Jeremy Bentham kimdir? Faydacılık ve Panoptikon düşüncesi

Jeremy Bentham, mahkûmların gözetmeni göremediği bir hapishane tasarlayan İngiliz filozof ve hukuk reformcusuydu. Faydacılığı, davranışları ve yasaları insanların mutluluğuna etkileriyle değerlendiren bir yaklaşım olarak sistemleştirdi. Panoptikon tasarısı ise görünmeden gözetlemeyi, hapishane yöneticisinin kamu tarafından denetlenmesiyle birlikte düşünüyordu. [1][2][6]

Bentham’ın kendi giysileri içindeki gerçek iskeleti, UCL’deki Auto-Icon’un bir parçasını oluşturur. Siz burada onun mutluluk ölçütünü, hapishane tasarımını ve üniversiteyle gerçek bağını öğreneceksiniz. Bu bağlantılar, gündelik kararlarla hukuk kuralları arasındaki ilişkiyi düşünmenize de yardımcı olabilir. [3][8][9]

Bentham’ın fayda ilkesi ahlak ve hukuku nasıl değerlendiriyordu?

Jeremy Bentham, 15 Şubat 1748’de Londra’nın Spitalfields bölgesinde dünyaya geldi. Henüz 12 yaşındayken Oxford’daki Queen’s College’a gönderildi; ardından avukatlık yapmak yerine hukuku eleştirmeyi seçti. Çalışmalarının yönünü, mevcut kuralları incelemek ve bunlara ilişkin reform önerileri geliştirmek belirledi. [1]

Bentham, 1776 tarihli A Fragment on Government eserinde fayda ilkesini yol gösterici ölçüt yaptı. Bu yaklaşım, hem insan davranışlarının hem hukuk kurallarının değerlendirilmesine yönelikti. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation ise faydacılığı sistemleştirdiği eserdi. Kitap 1780’de basıldı, ancak eklemeler yapılarak 1789’da okurla buluştu. Türkçede adı Ahlak ve Yasama İlkelerine Giriş olarak karşılanabilir. [2]

Bentham, eserin birinci bölümünde eylemlerin mutluluğu artırma veya azaltma eğilimine baktı. Bir davranışın onaylanması ya da reddedilmesi, ilgili kişiler üzerindeki etkisine bağlıydı. Aynı ölçütü özel kişilerin davranışlarına ve hükümetin bütün tedbirlerine uyguladı. Böylece ahlakla yasama, insanların mutluluğunu değerlendiren ortak bir soruda buluşuyordu. [3]

Bentham’a göre toplumun çıkarı, toplumu oluşturan bireylerin çıkarlarının toplamıydı. Hükümet kararlarını da bu insanların mutluluğuna etkileri üzerinden değerlendirmek gerekiyordu. Siz bir kararın yararını düşünürken, kimlerin etkilendiğini sorarak bu yaklaşımı gündelikleştirebilirsiniz. Örneğin ortak bir çalışma saatini seçerken, kararın bütün katılımcılara etkisini karşılaştırmayı deneyebilirsiniz. Bu varsayımsal örnek, Bentham’ın bireylerden hareket eden değerlendirme mantığını somutlaştırır. [3]

Bentham’ın mutluluk hesabı, yalnızca bir deneyimin hoş olup olmadığını sormakla yetinmiyordu. Ahlak ve Yasama İlkelerine Giriş’in dördüncü bölümünde yedi değerlendirme unsuru belirledi. Bunlar, duyumların niteliğini ve sonuçlarının kimlere ulaşacağını birlikte düşünmeye yarıyordu. [4]

• Yoğunluk: Değerlendirilen haz veya acının ne kadar güçlü olduğunu hesaba katmak.
• Süre: Haz veya acının ne kadar devam edeceğini değerlendirmeye dahil etmek.
• Kesinlik: Söz konusu haz veya acının gerçekleşme olasılığını göz önünde bulundurmak.
• Zamansal yakınlık: Haz veya acının ne kadar yakında yaşanacağını dikkate almak.
• Aynı tür duyumları doğurma olasılığı: Deneyimin benzer duyumlarla devam etmesini değerlendirmek.
• Karşıt duyumlarla izlenmeme olasılığı: Deneyimi ters yöndeki duyumların izleyip izlemeyeceğini değerlendirmek.
• Etkilenen kişi sayısı: Değerlendirilen sonucun kaç kişiyi kapsadığını hesaba dahil etmek. [4]

