پل تاش‌کوپروی آدانا را چه کسی ساخت؟ تاریخ پلی بر سیحان

پل تاش‌کوپروی آدانا را چه کسی ساخت؟

پل تاش‌کوپرو (Taşköprü) در آدانا (Adana)، پلی از دوره روم بر رود سیحان (Seyhan) است. درباره سازنده آن اختلاف نظر وجود دارد. یک روایت، ساخت پل را به امپراتور هادریان (Hadrian) نسبت می‌دهد. روایتی دیگر، پل موجود را متعلق به قرن چهارم می‌داند و معمار آن را آوکسنتیوس (Auxentius) معرفی می‌کند. اختلاف هم بر سر تاریخ سازه باقی‌مانده است و هم بر سر تفسیر کتیبه‌ها. [1][2][3][4]

در روایت انتساب پل به هادریان، زمان ساخت نیمه نخست قرن دوم میلادی است. ویکی‌پدیای ترکی این تاریخ را احتمالی می‌داند. پژوهش دانشگاهی گوزده رمضان‌اوغلو (Gözde Ramazanoğlu) در سال 2009 به نتیجه دیگری می‌رسد. این پژوهش پل موجود را به قرن چهارم نسبت می‌دهد. این دو، توضیح‌هایی رقیب‌اند؛ نه دو تاریخ جایگزین برای یک دوره ساخت که اسناد قطعی داشته باشد. [2][3]

اگر شما پاسخ مستقیمی می‌خواهید، تاش‌کوپرو پلی رومی است که انتساب دقیق ساخت آن همچنان محل اختلاف است. نام هادریان به یکی از روایت‌های ساخت تعلق دارد. نام آوکسنتیوس به تفسیر دیگری از بنای باقی‌مانده مربوط می‌شود. مرمت‌های دوره ژوستینین (Justinian) و فرمانروایان بعدی نیز مراحل مستند دیگری به تاریخ آن افزوده‌اند. [1][2][3][6]

پل تاش‌کوپرو کجاست؟ موقعیت آن در آدانا

تاش‌کوپرو در مرکز آدانا قرار دارد. این پل از روی سیحان می‌گذرد و مناطق سیحان و یورگیر (Yüreğir) را به هم متصل می‌کند. اگر شما عبارت «پل تاش‌کوپرو آدانا» را جست‌وجو می‌کنید، باید همین موقعیت را در نظر داشته باشید. نقش تاریخی پل از همین گذرگاه رودخانه شکل گرفت. این پل گذرگاهی مهم در مسیرهای تجاری باستان بود که از مدیترانه به سوی آناتولی و ایران امتداد داشتند. [1][2]

امروز شما می‌توانید پیاده از آن عبور کنید. این کار پیوندی روزمره با تاریخ پل برقرار می‌کند: رفتن از یک کرانه به کرانه دیگر، همان کارکرد اصلی پل را ادامه می‌دهد. کاربرد آن از گذرگاهی تجاری در دوران باستان به فضایی برای پیاده‌روی تغییر کرده است. این فضا میزبان رویدادهای اجتماعی و فرهنگی نیز هست. [2]

چرا نام هادریان و آوکسنتیوس هر دو در تاریخ پل آمده است؟

روایت انتساب پل به هادریان تا حدی بر کتیبه‌ای تکیه دارد که ویکتور لانگلوا (Victor Langlois) توصیف کرده است. او در سال‌های 1852–1853 از آدانا دیدن کرد. بنا بر روایت ویکی‌پدیای انگلیسی، لانگلوا این انتساب را به کتیبه‌ای مرتبط دانست که گفته می‌شد تا حدود بیست سال پیش از بازدید او روی پل بوده است. بنابراین، این شاهد از طریق توصیفی متأخر از کتیبه‌ای قدیمی‌تر به ما رسیده است. [4]

نام آوکسنتیوس از طریق کتیبه دیگری وارد بحث می‌شود. اداره فرهنگ و گردشگری استان آدانا نام معمار را آوکسنتیوس، با صورت نوشتاری Auxentios، ثبت می‌کند. مبنای این شناسایی، کتیبه‌ای در موزه باستان‌شناسی آدانا است. پژوهش رمضان‌اوغلو نیز آوکسنتیوس را معمار معرفی می‌کند و پل موجود را به قرن چهارم نسبت می‌دهد. [1][3]

