksiniz. Başbakanlık dönemleri 1868–1874, 1880–1885, 1886 ve 1892–1894 yıllarını kapsadı. [1]

Gladstone’un 1876’da yayımlanan Osmanlı karşıtı broşürü, haftalar içinde yüz binlerce sattı. Ancak bu kampanyayı anlamak için reformlarını, İrlanda girişimlerini ve Mısır müdahalesini birlikte değerlendirmek gerekir. Bir okulun yönetiminden oy verme kabinine uzanan reformlar, hayatındaki tartışmaları gündelik yaşama bağlar. [2][3][4]

Gladstone Muhafazakâr siyasetten Liberal Parti liderliğine nasıl geçti?

William Ewart Gladstone, 29 Aralık 1809’da Liverpool’da dünyaya geldi. Aralık 1832’de Newark’tan Tory milletvekili seçildiğinde son derece muhafazakâr görüşler taşıyordu. Sonradan Liberal Parti lideri olması, siyasi hayatının başlangıcından belirgin biçimde ayrılıyordu. [1][5]

Muhafazakâr Parti 1846’da bölündüğünde Gladstone, Robert Peel’in yanında yer almayı seçti. Bu süreçte serbest ticaretin güçlü savunucularından biri hâline geldi. Dolayısıyla Liberal siyasete geçişini tek bir üyelik değişikliği üzerinden açıklamak yetersiz kalır. Peel’in çevresindeki siyasi grupla ilişkisi, bu dönüşümün izlenebilir aşamalarından biriydi. [1]

Peelci grup, 1859’da yeni Liberal Parti’nin kuruluşunda birleşen siyasi unsurlar arasında bulunuyordu. Gladstone’un siyasi güzergâhı da bu birleşme üzerinden Liberal Parti’ye uzandı. Lord Russell’ın 1867’de çekilmesi üzerine Gladstone, partinin liderliğini üstlendi. Bir sonraki yıl başlayan başbakanlığı, bu dönüşümü hükümet yönetimine taşıdı. [1][4]

Siz Gladstone’u yalnızca 1832’deki görüşleriyle tanımlarsanız, sonraki siyasi değişimini gözden kaçırırsınız. Yalnızca Liberal liderliğine odaklanmak da başlangıçtaki muhafazakâr konumunu görünmez kılar. Newark milletvekilliği, Peelci tercih ve Liberal liderlik birlikte değerlendirildiğinde dönüşüm daha açık görünür. [1][4]

Dört başbakanlık dönemindeki başlıca reformlar nelerdi?

Gladstone’un ilk başbakanlık dönemi, 1868’den 1874’e kadar devam etti. Bu hükümetin çıkardığı 1869 İrlanda Kilisesi Yasası, kiliseyle devlet arasındaki ilişkiyi değiştirdi. Anglikan İrlanda Kilisesi’nin devlet kilisesi statüsü, 1 Ocak 1871’de sona erdi. Buradaki değişiklik, kilisenin varlığından ziyade resmî konumuyla ilgiliydi. [1][6]

W. E. Forster’ın hazırladığı 1870 Eğitim Yasası, İngiltere ve Galler’de okul kurullarını oluşturdu. Seçilmiş yerel kurullar, okul ihtiyacı bulunan yerlerde okul kurup yönetmekle görevliydi. Böylece eğitim düzenlemesi, somut bir yerel yönetim mekanizmasına bağlanmış oluyordu. [3]

Gladstone’un ikinci hükümeti dönemindeki 1880 Eğitim Yasası, okula devamı zorunlu kıldı. Bu zorunluluk, İngiltere ve Galler’de beş ile on yaş arasındaki çocukları kapsıyordu. Siz günlük yaşamdan bir karşılık arıyorsanız, okul kurmakla devam zorunluluğunu ayırabilirsiniz. 1870 ve 1880 düzenlemeleri, eğitim alanındaki bu farklı ihtiyaçlara karşılık veriyordu. [3]

İlk hükümet dönemindeki Cardwell reformları, subaylık rütbelerinin satın alınması sistemini kaldırdı. Aynı dönemin 1871 Sendikalar Yasası ise sendikaların hukuki statüsünü güçlendirdi. Bununla birlikte grev gözcülüğüne yönelik cezai kısıtlamalar uygulanmaya devam etti. Sendikaların tanınması, bütün sendikal faaliyetlerin serbest bırakılması anlamına gelmiyordu. [4]

