در مرکز قیصریه (Kayseri)، دو بنای سلجوقی دیواربه‌دیوار هم ایستاده‌اند. یکی بیمارستان بوده و دیگری مدرسه. هر دو نام یک شاهزاده را بر خود دارند. از زندگی او اسناد چندانی نمانده، اما بنای سنگی پابرجاست. در این راهنما، شما با تفاوت میان اطلاعات مستند و روایت‌های شفاهی آشنا می‌شوید.
گوهر نسیبه که بود؟
نام کامل او ملکه عصمتالدین گوهر نسیبه خاتون (Melike İsmetüddin Gevher Nesibe Hatun) بود. او دختر قلج ارسلان دوم (Kılıçarslan II)، سلطان سلجوقیان روم، بود. برادرش سلطان غیاثالدین کیخسرو اول (Gıyaseddin Keyhüsrev I) بود؛ همان فرمانروایی که بیمارستان قیصریه را به نام او ساخت.
عنوان‌های «ملکه» و «عصمتالدین» در کتیبه بنا آمده‌اند. این کتیبه از معدود اسناد قطعی درباره نام او و جایگاهش در خاندان سلطنتی است.
دانسته‌های مستند تقریباً به همین‌جا محدود می‌شوند. دانشنامه قیصریه تأکید می‌کند که اطلاعات تاریخی درباره زندگی او کافی نیست. هرکس زندگی‌نامه‌ای کامل به شما ارائه کند، دارد جاهای خالی را پر می‌کند. شما در بخش افسانه مشهور او دوباره با این مسئله روبه‌رو می‌شوید.
چرا بیمارستان ساخته شد؟
بر سردر اصلی، کتیبه‌ای با تاریخ 602 هجری قمری دیده می‌شود. این تاریخ برابر با 1205–1206 میلادی است. متن کتیبه می‌گوید بیمارستان به وصیت گوهر نسیبه ساخته شده است.
پس این بنا حاصل یک وصیت است. شاهزاده‌ای خواسته‌اش را به جا گذاشت و خانواده‌اش آن را اجرا کردند. این مجموعه را غیاثیه (Gıyasiye) هم می‌نامند. این نام از غیاثالدین کیخسرو اول گرفته شده؛ سلطانی که طرح را به سرانجام رساند.
شهرداری کلان‌شهر قیصریه مجموعه را دارای سه بخش معرفی می‌کند: مدرسه پزشکی، شفاخانه و تیمارستان (bimarhane). بیمارستان را شفائیه (Şifaiye) نیز می‌نامند و بنای کناری آن مدرسه غیاثیه است.
دارالشفای گوهر نسیبه کجاست؟
بیمارستان و مدرسه در کوجاسینان (Kocasinan)، از مناطق مرکزی قیصریه، قرار دارند. شما برای پیدا کردنشان نیازی ندارید از شهر خارج شوید. مجموعه در مرکز قدیمی شهر است.
چون دو بنا به هم چسبیده‌اند، مردم محلی و نویسندگان مجموعه را «مدارس دوقلو» یا چیفته مدرسه (Çifte Medrese) می‌نامند. اگر شما این نام را روی تابلو یا نقشه دیدید، منظور همین مجموعه است.
چه می‌بینید؟ معماری مجموعه
بیمارستان و مدرسه هر دو از بناهای سلجوقی با حیاط روباز هستند. در هر بنا، چهار ایوان پیرامون حیاط قرار دارد. ایوان تالاری طاق‌دار است که یک سمتش باز است. وقتی شما در یکی از ایوان‌ها می‌ایستید، آن سوی حیاط، ایوان روبه‌رو را می‌بینید.
در حیاط هر دو بخش اصلی، حوضی نیز وجود دارد.
در نزدیکی آن‌ها، برج آرامگاهی هشت‌ضلعی قرار دارد که به گوهر نسیبه نسبت داده می‌شود. این بنا دو طبقه دارد. طبقه بالا محل عبادت است و طبقه پایین، اتاق تدفین را در خود جای داده است. شهرداری در این مورد با احتیاط سخن می‌گوید: تعلق قبر به او را یک احتمال معرفی می‌کند، نه امری قطعی.
کدام بخش بیمارستان بود؟
پژوهشگران درباره محل بخش‌ها اختلاف نظر دارند. دیدگاه رایج، بخش غربی را بیمارستان می‌داند. پژوهش سال 2017 محمد کوتلو (Mehmet Kutlu) استدلالی خلاف این دارد. به گفته او، بیمارستان در شرق و مدرسه غیاثیه در غرب بوده است.
