MÖ 1200 dolaylarında Mısır’ın tapınak duvarlarına, denizden ve karadan gelen savaşçıların kabartmaları işlendi. Bu savaşçılar bugün Deniz Kavimleri adıyla bilinir, ama bu ad onların kendi koyduğu bir ad değildir. Modern araştırmacılar, Mısır kayıtlarında geçen farklı toplulukları bu başlık altında topladı.
Bu yazıda dokuz grubun kim olduğunu, Mısır’la savaşlarını ve Hitit çöküşündeki rollerinin neden tartışıldığını okuyacaksınız. Popüler anlatılar çoğu zaman tek bir düşman ordusu çizer. Kaynaklar ise daha dağınık bir tablo gösteriyor.
Deniz Kavimleri nedir, kimlerdir?
Deniz Kavimleri, MÖ 13–12. yüzyıl Mısır kayıtlarında görülen farklı toplulukları bir araya getiren modern bir adlandırmadır. Harvard Üniversitesi’nden Jeffrey P. Emanuel’in özetine göre bu başlık altında dokuz grup sayılır: Denyen, Ekwesh, Lukka, Peleset, Shekelesh, Sherden, Tjekker, Teresh ve Weshesh.
Bu adların bir kısmı bir coğrafyayla ilişkilendirilebilir. Örneğin Lukka ülkesi, Anadolu’nun güneybatısında daha sonra Likya adıyla bilinen bölgeyle bağlantılıdır. Başka grupların yeri ise belirsizdir.
Bir benzetme yapalım. Bugün bir haber ajansı farklı ülkelerden gelen göstericilere tek bir etiket yapıştırsa, bu etiket gruplar arasındaki farkları silerdi. Deniz Kavimleri adı da buna benzer bir toplulaştırmadır.
Deniz Kavimleri hareketi hangi uygarlığa aittir?
Hiçbirine. Deniz Kavimleri hareketi, tek bir uygarlığın faaliyeti olarak değil, yaklaşık MÖ 1200 çevresinde Mısır ve Doğu Akdeniz’de görülen farklı toplulukların hareketleri olarak ele alınır. Bu hareketlerin coğrafyası Anadolu, Suriye, Filistin, Kıbrıs ve Mısır’ı kapsar.
Bu yüzden “Deniz Kavimleri hangi uygarlığa aittir?” sorusunun kısa yanıtı şudur: Ortak bir devletleri, tek bir kültürleri yoktu. Elimizdeki ana anlatılar da onların kendi yazıları değil, düşmanları olan Mısırlıların yazıtlarıdır.
Sherden örneği bunu iyi gösterir. Emanuel, bu topluluğun belirli bir coğrafyayla kesin biçimde eşleştirilemediğini belirtir. Güvenle tanımlanmış bir maddi kültürü de bulunmaz. Sherden’i Sardinya’ya bağlayan kurama bu nedenle temkinle yaklaşılır.
Deniz Kavimleri göçü mü, istilası mı?
“Deniz Kavimleri göçü” ve “Deniz Kavimleri istilası” ifadeleri aynı olaya farklı açılardan bakar. Göç yorumu, toplulukların Mısır, Suriye ve Filistin’e yerleşmeye çalıştığını savunur. Mısır yazıtları ise aynı grupları askerî tehdit olarak sunar.
Mısır kayıtları üç ayrı çatışmayı gösterir:
- II. Ramses, ikinci saltanat yılı: Sherden saldırısı püskürtüldü ve esir alındı. Bu olay Tanis II steliyle belgelenir.
- Merneptah, beşinci saltanat yılı: Deniz Kavimleriyle ilişkilendirilen gruplar Libyalı topluluklarla ittifak kurarak Mısır’a girdi. Nil Deltası’nda durdurulundular.
- III. Ramses, sekizinci saltanat yılı: Saldırı, Filistin üzerinden karadan ve Nil’in kollarına doğru denizden ilerleyen kuvvetleri içeriyordu.
III. Ramses bu zaferi Medinet Habu Tapınağı’na kaydettirdi. Harris Papirüsü de mücadele hakkında bilgi verir. Medinet Habu, Luksor karşısında, Nil’in batı kıyısında yer alan III. Ramses’in anıt mezar tapınağıdır.
Deniz Kavimleri Hitit İmparatorluğu’nu yıktı mı?