1872 Ballot Act, parlamento ve belediye seçimlerinde gizli oy uygulamasını getirdi. Düzenleme, seçmene baskı yapılmasını ve rüşvet karşılığındaki oyun denetlenmesini zorlaştırdı. Bugünkü oy verme kabiniyle kurabileceğiniz bağ, seçmenin tercihinin gizlenmesidir. Gladstone dönemindeki bu değişiklik, oy hakkının kullanılma biçimini doğrudan etkiliyordu. [7]

İkinci başbakanlık döneminde çıkarılan 1884 Üçüncü Reform Yasası, kırsal seçim çevrelerini kapsıyordu. Erkeklerin oy hakkı koşulları, kasabalarda 1867’den beri uygulanan ölçütlerle uyumlu hâle getirildi. Bunlar, ev sahipliği ve kiracılık üzerinden belirlenen oy hakkı koşullarıydı. [8]

1885 düzenlemesi, seçim çevrelerinin çoğunu tek milletvekili çıkaracak biçimde yeniden dağıttı. Buna rağmen kadınlar ve erkeklerin yaklaşık yüzde 40’ı oy hakkından yoksundu. Dolayısıyla seçim reformlarını genel oy hakkının tamamlanması şeklinde değerlendirmek doğru olmaz. [8]

1886’daki üçüncü hükümetin öne çıkan girişimi, İrlanda’ya özerklik sağlayacak Home Rule tasarısıydı. Dördüncü dönemdeki 1894 Yerel Yönetim Yasası ise sivil parish meclislerinin kuruluşunu sağladı. Bu meclisler, yerel yönetimin ilk kademesini oluşturan kurumlar olarak düzenlendi. [9][10]

İrlanda’ya özerklik girişimleri neden başarısız oldu?

Gladstone’un İrlanda politikası, özerklik tasarılarından önce kilise ve toprak düzenlemelerini içeriyordu. 1870 İrlanda Toprak Yasası, tahliye edilen kiracılara yaptıkları arazi iyileştirmeleri için tazminat sağladı. Buradaki somut mesele, kiracının araziye kattığı değerin tahliye sırasında nasıl karşılanacağıydı. [4]

Nisan 1881’de sunduğu ve parlamentonun kabul ettiği reform, kiracılara yeni güvenceler tanıdı. Düzenleme; adil kira, kiracılık güvencesi ve kiracılık hakkının piyasa koşullarında satılmasını kapsıyordu. Ancak toprak ilişkilerinin düzenlenmesiyle İrlanda’nın nasıl yönetileceği sorusu ayrı meselelerdi. [11]

Gladstone, ilk Home Rule tasarısını 8 Nisan 1886’da parlamentoya sundu. Tasarı, Birleşik Krallık Parlamentosu’nun üstünlüğü altında Dublin’de parlamento ve yürütme kurulmasını öngörüyordu. Bu nedenle önerilen düzen, tam bağımsızlık olarak değil, özerklik girişimi olarak anlaşılmalıdır. [9]

İlk tasarı, 8 Haziran 1886’da Avam Kamarası’nda 313’e karşı 343 oyla reddedildi. Gladstone’un kendi partisinden 93 Liberal milletvekili de karşı oy kullandı. Böylece girişimin önündeki engel, Liberal Parti’nin içinde de açıkça görünür hâle geldi. [9]

1886 seçimlerinde Muhafazakârlar 316, özerklik karşıtı Liberaller ise 78 sandalye kazandı. Gladstone yanlısı Liberaller 191 sandalyede kalınca Gladstone başbakanlıktan ayrıldı. Meclisteki yenilgiyi, hükümetin devamını engelleyen seçim sonucu da izledi. [9]

1893’teki ikinci tasarı, Ulster birlikçilerinin güçlü muhalefetine rağmen Avam Kamarası’ndan geçti. Buna karşılık Lordlar Kamarası, tasarıyı ezici çoğunlukla reddederek yasalaşmasını engelledi. İki girişimin başarısızlık nedenleri bu nedenle birbirinden ayrı değerlendirilmelidir. 1886’da parti bölünmesiyle Avam Kamarası, 1893’te ise Lordlar Kamarası belirleyici oldu. [9]

