Marcus Licinius Crassus, MÖ 53’te bugünkü Harran çevresinde Part ordusuna yenildi. Yaklaşık MÖ 115–53 yıllarında yaşayan Crassus, Roma’nın zengin generali ve siyasetçisiydi. Yenilgiyi hareketli Part süvarileri, sürekli ok ikmali ve Roma’nın harekât tercihleri hazırladı. [1][6]
Surena’nın yaklaşık 1.000 develik ok ikmali, savaşın nedenlerini anlamak için somut bir başlangıçtır. Siz bu yazıda Crassus’un servetini, siyasi yükselişini ve Harran yenilgisini öğreneceksiniz. Ölümünün ardından anlatılan altın rivayetinin hangi kaynağa dayandığını da göreceksiniz. [6][7]
Crassus servetini nasıl kazandı ve antik anlatılar ne kadar güvenilir?
Crassus’un serveti, Sulla dönemindeki siyasi tasfiyelerle bağlantılı mülk alımlarıyla büyüdü. Tasfiyelerde öldürülen kişilerin el konulan mülklerini düşük fiyatlarla satın aldı. Dolayısıyla zenginleşmesinde gayrimenkul kadar, Roma’daki siyasi şiddetin yarattığı koşullar da etkiliydi. [1]
Servetinin kaynakları arasında İspanya’daki gümüş madenleri, konutlar ve köleler de bulunuyordu. David William Drummond Pugh’un doktora tezi özeti, bu gelir kaynaklarını birlikte sıralar. Crassus’un ekonomik gücü, bu anlatımda yalnızca tek bir mülk türüne dayanmıyordu. [3]
Plutarkhos, başlangıçtaki servetin en fazla 300 talent olduğunu belirten bir hesap aktarır. Aynı anlatıda Part seferi öncesindeki servet, toplam 7.100 talente ulaşmış görünür. Bu rakamlar, Plutarkhos’un aktardığı antik hesap olarak okunmalı ve ona atfedilmelidir. [2]
Pugh, 1981 tarihli doktora tezinde Plutarkhos’un toplam servet rakamını düşük bulur. Dolayısıyla modern değerlendirme, antik yazarın verdiği miktarı olduğu gibi kabul etmez. Crassus’un zenginliğiyle servetinin tam büyüklüğü, burada birbirinden ayrılması gereken iki konudur. [3]
Yangınlardan kazanç sağladığı anlatısı da benzer bir dikkat gerektirir. Martin Stone, 2013 tarihli yorumunda Plutarkhos’un anlatısının düşmanca bir kaynağı yansıttığını savunur. Stone’a göre olayın siyasi boyutu da ayrıca değerlendirmeye katılmalıdır. [4]
Siz günlük hayatta bir konutun fiyatıyla sahibinin toplam varlığını ayrı değerlendirirsiniz. Crassus’un konutları, madenleri ve köleleri de servet hesabında birlikte düşünülmelidir. Ancak Plutarkhos’un sayısal hesabıyla Pugh’un itirazını aynı kesinlikte sonuçlar gibi sunamayız. [2][3]
Spartaküs İsyanı’nı bastırması siyasi kariyerini nasıl etkiledi?
Crassus’un askerî geçmişi, Spartaküs İsyanı’nın bastırılmasından önceye uzanıyordu. MÖ 82’de Colline Kapısı Muharebesi’nde Sulla ordusunun sağ kanadını yönetti. Bu görevde kazandığı başarı, Sulla’nın zaferinde önemli bir rol oynadı. [5]
Crassus, MÖ 71’de Spartaküs’ün başını çektiği köle isyanını bastırdı. İsyanın bastırılmasını, esirlere karşı uygulanan geniş çaplı bir cezalandırma izledi. Yaklaşık 6.000 esir, Crassus’un emriyle Via Appia boyunca çarmıha gerildi. [1][5]
Ancak Spartaküs karşısındaki başarı, Crassus’a savaşın bütün siyasi itibarını kazandırmadı. Plutarkhos’a göre Pompeius, kaçak isyancıları öldürerek savaşın bitirilmesinde pay iddia etti. Böylece askerî sonucun kime siyasi kazanç sağlayacağı, iki komutan arasında rekabete dönüştü. [2]
Plutarkhos, Crassus’a büyük zafer alayı yerine ovatio verildiğini de aktarır. Bu ayrıntı, isyanı bastırmakla zaferin bütün onurunu toplamanın farklı sonuçlar olduğunu gösterir. Crassus’un başarısını anlatırken Pompeius’un aynı zafer üzerindeki iddiasını da hesaba katmak gerekir. [2]
Crassus, Spartaküs zaferinin ardından MÖ 70’te Pompeius ile birlikte konsül oldu. Rakip iki komutan böylece aynı siyasi makamı birlikte üstlendi. Bu sıra, askerî başarıyla siyasi yükseliş arasındaki bağlantıyı görünür kılar. Bununla birlikte ortak konsüllük, Pompeius ile Crassus arasındaki rekabeti anlamak için de önemlidir. [5]
Sezar ve Pompeius ile neden ittifak kurdu?