ارتباط این کتیبه با پل نیز محل اختلاف است. ویکی‌پدیای انگلیسی برداشتی دیگر را بر پایه نوشته لانگلوا گزارش می‌کند. طبق این برداشت، متن شاید درباره آبراهه‌ای باشد که آب چرخ‌های آبی را تأمین می‌کرده است. در این صورت، کتیبه به سازه آبی دیگری مربوط می‌شود و مستقیماً سند ساخت تاش‌کوپرو نیست. [4]

درگاه فرهنگ ترکیه دیدگاه‌هایی درباره پل‌های رومی قدیمی‌تر در همین محل عبور ثبت کرده است. این دیدگاه‌ها سازه‌های اولیه را به پومپه (Pompey) یا آگوستوس (Augustus) مرتبط می‌دانند. موضوع این پیشنهادها، پل‌های احتمالی پیشین در این گذرگاه است. باید آن‌ها را از تاریخ‌گذاری قرن چهارمی رمضان‌اوغلو برای سازه باقی‌مانده جدا دانست. [3][5]

ژوستینین چگونه بخش زیر آب پل را مرمت کرد؟

پروکوپیوس (Procopius) در کتاب پنجمِ بناها، بخش V.5.8–13، پل آدانا را توصیف می‌کند. او رودخانه را ساروس (Sarus) می‌نامد. گزارش او بر آسیب‌های زیر سطح آب تمرکز دارد. جریان رود، سنگ‌چینی زیر آب را که تکیه‌گاه پل بود، فرسوده کرده بود. مشکل در پی‌های پل قرار داشت؛ پایین‌تر از بخشی که بالای رود دیده می‌شد. [6]

در دوره فرمانروایی ژوستینین، مسیر رودخانه را موقتاً به مجرای دیگری تغییر دادند. این کار امکان تعمیر پایه‌های پل را فراهم کرد. پس از پایان مرمت، آب را به بستر پیشین بازگرداندند. بنابراین، پروکوپیوس عملیاتی را ثبت می‌کند که هم تعمیر سنگ‌چینی و هم مدیریت جریان رودخانه را در بر می‌گرفت. [6]

اگر شما تاش‌کوپرو را ردیفی از طاق‌ها می‌بینید، این روایت بخش دیگری از سازه را هم پیش رویتان می‌گذارد. ماندگاری پل به سنگ‌چینی زیر آب نیز وابسته بود. اقدام ژوستینین با دورکردن رودخانه از محل کار، همین تکیه‌گاه‌های زیر آب را هدف گرفت. [6]

مرمت‌ها در دوره هارون‌الرشید و فرمانروایان عثمانی

درگاه فرهنگ ترکیه گزارش می‌دهد که هارون‌الرشید (Harun al-Rashid) با ساخت سازه‌های الحاقی، پل را به قلعه آدانا متصل کرد. این منبع مرمت دیگری را نیز در دوره حکومت پسر او، خلیفه مأمون (al-Ma’mun)، ثبت می‌کند. این روایت‌ها نشان می‌دهند که گذرگاه رومی در دوره‌های بعد نیز موضوع ساخت‌وساز و مرمت بوده است. [5]

فرمانی که احمد سوم (Ahmed III) در سال 1713 صادر کرد، به تأمین هزینه مرمت دیگری می‌پرداخت. طبق آن، پول باید از موقوفات رمضان‌اوغلو تأمین می‌شد. پژوهش رمضان‌اوغلو این ترتیب را ثبت کرده است. این فرمان، نگهداری پل را هم به منبع مالی مشخصی پیوند می‌دهد و هم به دستور سلطان. [3]

سیلی در سال 1845 آسیب‌های پل را تشدید کرد. پس از آن، مرمتی گسترده در دوره عثمانی انجام شد که در سال 1847 به پایان رسید. دو کتیبه بر دروازه‌های دو سر پل نصب کردند. این کتیبه‌ها ثبت می‌کردند که کار به دستور سلطان عبدالمجید (Abdülmecid) انجام شده است. [3]