Popüler anlatı “evet” der. Kaynaklar daha dikkatli konuşur. III. Ramses’in Medinet Habu yazıtı Hatti’yi, Deniz Kavimleri tarafından ortadan kaldırılan ülkeler arasında sayar. Ancak 2023 tarihli bir Nature çalışması, bu metnin hükümdarı yücelten siyasi niteliğine dikkat çeker.
Yazıtın güvenilirliğini sınayan başka bir ayrıntı daha var. Aynı yazıt Karkamış’ı da yıkılan merkezler arasında gösterir. Guy D. Middleton’ın arkeolojik değerlendirmesine göre Karkamış bu dönemde yıkılmamıştır.
Hitit başkenti Hattuşa için de benzer bir uyarı gerekir. Arkeolojik araştırmalar kraliyet yönetiminin kenti boşalttığını, yangınların bundan sonra gerçekleştiğini gösterir. Yani kent, doğrudan bir istilayla yok edilmiş görünmez.
Kuraklık verisi tabloya yeni bir parça ekler. 2023’te yayımlanan ağaç halkası ve kararlı izotop araştırması, Orta Anadolu’da yaklaşık MÖ 1198–1196 yıllarına tarihlenen üç yıllık şiddetli bir kuraklık saptamıştır. Tarihleme ±3 yıl belirsizlik taşır. Middleton ise bu kuraklığın tek başına çöküşü açıklamadığını ve kuraklık, kıtlık, göç zincirinin otomatik kabul edilemeyeceğini vurgular.
Ugarit için de durum benzerdir. Kentte çatışmalı yıkım kanıtları vardır, ama saldırganların kimliği kesinleşmemiştir. Ugarit Kralı Ammurapi’nin Alaşiya kralına yazdığı mektup ise korkunun gerçek olduğunu gösterir. Mektupta askerlerin Hitit ülkesinde, gemilerin Lukka’da olduğu ve yedi düşman gemisinin ülkeye büyük zarar verdiği bildirilir.
Hitit yönetimi çökse de gelenek bütünüyle yok olmadı. Yaklaşık MÖ 1200’de merkezî yönetim çökerken, eski topraklarda özellikle güneydoğuda ve Kuzey Suriye’de Hitit siyasi ve kültürel geleneklerinin bazı unsurları devam etti.
Peleset kimdi, Filistîlerle bağı nedir?
Dokuz adın en çok bilineni Peleset’tir. Araştırmalarda bu ad, İbrani Kutsal Kitabı’nda geçen Filistîlerle özdeşleştirilir. Genetik veriler de bu konuya ışık tutmuştur.
2019 tarihli Science Advances araştırması, Aşkelon’dan Tunç ve Demir çağlarına ait 10 bireyin genom verisini inceledi. Erken Demir Çağı nüfusuna ulaşmış Avrupa bağlantılı bir genetik katkı saptandı. Bu bulgu, bazı grupların uzak bölgelerden geldiği fikrini destekleyen bir ipucudur.
Yine de aşırı genelleme yapmamak gerekir. Aşkelon verilerinden bütün Deniz Kavimlerine tek bir Avrupa kökeni atfetmek bir çıkarım olur. Aynı araştırmada, Tunç ve Demir Çağı örnek gruplarının tamamında soyun büyük bölümü yerel Levant gen havuzundan gelir.
Kısa kronoloji
- MÖ 13. yüzyıl, II. Ramses’in 2. yılı Sherden saldırısı püskürtüldü, esir alındı (Tanis II steli)
- MÖ 13. yüzyıl sonları, Merneptah’ın 5. yılı Libyalılarla ittifak yapan grupların Mısır’a saldırısı durduruldu
- Yaklaşık MÖ 1200 Hitit merkezî yönetimi çöktü, Hattuşa boşaltıldı
- Yaklaşık MÖ 1198–1196 (±3 yıl) Orta Anadolu’da üç yıllık şiddetli kuraklık
- MÖ 12. yüzyıl, III. Ramses’in 8. yılı Karadan ve denizden saldırılar püskürtüldü, Medinet Habu’da anıtlaştırıldı
- 2012 Barış Gür’ün Deniz Kavimleri kitabı Cumhuriyet Kitap’ta tanıtıldı
- 2019 Aşkelon genomlarına dayanan Filistî kökenleri araştırması yayımlandı
- 2023 Hitit çöküşüyle örtüşen kuraklık araştırması Nature’da yayımlandı
III. Ramses’in tarihi, kullanılan Mısır kronolojisine göre değişir. Bu yüzden mutlak tarih vermekten kaçınıyoruz.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Popüler anlatılarda genellikle yer almayan üç ayrıntı var.