Sezar’ın arabuluculuğu, Crassus ile Pompeius’u MÖ 60’ta aynı siyasi ittifakta buluşturdu. Bu birliktelik, Birinci Triumvirlik adıyla anılan üçlü siyasi ittifaktı. Daha önce rakip olan Crassus ve Pompeius, Sezar ile birlikte hareket etmeye başladı. [5]
Plutarkhos, Sezar’ın uzlaştırma gerekçesini rakiplerin güçlenmesini önleme düşüncesiyle açıklar. Sezar’a göre Crassus ile Pompeius’un rekabeti, Cato ve diğer rakiplerine yarıyordu. Birleşmeleri ise Roma siyasetini yönlendirmelerini sağlayacak ortak bir güç yaratacaktı. [2]
Bu anlatımda ittifakın mantığı, Crassus ile Pompeius’un birbirlerini sevmesine dayanmaz. Sezar’ın sunduğu gerekçe, ayrı hareket etmenin siyasi maliyetini azaltmaktır. Siz bunu, aynı hedef için anlaşan rakiplerin kurduğu geçici ortaklık gibi düşünebilirsiniz. Benzetmenin tarihsel dayanağı, Plutarkhos’un aktardığı ortak siyasi çıkar hesabıdır. [2]
MÖ 56’daki Luca görüşmesinin ardından Crassus ve Pompeius yeniden konsüllüğe yöneldi. İkisi MÖ 55’te birlikte konsül oldu. Ardından Crassus’a beş yıllığına Suriye eyaleti verildi; Part seferi bu dönemi izledi. [5]
Part seferini yalnızca Crassus’un kişisel şöhret arzusuna bağlamak ise eksik kalır. Encyclopaedia Iranica, bu antik yorumun karşısına daha geniş bir bağlam koyar. Roma ile Partların uzun süren yayılma rekabetini de açıklamaya dâhil eder. [6]
Part seferinde Roma ordusu neden yenildi?
Crassus, MÖ 53 baharında Zeugma’dan Fırat’ı geçerek seferini ilerletti. Yanında yaklaşık yedi lejyon, 4.000 süvari ve 4.000 hafif piyade bulunuyordu. Carrhae Muharebesi’nde karşısına çıkan Part kuvvetlerini ise Surena yönetiyordu. [6]
Güzergâh seçimi, seferin başındaki belirleyici kararlardan biri olarak öne çıkar. Ermenistan Kralı II. Artavasdes, Part süvarisinin etkisini azaltacak dağlık güzergâhı önerdi. Crassus ise bu öneriye rağmen Mezopotamya üzerinden ilerlemeyi tercih etti. [6]
Beklenen Ermeni yardımı da Crassus’un ordusuna ulaşamadı; bunun ayrıca askerî bir nedeni vardı. Part Kralı II. Orodes’in Ermenistan’a saldırması, Artavasdes’in yardım göndermesini engelledi. Dolayısıyla Roma’nın hareket planı kadar, Partların başka cephedeki hamlesi de sonucu etkiledi. [6]
Buna karşılık rehberlerin ihaneti, kesinleşmiş bir açıklama olarak kullanılamaz. Encyclopaedia Iranica, Crassus’un rehberlerinin ihanet ettiğinin kanıtlanamadığını açıkça belirtir. Bahar güzergâhının susuz olduğu iddiasını da kesinleşmiş bir olgu saymaz. Yenilgiyi açıklamak için bu iki iddiaya dayanmak bu nedenle sağlam değildir. [6]
Muharebede Roma’nın ağır piyadeleri, Part atlı okçularını yakın dövüşe zorlayamadı. Part süvarileri uzaktan ok atıyor, ardından mesafeyi koruyarak uzaklaşıyordu. Geri çekilirken de ok atabilmeleri, Roma piyadesinin karşılık verme güçlüğünü artırıyordu. [5]
