پادشاهی اکسوم در ارتفاعات شاخ آفریقا سربرآورد. شبکه‌ای تجاری در دریای سرخ را اداره می‌کرد، سکه‌های طلای خود را ضرب می‌کرد و در قرن چهارم میلادی به دولتی مسیحی تبدیل شد. ابلیسکهای سنگی آن هنوز در شهر اکسوم پابرجا هستند. در این راهنما می‌خوانید که این پادشاهی کجا بود، چه کسانی بر آن حکومت میکردند، مردم چه باورهایی داشتند و شما امروز چه چیزهایی از آن می‌توانید ببینید.
پادشاهی اکسوم کجا بود؟
هستهٔ پادشاهی در ارتفاعات شمال اتیوپی و اریترهٔ امروزی قرار داشت. در اوج قدرت، قلمرو نفوذ آن از دریای سرخ می‌گذشت و به جنوب شبهجزیرهٔ عربستان میرسید.
پایتخت با پادشاهی هم‌نام بود. اکسوم شهری در منطقهٔ تیگرای اتیوپی است. اگر شما روی نقشه دنبالش می‌گردید، ابتدا این منطقه را پیدا کنید. سپس ساحل اریتره را تا بندر آدولیس دنبال کنید؛ بندری که ارتفاعات را به دریا پیوند می‌داد.
بنابراین پاسخ به پرسش «پادشاهی اکسوم در کجای آفریقا بود؟» ساده است. در شمال شرقی آفریقا، میان ارتفاعات داخلی و دریای سرخ قرار داشت.
تاریخ پادشاهی اکسوم
یونسکو دورهٔ اصلی رشد تمدن اکسوم را میان قرن‌های اول تا هشتم میلادی میداند. این بازه حدود هشتصد سال است.
تجارت موتور رشد اکسوم بود. این پادشاهی از راه آدولیس، بندری در ساحل اریترهٔ امروزی، به دریای سرخ دسترسی داشت. تجارت عاجی را هم که از سودان می‌آمد کنترل می‌کرد.
ضرب سکه نشان می‌دهد که حکومت تا چه اندازه به قدرت خود اطمینان داشت. به گفتهٔ موزهٔ بریتانیا، اکسوم تنها دولتِ آفریقای جنوب صحرا در زمان خود بود که سکهٔ اختصاصی ضرب می‌کرد. این کار از اواخر قرن سوم میلادی تا ربع نخست قرن هفتم ادامه داشت.
پادشاهی بعدها به شبهجزیرهٔ عربستان نیز گسترش یافت. در سال 525 میلادی، شاه کالب به یوسف اسأر یثأر، فرمانروای حِمیَری یمن، حمله کرد. او به ذونواس نیز معروف است. این حمله در پی آزار و سرکوب مسیحیان نجران رخ داد.
ماجرا به همین سادگی پایان نیافت. فرمانده‌ای به نام ابرهه در لشکرکشی‌های اکسوم به یمن در قرن ششم شرکت داشت. او سپس سمیفع اشوع، منصوب کالب، را برکنار کرد و تخت پادشاهی حمیر را به دست گرفت.
افول سیاسی اکسوم در قرن دهم آشکار شد. با این حال، امپراتوران اتیوپی همچنان در این شهر تاج‌گذاری میکردند.
حکومت پادشاهی اکسوم
اکسوم نظام پادشاهی داشت. ویکی‌پدیای ترکی آن را دولتی معرفی میکند که در رأسش نگوس قرار داشت؛ عنوانی که به فرمانروا داده می‌شد.
جامعه طبقاتی بود. شاه و اشراف طبقهٔ بالا را تشکیل می‌دادند. کشاورزان، پیشه‌وران و افراد برده‌شده در تولید اقتصادی نقش داشتند.
دولتی امروزی را تصور کنید که اسکناس خودش را چاپ میکند. اکسوم کاری مشابه انجام می‌داد. شاهان نام و نمادهای خود را روی سکه‌های طلا و مس می‌زدند. شما هم اگر نمادهای روی سکه‌ای در جیبتان را بررسی کنید، همان کاری را می‌کنید که یک مسافر در بازارهای دریای سرخ انجام می‌داد.
مردم پادشاهی اکسوم
منابع، مردم اکسوم را از خلال کارهایشان و فرمانروایانشان توصیف می‌کنند. کشاورزان، پیشه‌وران و افراد برده‌شده در تولید نقش داشتند. پیشه‌وران کالا می‌ساختند و شیشه‌کاری میکردند. پادشاهی از راه بندر آدولیس به تجارت دریای سرخ پیوند داشت.
جزئیات مربوط به شیشه‌های شکسته که در ادامه می‌آید، مهارت این صنعتگران را نشان می‌دهد. در رأس جامعه، شاه و اشراف قرار داشتند و نگوس بالاتر از همه بود.
دین پادشاهی اکسوم
مردم اکسوم پیش از مسیحیت، باورهای چندخدایی داشتند. طبقه‌ای از کاهنان در خدمت دینی حکومتی بود که آیین‌هایش در معابد و مکان‌های مقدس برگزار می‌شد.
این نظام در قرن چهارم تغییر کرد. بخش بعد توضیح می‌دهد که این تغییر چگونه رخ داد.
