Archibald Armstrong, 1637’de Başpiskopos William Laud’la alay etmesinin ardından saray hizmetinden çıkarıldı. Saray soytarıları, hükümdarı eğlendiren profesyonelleri ve dönemin bakıma ihtiyaç duyan bazı kişilerini kapsıyordu. Bazılarına alışılmadık söz söyleme alanı tanınsa da bu, eleştiri dokunulmazlığı sağlamıyordu.[1][2][3]
Will Somer’in bakım ödemeleri ile Sexton’ın ipek ceketleri, saraydaki farklı hayatları görünür kılıyor. Siz bu yazıda soytarıların görevlerini, seçilme yollarını ve eleştirinin sınırlarını öğreneceksiniz. Tudor İngiltere’sindeki kişiler üzerinden, tanıdık çanlı başlık görüntüsünün ötesine de bakacağız.[1]
Saray soytarıları kimdi ve nerelerde görülürdü?
Orta Çağ ve Rönesans saraylarında soytarılar, hükümdarı ve konuklarını eğlendiren hane mensuplarıydı. Aynı ad, panayır ve pazarlarda çalışan gezici göstericiler için de kullanılıyordu. Dolayısıyla soytarı sözcüğü, tek başına kişinin sarayda yaşadığını veya çalıştığını göstermiyordu.[4]
Saray mensubu olmakla pazarda gösteri yapmak, aynı adlandırmanın kapsadığı farklı çalışma biçimleriydi. İngiliz sarayları, kendi profesyonellerinin yanında gezici eğlendirici topluluklarını da ücretle tutabiliyordu. Bu topluluklar, saraya özellikle akrobasi ve hokkabazlık gibi gösteriler için getiriliyordu.[4][5]
Soytarılık geleneği, yalnız Avrupa sarayları üzerinden ele alınan bir konu değildir. Beatrice K. Otto’nun karşılaştırmalı araştırması, eski Çin ve Babür Hindistanı örneklerini de içerir. Avrupa, Afrika, Orta Doğu ve Amerika örnekleri de çalışmanın kapsamına girer.[6]
Ancak burada ayrıntıları izlenebilen kişilerin çoğu, Tudor İngiltere’sinin saray çevresinde yaşamıştır. VIII. Henry’nin hizmetindeki Sexton ile Will Somer, bu anlatının başlıca örnekleridir. Bu nedenle Tudor sarayındaki giyimi, bütün bölgelerin ortak geleneği saymamak gerekir.[1][6]
İngilizcedeki jester sözcüğünün bugünkü anlamı, ancak 16. yüzyıl ortalarında yerleşmiştir. Sözcük, hikâye anlatıcısı veya ozan anlamındaki eski gestour biçiminden türemiştir. Adın geçmişi, hikâye anlatımının soytarı gösterilerindeki yerini hatırlatan bir dil ayrıntısıdır.[4][5]
Saray soytarıları nasıl seçilir ve hangi işleri yapardı?