Romalıların Part oklarının tükenmesini bekleme hesabı da savaş sırasında bozuldu. Surena’nın yaklaşık 1.000 deveyle taşıttığı yedek oklar, atlı okçuların ikmalini sürdürdü. Burada develerle taşınan mühimmat, süvarilerin hareketliliğini sürekli saldırı imkânıyla birleştiriyordu. [6]
Crassus’un oğlu Publius’un takibi, ana kuvvetten ayrılan birliklerin kuşatılmasıyla sonuçlandı. Plutarkhos’a göre Publius, 1.300 süvari, 500 okçu ve sekiz kohortla ilerlemişti. Bu kuvvet ana ordudan uzaklaştırıldı ve ardından Partlar tarafından çevrildi. [2]
Harran yenilgisi böylece güzergâh, yardım eksikliği, hareketlilik ve ikmal sorunlarının birleşmesiyle açıklanabilir. Plutarkhos’un sefer boyunca verdiği yaklaşık kayıp hesabı, sonucun boyutunu gösterir. Anlatıya göre 20.000 Romalı öldürüldü, ayrıca 10.000 kişi esir alındı. Bu sayılar yalnız muharebe anına değil, seferin bütününe ilişkin aktarılır. [2][6]
Crassus’un ölümü ve ağzına altın döküldüğü iddiası hangi kaynaklara dayanıyor?
Plutarkhos, Crassus’un görüşme sırasında çıkan arbedede öldürüldüğünü anlatır. Ancak katilinin kimliğine ilişkin ayrıntıları kesin bilgi olarak sunmaz. Bu ayrıntıların tahmine dayandığını belirterek kendi anlatısının kesinlik sınırını da gösterir. [2]
Cassius Dio da Crassus’u kimin öldürdüğü konusunda farklı ihtimaller aktarır. Bunlardan biri, esir düşmesini engellemek isteyen bir Romalının onu öldürmesidir. Diğer ihtimal, yaralı olduğunu gören bir düşmanın Crassus’u öldürmüş olmasıdır. Dolayısıyla Dio’nun metni de tek bir kesin fail belirlemez. [7]
Erimiş altın anlatısı, Cassius Dio’nun Roma Tarihi eserinde 40.27.3 bölümünde geçer. Dio, bu iddiayı Crassus’un ölümünü anlattıktan sonra bazı kişilerin rivayeti olarak aktarır. Metindeki bu sıra ve aktarım biçimi, iddiayı değerlendirirken korunmalıdır. Altın dökülmesini kesinleşmiş ölüm nedeni diye anlatmak, kaynağın verdiğinden fazlasını söylemektir. [7]
Plutarkhos’un aktardığı başka bir anlatı, Crassus’un kesik başını konu alır. Buna göre başı, II. Orodes önünde Euripides’in Bakkhalar oyununun icrasında kullanılmıştır. Bu da Plutarkhos’a atfedilerek aktarılması gereken, farklı bir antik iddiadır. [8]
Siz Crassus’un ölümünü değerlendirirken olayla ölüm çevresinde oluşan anlatıları ayrı okuyabilirsiniz. Plutarkhos görüşmedeki arbedeyi anlatırken, Dio altın dökülmesini ayrıca rivayet olarak sunar. İki aktarımı birleştirip kesin bir infaz sahnesi kurmak doğru olmaz. [2][7]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Plutarkhos, Crassus’un 500’den fazla mimar ve yapı ustası köle edindiğini anlatır. Yangın korkusundan yararlanarak yanan ve bitişik evleri ucuza aldığını da söyler. Ancak Stone’un düşmanca kaynak uyarısı, bu ayrıntı aktarılırken de hatırlanmalıdır. [2][4]
Crassus’un servetiyle bağlantılı başka bir ayrıntı, Dives lakabına ilişkin kullanımdır. Zengin anlamındaki bu lakabı, hiçbir antik kaynak ona veya babasına vermez. Dolayısıyla Crassus’un zenginliğini anlatmak, Dives adlandırmasını antik kaynaklara mal etmeyi gerektirmez. [5]