1876 Bulgaristan olayları hakkındaki kampanyası Britanya siyasetini nasıl etkiledi?

Gladstone, 1874 seçim yenilgisinden sonra Balkanlardaki Osmanlı şiddetine karşı siyasi kampanya yürüttü. Bu tepki üzerinden Disraeli hükümetinin politikasını sert biçimde eleştirmeye başladı. Kampanya, Osmanlı meselesini Britanya’daki hükümet tartışmasının da parçası hâline getirdi. [1]

Bulgarian Horrors and the Question of the East, 1876’da Londra’da John Murray tarafından yayımlandı. Internet Archive’da bulunan nüsha, toplam 64 sayfalık bir broşürdür. Böylece Gladstone’un müdahalesi, yazılı bir metinle de yayıldı. [12]

Nazan Çiçek’in Belleten araştırması, broşürün yayımlanma tarihini 6 Eylül 1876 olarak verir. Çiçek’e göre eser, haftalar içinde yüz binlerce satarak kampanyanın simgesine dönüştü. Kampanyanın hedefi, geleneksel Osmanlı yanlısı Britanya politikasının değiştirilmesiydi. [2]

Gladstone’un 1880’de yeniden başbakan olması, kampanyadan sonraki siyasi dönüm noktalarından biriydi. Ancak kampanyanın etkisini, seçim sonucunun tek nedeni olarak göstermek doğru olmaz. Somut bağlantı, Osmanlı politikasının Disraeli hükümetine yöneltilen eleştirilerin merkezine taşınmasıydı. [1][2]

Gladstone’un Osmanlı coğrafyasındaki rolü, Bulgaristan konusundaki siyasi söylemle sınırlı kalmadı. 11 Temmuz 1882’de İskenderiye’nin bombardımanı emrini vermesiyle başlayan savaş, Mısır’da Britanya kontrolüne yol açtı. Osmanlı egemenliği ise Mısır üzerinde hukuken sürmeye devam ediyordu. Bu müdahale, insani eleştirileriyle hükümet uygulamalarının birlikte incelenmesini gerektirir. [4]

Gladstone’un siyasi söylemi tarihsel bağlamında nasıl değerlendirilmelidir?

1876 broşürünün 12–13. sayfaları, Türkleri kolektif biçimde hedef alan genellemeler içerir. Gladstone burada Türkleri insanlık ve uygarlık karşıtı gösteren bir dil kullanır. Dolayısıyla metindeki eleştirinin tamamını yalnızca Osmanlı yönetiminin belirli uygulamalarına indirgemek mümkün değildir. [13]

Buna karşılık broşürün 61–62. sayfaları, Bulgaristan’daki Osmanlı yürütme gücünün kaldırılmasını talep eder. Uzaklaştırılması istenenler arasında zaptiye, müdür, kaymakam ve paşalar açıkça sayılır. Bu bölümdeki idari talebi, bütün Türklerin fiziksel tasfiyesi şeklinde okumamak gerekir. Metnin farklı sayfalarındaki genellemelerle somut siyasi talep ayrı ayrı incelenmelidir. [13]

Nazan Çiçek, 1876 kampanyasını Balkan Müslümanlarını dışlayan oryantalist söylemin güçlenmesi olarak yorumlar. Araştırmasında Gladstone’un kendi savunmasına da yer vererek farklı değerlendirmeleri karşılaştırır. Bu savunmaya göre eyaletler, başka güçlerin çıkarları yerine kendi sakinleri için yönetilmeliydi. Bunlar, aynı kampanyaya ilişkin farklı yorum ve gerekçelerdir. [2]

H. C. G. Matthew’un 1978 tarihli çalışması, tartışmaya dinî ve düşünsel gelişim açısından yaklaşır. Erişilebilir özeti, 1874–1875 Vatikan polemikleriyle 1876 Bulgaristan kampanyasının birlikte açıklanması gerektiğini savunur. Böylece Gladstone’un Osmanlı söylemini, uzun süreli düşünsel gelişimi içinde değerlendirmeyi önerir. [14]