ضیا پاشا (Ziya Pasha)، والی آدانا، در سال 1879 پل را مرمت کرد. رمضان‌اوغلو کتیبه مربوط به این اقدام را منتشر کرده است. اسناد سال‌های 1847 و 1879 دو دوره جداگانه مرمت را ثبت می‌کنند. هیچ‌کدام تاریخ ساخت اولیه پل رومی نیستند. [3]

طاق‌ها و مصالح ساختمانی چه چیزی نشان می‌دهند؟

در ساخت و مرمت تاش‌کوپرو از توف، مرمر و مصالحی استفاده شده که از بناهای قدیمی‌تر برداشته شده بودند. بنابراین، سنگ‌چینی پل بیش از یک نوع سنگ دارد. اجزای دوباره‌استفاده‌شده، در کنار دوره‌های مستند مرمت، بخشی از تاریخ مصالح پل را تشکیل می‌دهند. [4]

اداره فرهنگ و گردشگری استان، شمار اولیه طاق‌های قوسی را 21 اعلام می‌کند. به گفته این اداره، امروز 14 طاق دیده می‌شود. ویکی‌پدیای ترکی گزارش می‌دهد که هفت دهانه در جریان عملیات سامان‌دهی رود سیحان زیر خاک رفته‌اند. در نتیجه، طاق‌های قابل مشاهده فقط بخشی از شمار اولیه ثبت‌شده را تشکیل می‌دهند. [1][2]

اندازه‌های منتشرشده برای طول پل متفاوت‌اند. اداره استانی طول را 319 متر اعلام می‌کند. ویکی‌پدیای ترکی 310 متر و درگاه فرهنگ ترکیه 300 متر را ذکر می‌کنند. هر رقم باید همراه با نام منبعش نقل شود. معرفی هرکدام به‌عنوان اندازه‌ای مورد توافق، این اختلاف را پنهان می‌کند. [1][2][5]

درگاه فرهنگ، جهت امتداد پل را شرقی‌ـ‌غربی توصیف می‌کند. این منبع ارتفاع تقریبی را 12 متر اعلام می‌کند. بخش میانی حدود 2.5 متر بالاتر از کناره‌ها قرار دارد. اگر شما از یک سر پل به سر دیگر بروید، این بخش میانی مرتفع، جزئی از شکل ثبت‌شده پل است. [5]

خط زمانی

• نیمه نخست قرن دوم میلادی: دوره پیشنهادی ساخت در روایتی که پل را به هادریان نسبت می‌دهد. این تاریخ‌گذاری محل اختلاف است. [2]
• قرن چهارم میلادی: تاریخ پیشنهادی رمضان‌اوغلو برای پل موجود، با انتساب آن به آوکسنتیوس. ارتباط کتیبه با پل محل اختلاف است. [3][4]
• دوره فرمانروایی ژوستینین: مسیر رودخانه موقتاً تغییر کرد تا پایه‌های پل مرمت شوند. [6]
• دوره حکومت خلیفه مأمون: درگاه فرهنگ، مرمت‌هایی را در دوره خلیفه مأمون ثبت می‌کند. [5]
• 1713: احمد سوم دستور داد پل با بودجه موقوفات رمضان‌اوغلو مرمت شود. [3]
• 1845: سیل آسیب‌های پل را تشدید کرد. [3]
• 1847: مرمت گسترده به دستور عبدالمجید به پایان رسید. [3]
• 1879: ضیا پاشا، والی آدانا، پل را مرمت کرد. [3]
• 1891: یک گازینو به‌صورت پیش‌آمده در مرکز پل اضافه شد. [3]
• بسته‌شدن به روی خودروها: اداره استانی، بسته‌شدن پل را پس از مرمت 2006 قرار می‌دهد؛ ویکی‌پدیای انگلیسی سال 2007 را ذکر می‌کند. [1][4]