Plutarkhos, Crassus’un askerlerine uyguladığı decimatio cezasını da ayrıntılı biçimde aktarır. Kaçan askerlerden seçilen 500 kişi, önce onarlı gruplara ayrılmıştır. Ardından her gruptan kurayla belirlenen bir kişi öldürülmüştür. Bu anlatı, Spartaküs seferindeki disiplin uygulamasının somut bir örneğini verir. [2]
Harran’a ilgi duyan okur için yer adlarının eşleşmesi de yararlıdır. Antik Carrhae, günümüzde Türkiye’nin Şanlıurfa ilindeki Harran olarak bilinir. Böylece Crassus ile Surena’nın karşılaştığı yer, güncel coğrafyada doğrudan tanımlanabilir. [6][9]
Kısa kronoloji
Crassus’un yaşamındaki askerî ve siyasi dönüm noktaları şu sırayla izlenebilir. [1][2][5][6]
- Yaklaşık MÖ 115 Marcus Licinius Crassus doğdu.
- MÖ 82 Colline Kapısı Muharebesi’nde Sulla’nın sağ kanadını yönetti.
- MÖ 71 Spartaküs İsyanı’nı bastırdı.
- MÖ 70 Pompeius ile birlikte konsül oldu.
- MÖ 60 Sezar ve Pompeius ile Birinci Triumvirlik ittifakını kurdu.
- MÖ 56 Luca görüşmesi gerçekleşti.
- MÖ 55 Pompeius ile yeniden konsül oldu ve kendisine beş yıllığına Suriye eyaleti verildi.
- MÖ 53 Carrhae’de yenildi; Plutarkhos’a göre görüşme sırasında çıkan arbedede öldürüldü.
Sık sorulan sorular
Marcus Licinius Crassus ne zaman yaşadı?
Marcus Licinius Crassus, yaklaşık MÖ 115–53 yıllarında yaşamış Romalı general ve siyasetçidir. Spartaküs İsyanı’nı bastırdı; Sezar ve Pompeius ile siyasi ittifak kurdu.
Carrhae Muharebesi nerede gerçekleşti?
Carrhae Muharebesi, MÖ 53’te bugünkü Harran çevresinde gerçekleşti. Antik Carrhae, günümüzde Türkiye’nin Şanlıurfa ilindeki Harran olarak bilinir.
Crassus’un ordusu Harran’da neden yenildi?
Roma’nın ağır piyadeleri, hareketli Part atlı okçularını yakın dövüşe zorlayamadı. Surena’nın yedek ok ikmali ve Publius’un kuvvetlerinin kuşatılması yenilgide etkili oldu.
Crassus ağzına altın dökülerek mi öldürüldü?
Cassius Dio, erimiş altın anlatısını Crassus’un ölümünü aktardıktan sonra rivayet olarak sunar. Bu nedenle altın dökülmesini kesin ölüm nedeni saymak doğru değildir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Marcus Licinius Crassus tr.wikipedia.org
- Plutarkhos — Crassus’un Hayatı, 2, 10, 11, 14, 25 ve 31 penelope.uchicago.edu
- University of St Andrews — David William Drummond Pugh, doktora tezi özeti research-repository.st-andrews.ac.uk
- Antichthon — Martin Stone, A Year of One’s Own, dipnot 58 cambridge.org
- English Wikipedia — Marcus Licinius Crassus en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Carrhae iranicaonline.org
- Cassius Dio — Roma Tarihi, 40.27 penelope.uchicago.edu
- University of Chicago, Encyclopaedia Romana — Marcus Licinius Crassus penelope.uchicago.edu
- English Wikipedia — Harran en.wikipedia.org
Görsel: Marcus Licinius Crassus Crassus (titel op object) Liber Chronicarum (serietitel), RP-P-2016-49-21-7.jpg — Rijksmuseum, CC0