Siz 1876 broşürünü değerlendirirken, şiddet eleştirisini ve Türkler hakkındaki genellemeleri birlikte okuyabilirsiniz. 1882 Mısır müdahalesi de bu değerlendirmenin hükümet uygulamalarına uzanan boyutunu gösterir. Bu olgular, Gladstone’un insani söylemiyle siyasi kararlarını aynı çerçevede tartışmaya imkân verir. [4][13]

Kısa kronoloji

1. 29 Aralık 1809 Liverpool’da doğdu. [5]
2. 1832 Newark’tan Tory milletvekili seçildi. [1]
3. 1846 Muhafazakâr bölünmesinde Robert Peel’in yanında yer aldı. [1]
4. 1859–1867 Peelciler Liberal Parti’nin kuruluşuna katıldı; Gladstone daha sonra lider oldu. [4]
5. 1868–1874 İlk başbakanlığında kilise, eğitim, sendika ve gizli oy düzenlemeleri yapıldı. [1][3][4][6][7]
6. 1876 Bulgaristan olayları hakkındaki broşürü yayımlandı. [12]
7. 1880–1885 İkinci başbakanlığında eğitim, toprak ve seçim reformları gerçekleştirildi. [1][3][8][11]
8. 1882 Mısır müdahalesi, Britanya kontrolünün kurulmasına yol açtı. [4]
9. 1886 Üçüncü başbakanlığında ilk Home Rule tasarısı reddedildi. [1][9]
10. 1892–1894 Dördüncü başbakanlığında ikinci özerklik girişimi ve yerel yönetim düzenlemesi gerçekleşti. [1][9][10]
11. 19 Mayıs 1898 Galler’deki Hawarden Kalesi’nde hayatını kaybetti. [5]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Gladstone, 1845’te İrlanda’daki Katolik ilahiyat okuluna yardım meselesi nedeniyle hükümetten istifa etti. Oysa kendisi de söz konusu yardım politikasını destekleyenler arasında bulunuyordu. Bu ayrıntı, istifasının doğrudan yardım politikasına karşı çıkmakla açıklanamayacağını gösterir. [1]

Evelyn Ashley’nin aktarımına göre Gladstone, 1868’de başbakan olacağı haberini ağaç keserken aldı. Haberi Hawarden’da öğrendikten sonra kısa bir ara verip işine devam etti. Aktarımı Ashley’ye atfetmek, anekdotun hangi tanıklık üzerinden geldiğini açık tutar. [4]

Şubat 1893’te sunulan ikinci Home Rule tasarısı, önceki tasarının aynısı değildi. 1886 önerisinden farklı olarak İrlanda milletvekillerinin Westminster’da kalmasını öngörüyordu. Bu değişiklik, özerklik düzeniyle merkezî parlamentodaki temsilin nasıl bağlanacağına ilişkindi. [9]

Gladstone, 2 Mart 1894’te başbakanlıktan istifa ettiğinde 84 yaşındaydı. Görevi sürdüren en yaşlı Birleşik Krallık başbakanı olarak kayıtlara geçti. Siyasi hayatı, 1832’deki Tory milletvekilliğinden dördüncü başbakanlık dönemine kadar uzanmıştı. [1][4]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. GOV.UK — William Ewart Gladstone gov.uk
2. Belleten — Nazan Çiçek, Bulgarian Horrors Revisited belleten.gov.tr
3. UK Parliament — The 1870 Education Act parliament.uk
4. Wikipedia — William Ewart Gladstone en.wikipedia.org
5. Vikipedi — William Ewart Gladstone tr.wikipedia.org
6. UK Parliament — Disestablishment parliament.uk
7. UK Parliament — Ballot Act, 1872 parliament.uk
8. UK Parliament — Third Reform Act 1884 parliament.uk
9. UK Parliament — Two home rule Bills parliament.uk
10. UK Parliament — Home rule parliament.uk
11. Internet Archive — Bulgarian horrors and the question of the East archive.org
12. Internet Archive — Bulgarian Horrors, tam metin archive.org
13. Cambridge University Press — H. C. G. Matthew, Gladstone, Vaticanism, and the Question of the East cambridge.org

Görsel: William Ewart Gladstone, 1892 (cropped).jpg — Samuel Alexander Walker, Public domain