1. Yazı, düşmanın adını vermiyor. Medinet Habu’daki deniz savaşı kabartmasına eşlik eden yazı düşmanların grup adlarını vermez. Tasvirlerdeki savaşçıların kimliği bu yüzden başka sahnelerle karşılaştırılarak yorumlanır.
2. Sherden bazen Mısır saflarında. Emanuel’in incelemesine göre Medinet Habu’nun sekizinci yıl kara savaşı sahnelerinde Sherden savaşçıları Mısırlıların müttefikleri olarak gösterilir. Aynı ada sahip gruplar bazen düşman, bazen müttefik olabiliyordu. II. Ramses döneminde ise Sherden saldırısı püskürtülmüştü.
3. Genetik iz kalıcı olmadı. Aşkelon’daki erken Demir Çağı bireylerinde görülen ek Avrupa bağlantılı genetik sinyal, aynı araştırmanın daha geç Demir Çağı örneklerinde ayırt edilememiştir.
Deniz Kavimleri kitap önerileri
Konuyu okumak isterseniz iki farklı yaklaşım var. Eric H. Cline’ın Princeton University Press tarafından 2014’te yayımlanan 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed kitabı, Geç Tunç Çağı çöküşünü istilalar, isyanlar, depremler, kuraklık ve ticaret yollarındaki kesintilerin bağlantılı etkileriyle açıklar. Yani çok etkenli bir yorum sunar.
Türkçede ise Barış Gür’ün Deniz Kavimleri kitabı bulunur. Arkeoloji ve Sanat tarafından 315 sayfa olarak yayımlanan kitap, Cumhuriyet Kitap’ın 24 Mayıs 2012 tarihli sayısında tanıtılmıştır.
Sık sorulan sorular
Deniz Kavimleri hangi uygarlığa aittir?
Hiçbirine tek başına ait değildir. Bu ad, MÖ 13–12. yüzyıl Mısır kayıtlarında görülen farklı toplulukları bir araya getiren modern bir adlandırmadır.
Deniz Kavimleri Hitit İmparatorluğu’nu yıktı mı?
Bu iddia kesinleşmemiştir. Mısır yazıtı Hatti’yi yok edilen ülkeler arasında sayar, ancak arkeolojik araştırmalar Hattuşa’nın önce boşaltıldığını, yangınların sonra çıktığını gösterir.
Deniz Kavimleri hangi gruplardan oluşur?
Denyen, Ekwesh, Lukka, Peleset, Shekelesh, Sherden, Tjekker, Teresh ve Weshesh adlı dokuz grup bu başlık altında sayılır. Bu adlar Mısır kayıtlarından gelir.
Peleset kimdir?
Peleset adı, araştırmalarda İbrani Kutsal Kitabı’nda geçen Filistîlerle özdeşleştirilir. Aşkelon’daki 2019 tarihli genom çalışması, erken Demir Çağı bireylerinde Avrupa bağlantılı bir genetik katkı saptamıştır.
Deniz Kavimleri hakkında hangi kitaplar var?
Eric H. Cline’ın 2014’te Princeton University Press’ten çıkan 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed kitabı çok etkenli bir çöküş yorumu sunar. Türkçede Barış Gür’ün Arkeoloji ve Sanat’tan çıkan, 315 sayfalık Deniz Kavimleri kitabı vardır.
Kaynaklar
- Harvard Üniversitesi — Jeffrey P. Emanuel, Sea Peoples emanuel.scholars.harvard.edu
- Wikipedia — Sea Peoples en.wikipedia.org
- Vikipedi — Deniz Kavimleri tr.wikipedia.org
- The Global Egyptian Museum — Sea Peoples globalegyptianmuseum.org
- Wikipedia — Medinet Habu en.wikipedia.org
- Journal of Ancient Egyptian Interconnections — ‘Šrdn from the Sea’ journals.librarypublishing.arizona.edu
- Journal of Archaeological Research — Collapse Studies in Archaeology from 2012 to 2023 link.springer.com
- Nature — Severe multi-year drought coincident with Hittite collapse around 1198–1196 bc nature.com
- Science Advances — Ancient DNA sheds light on the genetic origins of early Iron Age Philistines pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Princeton University Press / JSTOR — 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed jstor.org
Görsel: Theban region, Medinet Habu, Funerary temple of Ramesses III, photo 28 of 36 – Archivio fotografico Museo Egizio, Turin C01176.jpg — Wikimedia Commons, CC0