Bentham, her ahlaki yargıdan önce bu hesabın eksiksiz yapılmasını beklemiyordu. Yasama işlemlerinde de bütün unsurların her defasında tamamen hesaplanmasını şart koşmadı. Bununla birlikte, karar verirken bu unsurların göz önünde tutulmasını istedi. Dolayısıyla yedi unsur, Bentham’ın değerlendirmesinde düşünmeye yön veren bir çerçeve oluşturuyordu. [4]

Panoptikon nasıl bir hapishane olarak tasarlandı?

Bentham, Panoptikon’u hücrelerin dış çeper boyunca sıralandığı dairesel bir yapı olarak tasarladı. Yapının merkezinde, mahkûmların bulunduğu hücreleri denetlemeye yönelik bir gözetleme kulesi bulunuyordu. Plan ve çizimlerin hazırlanması için mimar Willey Reveley’i görevlendirdi. Tasarımın işleyişini belirleyen unsur, hücrelerle merkez arasındaki görme ilişkisiydi. [6]

Panoptikon kuramında mahkûmlar gözetmeni göremediği için, sürekli izlenebileceklerini varsayacaktı. Bu olasılığın, cezadan kaçınmak isteyen mahkûmların davranışlarını düzenlemesi bekleniyordu. Siz tasarımı anlamak için, gözlenip gözlenmediğinizi bilemediğiniz bir durumda bulunduğunuzu düşünebilirsiniz. Bentham’ın önerisinde davranışı etkileyen unsur, gözetmenin her an görülebilir olması değildi. Gözetimin ne zaman gerçekleştiğinin mahkûm tarafından bilinememesi, kuramın merkezinde yer alıyordu. [6]

Bentham, hapishane yöneticisini de başkalarının denetimine açık tutmayı öngörüyordu. Halkın ve parlamento üyelerinin Panoptikon’a serbestçe erişebilmesini bu amaçla savundu. Dolayısıyla projede mahkûmun gözetilmesiyle yöneticinin hesap verebilirliği birlikte yer alıyordu. Tasarımı değerlendirirken Bentham’ın önerdiği bu kamu erişimini de hesaba katmak gerekir. [2]

UCL Bentham Project, tasarımın bütünüyle uygulandığı bir Panoptikon hapishanesinin inşa edilmediğini belirtir. Bu değerlendirme, ayrıntılı çizimlerle görünmeden denetlemeye dayanan yönetim ilkelerini birlikte kapsar. Dolayısıyla Bentham’ın projesinden söz ederken, tasarım ile eksiksiz uygulamayı ayırmak gerekir. [6]

Panoptikon’un anlamı konusunda Michel Foucault ile Janet Semple farklı yorumlar geliştirdi. Foucault, Panoptikon’u baskıcı disiplin toplumunun simgesi olarak değerlendiren bir okuma sundu. Semple’ın araştırması ise Bentham’ın projesindeki insancıllık ve hesap verebilirlik düzeneklerini öne çıkardı. Bu karşı görüş, Foucault’nun yorumunun söz konusu düzenekleri yeterince yansıtmadığını savunuyordu. Tartışma, gözetimin yanında yöneticiyi denetleyen hükümleri de incelemeyi gerekli kılar. [2]

Bentham hangi hukuk ve temsil reformlarını savundu?