بنابراین اگر تابلویی به شما می‌گوید هر بخش چه کاربردی داشته، آن را تفسیر رایج بدانید. این تنها تفسیر موجود نیست.
مدرسه گوهر نسیبه؛ آیا اینجا پزشکی تدریس می‌شد؟
دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه (TDV) این نظر را می‌پذیرد که آموزش نظری در غیاثیه و آموزش عملی در شفائیه انجام می‌شده است. ویکی‌پدیای انگلیسی با این نظر موافق نیست. به نوشته آن، تدریس پزشکی در مدارس سلجوقی اثبات نشده است. همچنین می‌گوید پزشکان در بیمارستان‌ها و از راه رابطه استاد و شاگردی آموزش می‌دیدند.
هر دو دیدگاه منتشر شدهاند. مطمئن‌ترین توصیف این است: این دو بنا کنار هم قرار داشتند و شیوه آموزش در آن‌ها محل بحث است.
داستان عشق؛ افسانه، نه سند
شاید شما داستانی درباره عشق و بیماری سل خوانده باشید. در این روایت، فرماندهی که گوهر نسیبه دوستش داشت می‌میرد و او بیمار و دل‌شکسته می‌شود. این داستان به صورت شایعه نقل می‌شود.
کتیبه آن را تأیید نمیکند. دانشنامه قیصریه نیز به نبود اطلاعات قطعی درباره زندگی او اشاره دارد. شما می‌توانید از این داستان به‌عنوان روایتی عامیانه و محلی لذت ببرید، اما آن را به‌عنوان واقعیت تاریخی نقل نکنید.
خط زمانی
- 1205–1206: کتیبه‌ای به تاریخ 602 هجری قمری ثبت می‌کند که بیمارستان به وصیت گوهر نسیبه ساخته شده است.
- 1500: دفاتر تحریر و اسناد اوقاف عثمانی، اطلاعاتی درباره موقوفات مجموعه ارائه می‌کنند.
- 1584: درآمد سالانه موقوفات شفائیه و غیاثیه 43,643 آقچه ثبت شده است.
- 1669: نخستین تعمیر شناخته‌شده بر پایه اسناد، به دست معمار عمر بشه (Ömer Beşe) انجام می‌شود.
- 1942: سردر اصلی شفائیه تعمیر می‌شود.
- 1955–1956: مرمتی گسترده به مناسبت هفتصد و پنجاهمین سالگرد تأسیس انجام می‌شود.
- دهه 1980: دانشگاه ارجیس (Erciyes University) از مجموعه به‌عنوان موزه تاریخ پزشکی استفاده می‌کند.
- 2012: حق استفاده از مجموعه به شهرداری کلان‌شهر واگذار می‌شود و کار راه‌اندازی موزه سلجوقی آغاز می‌شود.
- 21 فوریه 2014: موزه سلجوقی به روی بازدیدکنندگان باز می‌شود.
- 14 اکتبر 2024: شورای شهر به تغییر نام آن به موزه تمدن سلجوقی و تاریخ پزشکی گوهر نسیبه رأی می‌دهد.
از بیمارستان تا موزه
وقف‌نامه اصلی مجموعه پیدا نشده است. در عوض، دفاتر عثمانیِ سال‌های 1500 و 1584 درباره موقوفات آن اطلاعات می‌دهند. نخستین تعمیر شناخته‌شده بر پایه اسناد در 1669 انجام شد. اسماعیل افندی (İsmail Efendi)، متولی موقوفه، این کار را به معمار عمر بشه سپرد.
سردر اصلی شفائیه در 1942 تعمیر شد. در 1955–1956، تمام مجموعه به مناسبت هفتصد و پنجاهمین سالگرد تأسیس آن مرمت شد.
از دهه 1980، دانشگاه ارجیس از این بناها به‌عنوان موزه تاریخ پزشکی استفاده می‌کرد. در 2012، حق استفاده از مدارس دوقلو به شهرداری کلان‌شهر واگذار شد. کار راه‌اندازی موزه سلجوقی آغاز شد و موزه در 21 فوریه 2014 افتتاح شد.
در 14 اکتبر 2024، شورای کلان‌شهر با رأی موافق همه اعضا تغییر نام را تصویب کرد. نام موزه اکنون «موزه تمدن سلجوقی و تاریخ پزشکی گوهر نسیبه» است. به همین دلیل شما برای یک نشانی، چند نام مختلف می‌بینید.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
درآمد مجموعه. در 1584، موقوفات شفائیه و غیاثیه در مجموع سالانه 43,643 آقچه درآمد داشتند. این یکی از معدود ارقام قطعی درباره تأمین هزینه‌های مجموعه است.
