Büyük İskender: 32 Yaşında Dünyayı Fetheden Adam Kimdi?

Büyük İskender, MÖ 323 Haziranında Babil’de öldüğünde henüz 32 yaşındaydı ve 33. doğum gününü göremedi. Bu yazıda onun 20 yaşında çıktığı tahttan Hint altkıtasının kuzeybatısına uzanan yolunu, ölümünü saran tartışmaları ve İstanbul’daki “İskender Lahdi”nin asıl sahibini öğreneceksiniz.

“Dünyayı fetheden adam” sözünü siz de okul kitaplarından hatırlıyor olabilirsiniz. Oysa Michigan Üniversitesi’nin MÖ 323 haritası imparatorluğun Makedonya’dan Hindistan sınırına, Karadeniz’den Mısır’a uzandığını gösterir. Bu geniş ama sınırlı bir alandır. Yazı boyunca efsane ile kaynaklı bilgi arasındaki farkı ayrı ayrı göreceksiniz.

III. Aleksandros kimdir?

Büyük İskender olarak tanınan III. Aleksandros, MÖ 356’da Makedonya’nın Pella kentinde doğdu. Babası Makedonya Kralı II. Filip, annesi Olympias’tı. “Büyük İskender” adı Türkçede yerleşmiştir; antik kaynaklarda ise o, Makedonya tahtındaki üçüncü Aleksandros’tur.

Eğitiminde filozof Aristoteles görev aldı. Bu öğretmenlik ilişkisi İskender 16 yaşına gelene kadar sürdü. Yani tarihin en çok anlatılan komutanlarından biri, ergenlik yıllarını dönemin en etkili düşünürlerinden biriyle geçirdi.

MÖ 336’da babası II. Filip öldürüldü. İskender 20 yaşında Makedonya tahtına çıktı. Bugün bir üniversite öğrencisi yaşındaki bu genç adam, iki yıl sonra Anadolu’ya geçecekti.

Anadolu’dan Mısır’a: ilk üç yılın savaşları

İskender MÖ 334 Mayısında Granikos Irmağı’nda Pers satraplarının kuvvetlerini yendi. Bu zafer Anadolu kıyılarına ilerleme yolunu açtı. Sefer, sizin bugün yaşadığınız Anadolu topraklarından geçti.

MÖ 333 Kasımında İskender, Kilikya’daki İssos Savaşı’nda Pers Kralı III. Darius’u yenilgiye uğrattı. Darius savaş alanından uzaklaştı, ancak Pers kralının ailesi esir düştü. Bu, Pers hanedanı için ağır bir darbeydi.

MÖ 332’de İskender’in kuvvetleri Sur kentini yaklaşık yedi aylık kuşatmanın ardından ele geçirdi. Aynı yıl Mısır’a girdi. Akdeniz kıyısında kendi adını taşıyan İskenderiye kentini kurdu. Bu kent, onun ölümünden sonra naaşının taşındığı yer olacaktı.

Pierre Briant’ın Encyclopaedia Iranica’daki makalesi önemli bir ayrıntı ekler. İskender Anadolu satraplıklarını devraldı, ancak Bithynia ve Paphlagonia gibi bölgeler fiilen Makedon egemenliğine alınmadı. Haritada tek renge boyanan toprakların bir kısmı kâğıt üzerinde kalmıştı.

Pers İmparatorluğu nasıl çöktü?

İskender ile III. Darius’un orduları MÖ 331 yılının 1 Ekim günü Gaugamela’da karşılaştı. Savaş alanı Dicle’nin doğusundaydı. Darius yeniden yenildi.

MÖ 330 ilkbaharında İskender, Pers kraliyet merkezi Persepolis’i yaktırdı. Aynı yılın Temmuz ayında III. Darius öldürüldü. Cinayet, Baktriya satrabı Bessos’un içinde bulunduğu bir komplonun sonucuydu. Pers tahtı böylece boş kaldı.

MÖ 331 Ekiminden MÖ 330 Temmuzuna kadar yaşanan bu üç olay, Pers devletinin merkezini ortadan kaldırdı. Gaugamela’daki yenilgi, Persepolis’in yakılması ve Darius’un ölümü art arda geldi. Siz bugün bir takvime bakarsanız bu sürenin ne kadar kısa olduğunu görürsünüz.

İskender gerçekten dünyayı fethetti mi?

MÖ 326’da İskender, bugünkü Pakistan’daki Hydaspes, yani Jhelum Irmağı çevresinde Kral Poros’u yendi. Sefer artık Hint altkıtasının kuzeybatısına ulaşmıştı.

Aynı yıl ordusu Hyphasis, yani bugünkü Beas Irmağı kıyısına geldi. Askerler daha doğuya ilerlemeyi reddetti. Bu direniş seferin dönüşünü zorladı. Fethin sınırını kralın iradesi değil, askerlerin yorgunluğu çizdi.

Michigan Üniversitesi’nin MÖ 323 haritası imparatorluğun sınırlarını gösterir: Makedonya ve Kuzey Yunanistan’dan Hindistan sınırına, Karadeniz’den Mısır’a. Bu nedenle “dünyayı fethetti” ifadesi coğrafi bir abartıdır. Siz bir dünya haritası açtığınızda bu alanın ne kadarını kapladığını kendiniz görebilirsiniz.