Bentham’ın hukuk hedefi, farklı alanları kapsayan eksiksiz bir kanunlar bütünü oluşturmaktı. Medeni hukuk, ceza hukuku, usul hukuku ve anayasa hukuku bu kapsamdaydı. Bu bütünün ortak dayanağını, insanların mutluluğunu değerlendiren fayda ilkesi oluşturacaktı. Böylece Bentham, reform arayışını hukukun birbiriyle bağlantılı alanlarına yayıyordu. [2]

Ceza hukukunda Bentham, suçları doğurdukları zarara göre sınıflandırmayı savundu. Ayrıca suç ile ceza arasında uygun bir orantı kurulmasını istedi. Bu yaklaşımda suçun verdiği zarar, cezanın değerlendirilmesinde somut bir ölçüt sağlıyordu. Bentham, eşcinsel ilişkilerin suç olmaktan çıkarılmasını savunan hukuk reformcularından da biriydi. [1][2]

Bentham, 1817’de yayımlanan Plan of Parliamentary Reform eserinde temsil önerilerini açıkladı. Okuryazarlık koşuluna bağlı genel erkek oy hakkını ve eşit seçim çevrelerini savundu. Yıllık seçimler ile gizli oy da önerdiği düzenlemeler arasında bulunuyordu. Buradaki oy hakkının kapsamı, Bentham’ın belirttiği cinsiyet ve okuryazarlık koşullarıyla anlaşılmalıdır. [5]

Bentham’ın siyasi denetim düşüncesinde, basın özgürlüğüne dayanan Kamuoyu Mahkemesi de bulunuyordu. Bu düşünce, hükümetin kamuoyu tarafından denetlenmesini sağlamaya yönelik olarak geliştirildi. Panoptikon’da yöneticiyi halkın erişimine açmasıyla birlikte okunduğunda, ortak bir denetim sorusu belirir. Bentham’ın önerileri, yönetilenlerin davranışları yanında yönetenlerin hesap verebilirliğini de konu ediniyordu. [2]

Bedeninin korunmasını neden istedi ve UCL’nin kuruluşuyla gerçek ilişkisi neydi?

Bentham, 6 Haziran 1832’de öldü; vasiyeti doğrultusunda bedeni diseke edildi. İşlemi cerrah Thomas Southwood Smith gerçekleştirdi ve Bentham’ın iskeleti korundu. UCL’nin 24 Şubat 2020 tarihli açıklaması, bu isteği ölümden sonra yararlı olmakla ilişkilendirir. Aynı açıklama, bedenin tıp bilimine katkı sunması düşüncesine de yer verir. [1][7]

UCL’nin Auto-Icon sayfası, Bentham’ın kararının kesin gerekçesini açık bırakır. Tıbbi bağışı teşvik etme açıklamasının yanında, dinsel kabulleri sorgulama yorumunu da sunar. Bu ikinci yorum, yaşam ve ölüm hakkındaki dinsel kabullere yöneliktir. Dolayısıyla Bentham’ın isteğini açıklarken, bu yorumların kesinlik derecesini birbirinden ayırmak gerekir. [8]

Auto-Icon, Bentham’ın kendi giysileri içindeki gerçek iskeletini içeren sergilenen figürdür. Bentham bedenini UCL’ye vasiyet etmedi; Auto-Icon üniversiteye 1850’de verildi. Figür, 20 Şubat 2020’de Wilkins Building’deki eski yerinden Student Centre’a taşındı. Siz UCL’deki serginin geçmişini araştırırken, bu bağış ve taşınma tarihlerini ayırt edebilirsiniz. [8]

UCL, Bentham’ın kuruluş kampanyasına katılmadığını ve ilişkisinin düşünsel ilham düzeyinde olduğunu belirtir. Üniversite 1828’de öğretime başladı; Bentham’ın düşüncelerinden etkilenen kurucular arasında James Mill bulunuyordu. Henry Brougham da Bentham’ın düşüncelerinden etkilenen UCL kurucuları arasında yer alıyordu. Üniversiteyle bağlantısını açıklayan olgu, doğrudan kuruculuk yerine bu düşünsel etkidir. [9]

Kısa kronoloji

Bentham’ın eserleriyle UCL bağlantısının tarihlerini, aşağıdaki kronoloji üzerinden birlikte izleyebilirsiniz. Kitabının basılması ve yayımlanması arasındaki fark, 1780 ve 1789 kayıtlarında görünür. [2]