دستمزد مدرسان. در اسناد 1584، برای مدرس هر یک از دو مدرسه روزانه 20 آقچه در نظر گرفته شده است.
برج آب. هنگام تعمیرات 1980، کارگران درون سازه‌ای هفت‌ضلعی، لوله‌های سفالی مارپیچ پیدا کردند. ظاهر بنا شبیه پایه یک آرامگاه است. لوله‌ها نشان دادند که این سازه برج آب و محل توزیع آب بوده است. جعبه کنتور آب در کوچه خودتان را تصور کنید. همان کار را در مقیاسی بسیار کوچک‌تر انجام می‌دهد.
بخشی که از روی پی‌ها بازسازی شد. بخشی که امروز به‌عنوان تیمارستان معرفی می‌شود، در مرمت 1955–1956 تکمیل شد. شکل آن از بقایای پی‌هایی پیروی می‌کند که در کاوش‌ها پیدا شدند. بنابراین بخشی که شما در آن قدم می‌زنید، بازسازی‌شده بر پایه نقشه پی‌هاست، نه بنای اصلیِ دست‌نخورده.
راهنمای بازدید امروز
در مرکز قیصریه، منطقه کوجاسینان را پیدا کنید و سراغ مدارس دوقلو را بگیرید. از سردر اصلی وارد شوید و به حوض‌های هر دو حیاط توجه کنید. در یک ایوان بایستید و آن سوی حیاط را ببینید. سپس برج آرامگاهی هشت‌ضلعی را پیدا کنید و به یاد داشته باشید که ارتباط آن با گوهر نسیبه احتمالی است.
وقتی شما نوشته‌های موزه را می‌خوانید، بررسی کنید که واقعیتی را بیان می‌کنند یا روایتی را تکرار می‌کنند. کتیبه 1205–1206، دفاتر عثمانی و تاریخ‌های مرمت، مستند و قطعی‌اند. داستان عشق و شیوه دقیق آموزش چنین نیستند.
پرسش‌های متداول
گوهر نسیبه که بود؟
او دختر قلج ارسلان دوم، سلطان سلجوقی، و خواهر سلطان غیاثالدین کیخسرو اول بود. عنوان‌های «ملکه» و «عصمتالدین» او در کتیبه آمده‌اند.
بیمارستان و مدرسه گوهر نسیبه کجاست؟
این مجموعه در منطقه کوجاسینان در مرکز قیصریه قرار دارد.
چه زمانی ساخته شد؟
کتیبه، سال 602 هجری قمری، برابر با 1205–1206 میلادی، را ثبت کرده است. در آن آمده که بنا به وصیت گوهر نسیبه ساخته شده است.
آیا امروز موزه است؟
بله. موزه سلجوقی در 21 فوریه 2014 در این مجموعه افتتاح شد. از زمان تصمیم شورا در 14 اکتبر 2024، نام آن موزه تمدن سلجوقی و تاریخ پزشکی گوهر نسیبه است.
آیا داستان عشق و بیماری سل واقعیت دارد؟
این داستان شایعه است. کتیبه آن را تأیید نمیکند و دانشنامه قیصریه یادآور می‌شود که اطلاعات اندکی درباره زندگی او در دست است.
منابع
- ویکی‌پدیای ترکی — گوهر نسیبه tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای انگلیسی — گوهر نسیبه خاتون en.wikipedia.org
- شهرداری کلان‌شهر قیصریه — موزه‌های ما kayseri.bel.tr
- دانشنامه قیصریه — گوهر نسیبه kutuphane.kayseri.bel.tr
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — دارالشفا و مدرسه پزشکی گوهر نسیبه islamansiklopedisi.org.tr
- شهرداری کلان‌شهر قیصریه — خلاصه مصوبات شورا، 14 اکتبر 2024، گزارش 448 kayseri.bel.tr
- شهرداری کلان‌شهر قیصریه — مدرسه، آرامگاه و آب‌نمای گوهر نسیبه kayseri.bel.tr
- شهرداری کلان‌شهر قیصریه — کاتالوگ موزه تمدن سلجوقی، صفحه 13 kutuphane.kayseri.bel.tr
- محمد کوتلو — ارزیابی جایگاه دارالشفای گوهر نسیبه در مدارس دوقلوی قیصریه dergipark.org.tr
- استانداری قیصریه — موزه سلجوقی kayseri.gov.tr
Image: Gevher Nesibe Medrese (Cifte Medrese) DSCF0760.jpg — R Prazeres, CC BY-SA 4.0