Buna Briant’ın Bithynia ve Paphlagonia notunu da eklemek gerekir. İmparatorluğun içinde bile fiilen denetlenmeyen bölgeler vardı. Haritadaki tek renk, yerdeki gerçeği her zaman yansıtmaz.

Kısa kronoloji

1. MÖ 356 Pella’da doğdu.
2. MÖ 336 II. Filip’in öldürülmesinin ardından 20 yaşında tahta çıktı.
3. MÖ 334 Anadolu’ya geçti; Granikos Savaşı’nı kazandı.
4. MÖ 333 İssos’ta III. Darius’u yendi.
5. MÖ 332 Sur’u ele geçirdi; Mısır’a girdi; İskenderiye’yi kurdu.
6. MÖ 331 1 Ekim’de Gaugamela Savaşı’nı kazandı.
7. MÖ 330 Persepolis yakıldı; III. Darius öldürüldü.
8. MÖ 326 Poros’u Hydaspes’te yendi; ordusu Beas kıyısında durdu.
9. MÖ 323 Haziran ayında Babil’de 32 yaşında öldü.

32 yaşında Babil’de ölüm: neden hâlâ tartışılıyor?

İskender MÖ 323 Haziranında Babil’de öldü. Ölümünün ardından komutanları arasında Diadokh savaşları başladı. Bu savaşlar imparatorluğun parçalanmasına yol açtı.

Ölüm nedeni kesinleşmemiştir. Otago Üniversitesi’nden Katherine Hall, 2019’da ölümü Guillain–Barré sendromuyla açıkladı. Aynı üniversite duyurusu enfeksiyon, alkol ve cinayet açıklamalarını rakip görüşler olarak sıralar.

Zehirlenme iddiası da ileri sürülmüştür. Cilliers ve Retief’in Free State Üniversitesi’nde yayımlanan incelemesi bu iddiayı reddeder. İki yazar, İskender’in son hastalığını Plasmodium falciparum sıtmasıyla açıklamayı tercih eder.

Bu tartışmanın bitmemesinin somut bir nedeni var. İskender’in naaşı önce Memphis’e götürüldü, ardından II. Ptolemaios döneminde İskenderiye’ye taşındı. Ancak bedeni bugüne kadar bulunamadı. Live Science’ın aktardığı gibi, ölüm nedenini kalıntılar üzerinde sınayacak fiziksel kanıt yoktur. Siz bir belgeselde “İskender zehirlendi” cümlesini duyarsanız, bunun kanıtlanmamış bir iddia olduğunu bilin.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İstanbul’daki lahit İskender’in değil. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki İskender Lahdi 1887’de Sidon’da bulundu. Kültür Portalı kaydına göre lahit İskender’e değil, muhtemelen Sidon Kralı Abdalonymos’a aittir. Müzeyi ziyaret ettiğinizde eserin adıyla sahibini karıştırmayın.

Koç boynuzlu kral. Oxford Ashmolean Müzesi’ndeki gümüş tetradrahmi Bergama’da MÖ 287–282 arasında basıldı. 16,94 gram ağırlığındaki sikkede İskender, Ammon’un koç boynuzlarıyla betimlenir. Ölümünden sonra basılan bu para, imgesinin para üzerinde yaşamaya devam ettiğini gösterir.

Takılabilir baş. British Museum’daki mermer İskender portre başı MÖ 300–150 tarihlidir. 37 santimetre yüksekliğindeki baş, ayrı yapılmış bir gövdeye takılacak biçimde işlenmiştir.

Olimpiyat sorusu. Plutarkhos’a göre İskender’e Olimpiyatlarda koşup koşmayacağı soruldu. Cevabı, ancak rakipleri kral olursa yarışacağı yönündeydi. Bu söz bir antik yazar atfıdır; kesin bir alıntı olarak okunmamalıdır.

İskender bugün nerede karşınıza çıkar?

Sinemada: British Film Institute kaydına göre 2004 yapımı Alexander filmini Oliver Stone yönetti.

Müzede: İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki lahit, Oxford’daki sikke ve Londra’daki portre başı. Üçü de İskender’in bedeninden değil, adından ve imgesinden söz eder.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Alexander the Great en.wikipedia.org
2. Encyclopaedia Iranica — Pierre Briant, Alexander the Great iranicaonline.org
3. HISTORY — Alexander the Great history.com
4. Library of Congress — Alexandri magni imperium et expeditiones loc.gov
5. University of Michigan — Alexander the Great’s Kingdom: Map image-database.nes.lsa.umich.edu
6. University of Otago — Alexander the Great’s death otago.ac.nz
7. University of the Free State — Cilliers ve Retief, The death of Alexander the Great scholar.ufs.ac.za
8. Tampere University — Masculine Ideals and Alexander the Great trepo.tuni.fi
9. Live Science — How did Alexander the Great die? livescience.com
10. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Kültür Portalı, İskender Lahdi kulturportali.gov.tr
11. Ashmolean Museum, University of Oxford — HCR129189 hcr.ashmus.ox.ac.uk
12. British Museum — Portrait head, 1872,0515.1 britishmuseum.org
13. MIT Internet Classics Archive — Plutarch, Alexander classics.mit.edu

Görsel: Bust of Alexander the Great.jpg — Satdeep Gill, CC BY-SA 4.0