1. 15 Şubat 1748 Jeremy Bentham, Londra’nın Spitalfields bölgesinde dünyaya geldi. [1]
2. 1776 A Fragment on Government adlı eseri yayımlandı. [2]
3. 1780 An Introduction to the Principles of Morals and Legislation basıldı. [2]
4. 1789 Aynı eser, yapılan eklemelerin ardından okurla buluştu. [2]
5. 1817 Plan of Parliamentary Reform adlı eseri yayımlandı. [5]
6. 1828 Bentham’ın düşünsel ilham verdiği UCL öğretime başladı. [9]
7. 6 Haziran 1832 Bentham öldü; vasiyeti doğrultusunda bedeni diseksiyon ve koruma işlemlerine alındı. [1]
8. 1838–1843 John Bowring’in hazırladığı 11 ciltlik eserler baskısı yayımlandı. [10]
9. 1850 Bentham’ın Auto-Icon’u UCL’ye verildi. [8]
10. 20 Şubat 2020 Auto-Icon, UCL Student Centre’daki yeni sergi kutusuna taşındı. [8]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Panoptikon’un merkezi denetim ilkesi, Jeremy’nin kardeşi Samuel Bentham’ın geliştirdiği fikirden doğdu. Samuel, Rusya’da Prens Potemkin için çalışırken işçilerin eğitim ve gözetimiyle ilgileniyordu. Jeremy Bentham’ın hapishane projesi, böylece işçilerin denetlenmesine yönelik bir düşünceyle bağlantı taşıyordu. [6]

Bentham’ın Panoptikon tasarısında, gözetim kulesi ve hücreler dışında iletişim düzenekleri de öngörülmüştü. Bir konuşma boruları ağı, gözetmenin hücrelerdeki mahkûmlarla konuşabilmesini sağlayacaktı. Bu ayrıntı, tasarımda görsel denetimin yanında sözlü iletişimin de düşünüldüğünü gösterir. [6]

Auto-Icon’da görünen baş, Bentham’ın gerçek başı yerine balmumundan yapılmış bir örnektir. Gerçek başın korunması başarısız olduğu için, sergilenen figürde bu çözüm kullanılmıştır. Kendi giysileri içindeki iskelet ise Bentham’ın bedeninden korunan gerçek parçadır. [8]

Henry Tonks’un UCL’deki duvar resmi, Bentham’la üniversite arasında somut bir sahne kurar. Resimde mimar William Wilkins, bina planlarını Bentham’ın onayına sunarken gösterilir. Ancak UCL, resmedilen bu sahnenin tarihsel gerçekliği bulunmadığını açıkça belirtir. Bu nedenle resim, kuruluş sürecinde gerçekleşmiş bir görüşmenin kanıtı olarak alınamaz. [9]

UCL’deki Bentham Papers koleksiyonu, yaklaşık 60.000 el yazması yapraktan oluşur. Edebî vasisi John Bowring, eserlerinin 1838–1843 arasında yayımlanan 11 ciltlik baskısını hazırladı. Bowring, el yazmalarını 1849’da Kanton’a gitmeden önce bugünkü UCL’ye teslim etti. Bu koleksiyon, Bentham’ın yazılı mirasının korunmasına ilişkin somut bir kayıt sunar. [10]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. UCL — About Jeremy Bentham ucl.ac.uk
2. Stanford Encyclopedia of Philosophy — Jeremy Bentham plato.stanford.edu
3. University of Texas — Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, Bölüm I laits.utexas.edu
4. University of Texas — Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, Bölüm IV laits.utexas.edu
5. Oxford Academic — Philip Schofield, Parliamentary Reform academic.oup.com
6. UCL — The Panopticon ucl.ac.uk
7. UCL News — Jeremy Bentham finds new home in UCL’s Student Centre ucl.ac.uk
8. UCL — Auto-Icon ucl.ac.uk
9. UCL — Bentham and UCL ucl.ac.uk
10. UCL Library Services — Bentham Papers ucl.ac.uk

Görsel: Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill.jpg — Henry William Pickersgill, Public domain