Mikronezya’daki bir lagünün içinde, mercan resifinin üzerine yığılmış bazalt sütunlardan örülü yüzü aşkın yapay adacık durur. Bu yapıya Nan Madol denir ve kent, adacıkları birbirine bağlayan gelgit kanallarıyla “Pasifik’in Venedik’i” olarak anılır.
Bu yazıda Nan Madol’un nerede olduğunu, kimin yaptığını, hangi malzemeyle ve ne zaman kurulduğunu öğreneceksiniz. Sözlü geleneğin anlattıklarıyla arkeolojik tarihlemelerin nerede ayrıştığını da göreceksiniz.
Nan Madol nerede?
Nan Madol, Batı Pasifik’teki Mikronezya Federal Devletleri’nin Pohnpei eyaletinde yer alır. İdari olarak Madolenihmw ilçesine bağlı bir arkeolojik alandır.
Şehir, Pohnpei’nin doğu kıyısındaki Temwen Adası yakınında, bir lagünün içindeki mercan resifi üzerine kurulmuştur. Yani karadan değil, sığ suyun içinden yükselen bir yerleşimden söz ediyoruz.
Harita uygulamasında “Nan Madol” ya da “Nan Madol Pohnpei” yazarak alanı bulabilirsiniz. Ölçeği anlamak için şu rakamlar yeterlidir: İngilizce Vikipedi, duvarlarla çevrili çekirdeği yaklaşık 1,5 kilometre uzunluğunda ve 0,5 kilometre genişliğinde tanımlar. UNESCO’ya kayıtlı miras alanı 76,7 hektar, çevresindeki tampon bölge ise 664 hektardır.
Nan Madol adı ne anlama gelir?
Nan Madol adı yaklaşık olarak “aralıkların içinde” anlamına gelir. Bu ad, kentin içinden geçen su yollarına gönderme yapar.
Ad, yerleşimin düzenini de özetler. Sokak yerine kanal, mahalle yerine adacık vardır. Bir adacıktan ötekine geçmek için su yolunu kullanırsınız.
Nan Madol antik kenti nasıl bir yerdir?
Kentin yapay adacıkları, su altındaki mercan resiflerinin üzerine büyük taşlar ve dolgu malzemesi yığılarak yükseltilmiş platformlardan oluşur.
Adacık sayısı kaynaklara göre değişir. İngilizce Vikipedi çekirdek alan için 92 adacık sayar. UNESCO ise alanı 100’den fazla adacıktan oluşan bir bütün olarak tanımlar. Sayı farkı, kaynakların alanı farklı biçimde tanımlamasından kaynaklanır.
Günlük hayattan bir karşılaştırma yapalım. Bir mahallede her bina arsasını ayrı bir temelle yükseltmek zorunda kalsaydı ve sokaklar yerine deniz suyu akıyor olsaydı, ortaya Nan Madol’a benzer bir plan çıkardı. Yapı, düzenli bir kentsel kurgu taşır.
Kraliyet mezarı: Nandauwas
Nandauwas adlı kraliyet mezar adacığında merkezî mezar alanını çevreleyen duvarlar yaklaşık 5,5–7,5 metre yüksekliğe ulaşır. Bu, iki üç katlı bir apartmanın yüksekliğine yakındır.
Nan Madol hangi malzemeyle yapıldı?
Yapıların başlıca malzemesi sütunsal bazalttır. Bu, doğal olarak uzun bloklar halinde ayrışan volkanik bir kayaçtır. Taşın biçimini insan eli vermemiştir; doğa hazır sütunlar sunmuştur.
UNESCO’ya göre duvarlarda, Pohnpei’nin başka kesimlerindeki taş ocaklarından getirilen büyük bazalt sütunları enine ve boyuna sıralar halinde yerleştirilmiştir. Yani taşlar şantiyenin yakınından değil, adanın başka yerlerinden taşınmıştır.
Bu bilgi şu soruyu doğurur: Bu taşlar nasıl taşındı? 2016 arkeolojik araştırması, yapımı bazaltın jeokimyasal kökeni ve mezarlarda kullanılan mercanların ölçülebilir yaşları üzerinden inceler. Bu yaklaşım, yapımı doğrudan veriyle sınamaya imkân verir.
Nan Madol’u kim inşa etti?
Cevap kaynaklarda açıktır. Nan Madol, Saudeleur hanedanının yönetimi altında Pohnpeililer tarafından inşa edilmiş siyasi ve dinsel bir merkezdir. İngilizce aramalarda sıkça görülen “who built Nan Madol” sorusunun yanıtı budur.
Sözlü gelenek ne anlatır?
Pohnpei sözlü geleneği, kuruluşu tanrılardan güç alan Olisihpa ve Olosohpa adlı iki büyücü kardeşe bağlar. Bu anlatı efsane olarak aktarılır ve bir arkeolojik veriye dayanmaz.
Arkeoloji ne söyler?
Mark D. McCoy ve çalışma arkadaşlarının 2016 araştırması, anlatıdan farklı bir yol izler. Ekip, hükümdar mezarında kullanılan mercanların uranyum-toryum tarihlemesine bakmış ve bazaltın jeokimyasal kökenini incelemiştir. Sonuçlar, yapımı ölçülebilir tarihlere bağlar.
Nan Madol ne zaman kuruldu? Kısa kronoloji
İki kaynak, iki farklı soruya yanıt verir. McCoy ve arkadaşlarının mercan tarihlemesi başlangıcı gösterir. UNESCO ise tüm yapı grubunun genel dönemini verir.