Soytarıların gösterileri, hikâye anlatımından akrobasiye uzanan oldukça farklı becerileri birleştirebiliyordu. Şarkı, hokkabazlık, kelime oyunu, taklit ve sihir numaraları da bunlar arasındaydı. Saray eğlencesi denince yalnız hükümdarın karşısında yapılan kısa konuşmaları düşünmemek gerekir.[4]
Siz bugün bir göstericiyi değerlendirirken anlatımına, taklitlerine veya beden becerisine bakabilirsiniz. Tarihsel soytarıların şarkı, hikâye ve akrobasi gösterileri de farklı yetenekler gerektiriyordu. Bu gündelik karşılaştırma, soytarılığın içerdiği becerileri gözünüzde canlandırmanıza yardımcı olabilir.[4]
Rönesans İngiltere’sindeki artificial fool, saflığı veya tuhaflığı gösteri amacıyla bilinçli biçimde oynuyordu. Bu kişinin işi, eğlendirmenin yanında bazen dolaylı öğüt vermeyi de kapsıyordu. Dolayısıyla gösteri, yalnız bedensel hareketlerden veya komik kıyafetlerden oluşmak zorunda değildi.[7]
Soytarı bulmanın yollarından biri, saray çevresindeki kişilerin başkalarını uygun görüp önermesiydi. Andersson’un aktardığı Tudor mektubunda bir saraylı, manastırda gördüğü kişiyi soytarılığa uygun bulur. Ancak bu kişinin Will Somer olduğu, söz konusu mektuptan doğrulanamaz.[2]
Başka bir örnekte soytarının yer değiştirmesi, doğrudan hükümdarın teveccühünü kazanma çabasına bağlıydı. Kardinal Thomas Wolsey, Hampton Court Sarayı ile birlikte soytarısı Sexton’ı da krala verdi. Patch lakabıyla anılan Sexton, böylece VIII. Henry’nin sarayına gönderilmiş oldu.[1]
Saray soytarılarının işleri, her zaman yalnız hükümdarın önünde gösteri yapmakla sınırlı kalmıyordu. Geleceğin VIII. Henry’sinin soytarısı John Goose, kraliçeye sazan getirdiği için ödüllendirildi. Bu örnek, geleceğin VIII. Henry’sinin York Dükü olduğu 1502 yılına aittir.[8]
Profesyonel soytarılar, hasta soyluların yanına eğlendirmek ve teselli etmek amacıyla da götürülebiliyordu. İmparatorluk elçisi Eustace Chapuys, Aragonlu Catherine’in son hastalığındaki ziyaretine böyle birini götürdü. Bu ziyaret, Avrupa’da hasta soyluları eğlendirme ve teselli etme geleneğine uyuyordu.[9]
Profesyonel eğlendiriciler ile dönemin ‘doğal soytarı’ dediği kişiler arasında ne fark vardı?
Rönesans İngiltere’sindeki artificial fool tanımı, saflığı bilinçli olarak oynayan eğlendiriciyi ifade ediyordu. Buradaki belirleyici nokta, kişinin eğlence amacıyla bir davranış biçimini canlandırmasıydı. Gösteri içinde sergilenen tuhaflık, profesyonelin üstlendiği rolün bir parçası olabiliyordu.[7]
Tudor sarayının natural fool adlandırması ise farklı bir tarihsel kategoriye işaret eder. Historic England, bu kişileri günümüzde zihinsel veya öğrenme engelliliği çerçevesinde değerlendirir. Türkçedeki ‘doğal soytarı’ ifadesi, burada dönemin adlandırmasını aktarmak için kullanılmaktadır.[1]
Bu ayrımı, aynı işi yapan kişiler arasındaki basit yetenek farkı gibi düşünmemelisiniz. Artificial fool tanımı bilinçli canlandırmayı, natural fool kategorisi ise farklı ihtiyaçları kapsıyordu. Will Somer için yapılan bakım ödemesi, bu ihtiyaçların kayıtlardaki somut örneklerinden biridir.[1][7]
1551’de William Seyton’a, Will Somer’in bakımını üstlenmesi karşılığında 40 şilin ödendi. Kayıt, Somer’in saray hayatında bakımın ayrıca düzenlenen bir konu olduğunu gösterir. Eğlence görevini anlatırken bu bakım ilişkisini de hesaba katmak gerekir.[1]
Kadın soytarı Jane de Tudor sarayındaki farklı hizmet ilişkilerini izlemeyi mümkün kılar. Jane’in Anne Boleyn ve Prenses Mary’nin hizmetinde bulunduğu, Historic England tarafından belirtilir. Katherine Parr tarafından istihdam edilmesi ise 1544 yılından itibaren kaydedilir.[1]
Jane’in farklı kadınların hizmetinde bulunması, soytarıların yalnız kralın çevresinde görev yapmadığını gösterir. Elizabeth of York’un hesapları da William adlı kendi soytarısının iaşesini kaydeder. William için yapılan bu harcama, kayıtlarda aylık iki şilin olarak belirtilmiştir.[1][8]
Hükümdarı eleştirmenin sınırları neydi ve çanlı kıyafetler ne kadar yaygındı?