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

کتیبه یونانی مبنای انتساب پل به آوکسنتیوس، کاربرد ثبت‌شده دیگری هم داشته است. بنا بر ویکی‌پدیای انگلیسی، این متن دوازده‌سطری مدتی به‌عنوان محراب در یک کلیسای یونانی در آدانا استفاده می‌شد. بنابراین، تاریخ آن شامل استفاده مجدد در جایی دور از سازه‌ای است که به آن نسبت داده شده است. [4]

رمضان‌اوغلو الحاقی مربوط به سال 1891 را نیز ثبت می‌کند: یک گازینو که از مرکز پل به بیرون پیش‌آمدگی داشت. این بخش در دوره‌ای متأخر به گذرگاه اضافه شد. این الحاق، در کنار دوره‌های مرمت بسیار قدیمی‌تر، بخشی از تاریخ افزوده‌های پل است. [3]

دروازه‌های ورودی جزئیات دیگری را برای پیوند با پل باقی‌مانده فراهم می‌کنند. ویکی‌پدیای ترکی می‌گوید دروازه‌های یادمانی که زمانی در دو سر پل قرار داشتند، باقی نمانده‌اند. رمضان‌اوغلو ثبت می‌کند که دو کتیبه یادبود مرمت 1847 بر همین دروازه‌های دو سر پل نصب شده بودند. [2][3]

تاش‌کوپرو؛ گذرگاه پیاده امروز

اداره استانی، پایان عبور خودروها را پس از مرمت 2006 قرار می‌دهد. ویکی‌پدیای انگلیسی سال 2007 را برای بسته‌شدن پل ذکر می‌کند. نتیجه مشترک هر دو روایت، تبدیل پل به گذرگاه پیاده است. ویکی‌پدیای ترکی برگزاری رویدادهای اجتماعی و فرهنگی روی پل را نیز ثبت می‌کند. نقش امروزی آن، عبور از سیحان را با استفاده به‌عنوان فضای گردهمایی عمومی ترکیب می‌کند. [1][2][4]

پرسش‌های متداول

آیا هادریان پل تاش‌کوپرو را ساخته است؟

هادریان یکی از سازندگان پیشنهادی است. این روایت، ساخت پل را در نیمه نخست قرن دوم میلادی قرار می‌دهد. در مقابل، رمضان‌اوغلو پل موجود را متعلق به قرن چهارم می‌داند و آن را به آوکسنتیوس نسبت می‌دهد. [2][3]

پل تاش‌کوپرو دقیقاً کجای آداناست؟

این پل در مرکز شهر آدانا از روی رود سیحان می‌گذرد. پل، مناطق سیحان و یورگیر را به هم متصل می‌کند. [1]

چرا فقط چهارده طاق دیده می‌شود؟

اداره استانی، شمار اولیه طاق‌ها را 21 و شمار طاق‌های قابل مشاهده امروز را 14 ثبت می‌کند. ویکی‌پدیای ترکی می‌گوید هفت دهانه در جریان عملیات سامان‌دهی رودخانه زیر خاک رفته‌اند. [1][2]

آیا می‌توان پیاده از پل عبور کرد؟

بله. تاش‌کوپرو گذرگاه عابران پیاده و میزبان رویدادهای اجتماعی و فرهنگی است. اداره استانی، بسته‌شدن آن به روی خودروها را پس از مرمت 2006 قرار می‌دهد؛ ویکی‌پدیای انگلیسی سال 2007 را ذکر می‌کند. [1][2][4]

منابع

1. اداره فرهنگ و گردشگری استان آدانا — پل سنگی آدانا adana.ktb.gov.tr
2. ویکی‌پدیای ترکی — تاش‌کوپرو (آدانا)) tr.wikipedia.org
3. گوزده رمضان‌اوغلو — پل دوره روم در آدانا: تاش‌کوپرو dergipark.org.tr
4. ویکی‌پدیای انگلیسی — پل سنگی (آدانا)) en.wikipedia.org
5. درگاه فرهنگ ترکیه — پل سنگی kulturportali.gov.tr
6. پروکوپیوس — بناها، کتاب پنجم، لاکوس‌کورتیوس دانشگاه شیکاگو penelope.uchicago.edu

FAQ

Image: Taşköprü’nün Panoramik Fotoğrafı.jpg — MUSTAFA TOR, CC BY-SA 2.5