- MS 1180–1200 2016 araştırmasının mercan tarihlemesine göre anıtsal inşaatın başlangıcı
- MS 1200–1500 UNESCO’nun taş saraylar, tapınaklar, mezarlar ve konutlar için verdiği genel inşa dönemi
- MS 1500–1600 veya yaklaşık 1628 Saudeleur hanedanının sonu için farklı tarihler verilir
- 1820’lere gelindiğinde UNESCO’ya göre yerleşimin konut olarak kullanımı sona ermiştir
- 2016 Nan Madol hem Dünya Mirası Listesi’ne hem Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır
Hanedanın sonu konusunda kaynaklar ayrışır. Türkçe Vikipedi yaklaşık 1628 tarihini verir. 2024 tarihli PNAS Nexus makalesi ise arkeolojik tarihlere dayanan yaklaşık MS 1500–1600 önerisini aktarır. Okuduğunuz kaynağın hangi yöntemi izlediğine bakmak bu fark yüzünden önemlidir.
Nan Madol’da kimler yaşadı?
The Metropolitan Museum of Art’a göre en yoğun dönemde nüfus yaklaşık 1.000 kişi olabilir. Sakinlerin çoğunluğunu soylu olmayanlar oluşturuyordu. Kent, yalnızca yöneticilerin değil, onlara hizmet edenlerin de yaşadığı bir yerdi.
Gerekli yiyecek ve su dışarıdan gelirdi. Saudeleur döneminde Nan Madol’a gerekli yiyecek ve su, Pohnpei halkı tarafından teknelerle taşınıyordu. Sipariş verdiğiniz bir ürünün bir günde kapınıza geldiğini düşünün. Burada aynı iş, tekneyle yürüyordu.
Saudeleur ve Isokelekel: yönetimin sonu
Saudeleur yöneticileri, olası rakip şefleri kendi bölgeleri yerine Nan Madol’da yaşamaya zorlayarak onları denetim altında tutuyordu. Rakibi gözünüzün önünde tutmak eski bir siyasi yöntemdir ve burada taş bir sahne kazanmıştır.
National Park Service, Saudeleur yönetiminin devrilmesini Isokelekel’e bağlar. Aynı kaynağa göre tarihçiler onu Kosrae’den gelen Mikronezyalı bir grubun önderi olarak değerlendirir.
UNESCO’ya göre Nan Madol’un konut olarak kullanımı 1820’lere gelindiğinde sona ermiştir. Buna karşılık dinî ve geleneksel önemi sürmüştür. Yani kent bir anda boşalmadı; işlevi değişti.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Metropolitan Museum’a göre seçkin konutlarının kazılarında, sahiplerinin toplumsal konumuna işaret etmiş olabilecek boncuklar ve başka süs eşyaları bulunmuştur. Bu buluntular, soyluların gündelik hayatına dair ipucu verir.
Bir başka ayrıntı kutsal yılan balıklarıyla ilgilidir. Yerel gelenekler, bu balıklara deniz kaplumbağası kurban edilmesini anlatır. Kazılarda küçük kanal izleri ve kurban kaplumbağalarının kalıntıları ortaya çıkarılmış, bulgular geleneklerle uyumlu görünmüştür.
Bir de adın hikâyesi var. “Aralıkların içinde” anlamındaki ad, kentin yalnızca bir sıfat değil, bir tarif olduğunu gösterir.
Nan Madol bugün: UNESCO ve tehlike listesi
Nan Madol, 2016’da kültürel mirasın i, iii, iv ve vi numaralı ölçütleri kapsamında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Aynı yıl Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne de girdi.
Nedenler UNESCO tarafından açıkça sayılır: kanalların çamurla dolması ve mangrovların taş yapılara zarar verecek biçimde yayılması. Gelgit düzeni bozulursa, kentin “aralıkların içinde” olma niteliği de tehlikeye girer.
Sık sorulan sorular
Nan Madol’u kim inşa etti?
Nan Madol, Saudeleur hanedanının yönetimi altında Pohnpeililer tarafından inşa edilmiş siyasi ve dinsel bir merkezdir. Sözlü gelenek kuruluşu iki büyücü kardeşe bağlar, ancak arkeolojik çalışmalar bazalt ve mercan verilerine dayanır.
Nan Madol ne zaman kuruldu?
2016’daki bir araştırma, mezarda kullanılan mercanların uranyum-toryum tarihlemesiyle anıtsal inşaatın başlangıcını MS 1180–1200 aralığına yerleştirir. UNESCO ise taş saray, tapınak, mezar ve konut kalıntılarını genel olarak MS 1200–1500 arasına tarihler.
Nan Madol’a neden Pasifik’in Venedik’i denir?
Adacıkları birbirine bağlayan gelgit kanalları yüzünden bu ad kullanılır. Nan Madol adı da yaklaşık olarak ‘aralıkların içinde’ anlamına gelir ve kentin su yollarına gönderme yapar.
Nan Madol UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde mi?
Evet. Nan Madol 2016’da kültürel mirasın i, iii, iv ve vi numaralı ölçütleriyle listeye alındı. Aynı yıl kanalların çamurla dolması ve mangrovların yayılması nedeniyle Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ne de girdi.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Nan Madol tr.wikipedia.org
- National Park Service — Nan Madol nps.gov
- The Metropolitan Museum of Art — Nan Madol metmuseum.org
- UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Nan Madol whc.unesco.org
- İngilizce Wikipedia — Nan Madol en.wikipedia.org
- Cambridge Üniversitesi Arşivi — McCoy ve diğerleri, Quaternary Research repository.cam.ac.uk
- PNAS Nexus — Links between climatic histories and the rise and fall of a Pacific chiefdom academic.oup.com
Görsel: Nan madol.jpg — NOAA, Public domain