Historic England, Will Somer’e atfedilen bir kelime oyununu eleştiri alanının örneği olarak sunar. Anlatıda Somer, VIII. Henry’nin mali görevlilerini dolandırıcılıkla suçlayan bir kelime oyunu yapar. Kurum, bunu başkalarının söyleyemediği gerçeklerin dile getirilmesiyle ilişkilendirir.[1]
Ancak Somer’e yakıştırılan sözlerin aktarımı konusunda, araştırmacı Peter K. Andersson dikkatli davranır. Folger’ın 2023 tarihli söyleşisinde, nüktelerin güvenilir biçimde korunmadığını özellikle vurgular. Sonraki yazarların Somer’e sözler yakıştırması, bu anlatıların kanıt değerini sınırlar.[2]
Siz Somer’e atfedilen bir nükteyi okurken, bu aktarım sorununu akılda tutabilirsiniz. Historic England’ın yorumu, alışılmadık söz söyleme alanına dair bir anlatıyı öne çıkarır. Andersson’un değerlendirmesi ise aynı anlatılardan sınırsız özgürlük sonucu çıkarmayı sorunlu kılar.[1][2]
Archibald Armstrong’un başına gelenler, ayrıcalığın hizmetten çıkarılmayı engellemediğini gösteren somut bir örnektir. Dictionary of National Biography’ye göre Armstrong, 1637’de Başpiskopos William Laud’la alay etti. Makamının ayrıcalığına başvurmasına rağmen kralın hizmetinden çıkarıldı ve saraydan uzaklaştırıldı.[3]
Fiziksel muamele konusunda da saray soytarısını dokunulmaz saymamak gerektiğini gösteren bir anlatı vardır. Andersson’un aktardığı 16. yüzyıl John Heywood diyaloğu, soytarıların dövülüp itilip kakıldığını anlatır. Diyalog, kralın gözdesi Somer’in bile bu muameleden kaçamadığını ayrıca belirtir.[2]
Çanlı kıyafetler konusunda ise VIII. Henry’nin sarayı, tanıdık görüntüden farklı örnekler sunar. Sexton ve diğer natural fools, kaliteli kumaştan ve ipekten ceketlerle giydiriliyordu. Bu kişiler, çanlı başlık ve alacalı kostüm giymiyordu.[1]
Yaklaşık 1545 tarihli VIII. Henry’nin Ailesi tablosu da kişileri tanıma tartışması içerir. Royal Collection Trust, sağdaki erkeği muhtemelen Somer, soldaki kadını olasılıkla Jane olarak tanımlar. Historic England aynı kişileri daha kesin ifadelerle adlandırdığı için, kimlikleri ihtiyatla aktarmak gerekir.[1][10]
Kısa kronoloji
1502’den 1637’ye uzanan bu kayıtlar, hizmet, bakım ve eleştiri sınırlarını birlikte izletir. Somer’in bakım ödemesi ile Armstrong’un uzaklaştırılması, saray hayatının farklı yönlerini görünür kılar.[1][3][8]
- 1502 York Dükü Henry’nin soytarısı John Goose, kraliçeye sazan getirdiği için ödüllendirildi.[8]
- 1544 Jane’in Katherine Parr’ın hizmetinde bulunduğu kaydedildi.[1]
- Yaklaşık 1545 VIII. Henry’nin Ailesi tablosunda Somer ve Jane olduğu düşünülen kişiler resmedildi.[10]
- 1551 William Seyton’a, Somer’in bakımını üstlenmesi karşılığında 40 şilin ödendi.[1]
- 1559 Will Somer, I. Elizabeth’in taç giyme töreninde bulundu.[10]
- 1637 Armstrong, Başpiskopos Laud’a yönelik alayının ardından saray hizmetinden çıkarıldı.[3]
Somer’in hizmeti, VIII. Henry’nin ardından VI. Edward ve I. Mary dönemlerinde de sürdü. Royal Collection Trust, onun 1559’da I. Elizabeth’in taç giyme töreninde bulunduğunu belirtir. Bu hizmet çizgisi, Somer’in hayatını yalnız VIII. Henry dönemiyle sınırlamamayı gerektirir.[10]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Wolsey’nin soytarısı Sexton, VIII. Henry’nin sarayına gönderilmeyi kendisi istemiyordu ve sıkıntı içindeydi. Historic England’a göre onu götürmek için altı uzun boylu muhafız gerekti. Bu ayrıntı, saraylar arasındaki naklin Sexton açısından nasıl yaşandığını görünür kılar.[1]
Jane’in bakımına ilişkin kayıtlar da saray hayatının küçük harcamalarını izlemeyi mümkün kılar. Başının tıraş edilmesi için, her biri dört peni tutarında sekiz ödeme kaydedilmiştir. Bu ödemeler, Jane’in gündelik hayatına ilişkin doğrudan ve ölçülebilir ayrıntılar sunar.[1]
Chapuys’nin Catherine’e götürdüğü profesyonel soytarı ise diplomatik yorumlara konu olan başka bir örnektir. VIII. Henry’nin hizmetindekiler, bu kişinin casus olabileceğinden şüphelenmişti. Nadia T. van Pelt, casusluğu doğrulanmış görev saymadan teselli ve diplomasi açıklamalarını değerlendirir.[11]
Van Pelt’e göre soytarının varlığı, Chapuys’nin V. Charles’ın temsilcisi oluşunu da vurguluyordu. Araştırmacı bunu, Katolik Avrupa’nın Catherine’in kraliçelik statüsünü tanımayı sürdürmesiyle birlikte yorumlar. Buradaki diplomatik anlam, van Pelt’in değerlendirmesidir; kesinleşmiş casusluk görevi olarak sunulamaz.[9][11]
Sık sorulan sorular
Saray soytarıları kralları istedikleri gibi eleştirebilir miydi?
Bazı soytarıların hükümdar çevresinde alışılmadık sözler söyleyebildiği anlatılır, ancak bu alan dokunulmazlık sağlamıyordu. Archibald Armstrong, 1637’de Başpiskopos William Laud’la alay etmesinin ardından saray hizmetinden çıkarıldı.
Bütün saray soytarıları çanlı ve alacalı kıyafetler mi giyerdi?
VIII. Henry’nin sarayındaki Sexton ve diğer natural fools, kaliteli kumaşlardan ve ipekten ceketlerle giydiriliyordu. Bu örnekler, çanlı ve alacalı kıyafetlerin bütün soytarıların ortak üniforması sayılamayacağını gösteriyor.
Kadınlar da saray soytarısı olabilir miydi?
Jane, 16. yüzyılda Anne Boleyn ve Prenses Mary’nin hizmetinde bulunan kadın soytarıydı. Katherine Parr tarafından 1544’ten itibaren istihdam edildiği de belirtilir.
Will Somer’e atfedilen nükteler güvenilir mi?
Peter K. Andersson, Somer’in nüktelerinin güvenilir biçimde korunmadığını ve sonraki yazarların ona sözler yakıştırdığını belirtir. Bu nedenle söz konusu anlatılar, sınırsız eleştiri özgürlüğünün doğrudan kanıtı sayılamaz.
Kaynaklar
- Historic England — The King’s Fools: Disability in the Tudor Court historicengland.org.uk
- Folger Shakespeare Library — Peter K. Andersson ile Will Somer söyleşisi folger.edu
- Dictionary of National Biography — Archibald Armstrong, Wikisource metni en.wikisource.org
- Vikipedi — Soytarı tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Jester en.wikipedia.org
- University of Chicago Press — Fools Are Everywhere press.uchicago.edu
- University of Victoria, Internet Shakespeare Editions — Jesters and fools internetshakespeare.uvic.ca
- Nadia T. van Pelt — Katherine of Aragon’s Deathbed: Why Chapuys Brought a Fool earlytheatre.org
- Oxford University Press — Deathbed Foolery academic.oup.com
- Royal Collection Trust — Holbein: At the Royal Court, sergi etiketleri media.rct.uk
- TU Delft, Nadia T. van Pelt — Katherine of Aragon’s Deathbed: Why Chapuys Brought a Fool research.tudelft.nl
Görsel: The Fool and the Lady Fool.jpg — Scan by Yellow Lion, Public domain