مسیحی شدن پادشاهی اکسوم
نقطهٔ عطف در دورهٔ شاه عیزانا فرا رسید. موزهٔ بریتانیا زمان مسیحی شدن او را حدود سال 340 میلادی میداند. وزارت فرهنگ فرانسه حدود سال 330 میلادی را ذکر میکند. این وزارتخانه به نقش مهم مبلغان مسیحیِ آمده از سوریه، به‌ویژه فرومنتیوس، اشاره دارد.
این تغییر روی سکه‌ها دیده می‌شود. پس از مسیحی شدن عیزانا، صلیب جای نمادهای هلال و قرص را گرفت که روی سکه‌های پیشین دیده می‌شدند.
پژوهشگران هنوز دربارهٔ چگونگی گسترش این تغییر اختلاف‌نظر دارند. آرون مایکل باتس در پژوهشی در سال 2025 در نشریهٔ Aethiopica، این دیدگاه را به چالش می‌کشد که مسیحیت از دربار به لایه‌های پایین جامعه تحمیل شد. او معتقد است که مسیحیت از پایین به بالا گسترش یافت. همچنین استدلال میکند که عیزانا به دلایل سیاسی، این دین را برای مخاطبان مختلف به شکل‌های متفاوت معرفی می‌کرد.
این بحث همچنان ادامه دارد. سازوکار هرچه بود، نتیجه ماندگار شد. زبان گعزِ اکسوم بعدها به زبان کلیسای ارتدکس اتیوپی تبدیل شد.
زبان پادشاهی اکسوم
زبان بومی اکسوم گعز بود. این زبان به خانوادهٔ زبانهای سامی تعلق دارد. بعدها به زبان نیایش کلیسای ارتدکس اتیوپی تبدیل شد.
کتیبههای پادشاهی چندزبانه بودند. در میان نوشته‌های عیزانا از قرن چهارم، نمونه‌های سه‌زبانه به یونانی، سبایی و گعز وجود دارد. یونانی از زبانهای رایج در پهنهٔ گستردهٔ جهان مدیترانه بود. سبایی به جنوب شبهجزیرهٔ عربستان تعلق داشت. به این ترتیب، یک سنگ می‌توانست با چند گروه از مخاطبان سخن بگوید.
پرچم پادشاهی اکسوم
هیچ طرح مستندی از پرچم اکسوم وجود ندارد. آنچه باقی مانده، نمادهای روی سکه‌هاست. سکه‌های اولیه هلال و قرص را نشان می‌دهند. پس از مسیحی شدن عیزانا، صلیب جای آنها را گرفت.
پس اگر شما به دنبال تصویری از هویت اکسوم هستید، به سکه‌هایش نگاه کنید. موزه‌ها نمونه‌های زیادی دارند. موزهٔ فیتزویلیام در کمبریج یک سکهٔ طلای شاه اندوبیس را نگهداری میکند که تاریخش به حدود سال‌های 270–290 میلادی می‌رسد. وزن آن 2.66 گرم و شمارهٔ آن CM.2-2000 است.
معماری پادشاهی اکسوم
اکسوم بیش از همه به سنگ‌ستون‌هایش شهرت دارد؛ سنگ‌های بلندِ تراش‌خورده‌ای که ابلیسک هم نامیده می‌شوند. سنگ‌ستون‌های یادمانی اصلی به قرن‌های سوم و چهارم میلادی تعلق دارند. آنها با گورستان سلطنتی ارتباط دارند.
ابعادشان چشمگیر است:
- بلندترین سنگستون باستانی که هنوز ایستاده، بیش از 23 متر ارتفاع دارد.
- سطح حجاری‌شدهٔ آن نمای ساختمانی نُه‌طبقه را نشان می‌دهد.
- یونسکو طول سنگستون بزرگِ افتاده را حدود 33 متر اعلام کرده است.
سنگستون بزرگ معمایی دارد. به گفتهٔ یونسکو، ممکن است هنگام برافراشتن سقوط کرده باشد. مقالهٔ مروری موزهٔ متروپولیتن در سال 2015 برداشت دیگری را گزارش میکند. بر پایهٔ آن دیدگاه، این سنگستون در اواخر قرن ششم عمداً سرنگون شده است.
اگر شما به آنجا می‌روید، به یاد داشته باشید که به نشانه‌های آرامگاه‌ها نگاه می‌کنید. این سنگ‌ها در محوطهٔ تدفین سلطنتی قرار دارند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- درها واقعی نیستند. روی سنگ‌ستون‌ها درها و پنجره‌های کاذب تراشیده شدهاند. کاخ‌های واقعی بیش از دو طبقه نداشتند. یادمان‌های سنگی، ارتفاع ساختمان‌ها را اغراق‌آمیز نشان می‌دادند.
- شیشهٔ بازیافتی. پیشه‌وران اکسوم شیشه‌های وارداتیِ شکسته یا شیشهٔ خام را دوباره شکل می‌دادند و به قطعاتی برای ترصیع تبدیل میکردند. این قطعات در پنل‌های موزاییکی آرامگاه طاق‌های آجری به کار می‌رفتند.
- ورق طلا روی مس. روی بعضی سکه‌های مسی، تاج‌ها و نمادهای دیگر با ورق طلا برجسته شده بودند.
- سکه‌ای که دوردست پیدا شد. سکهٔ طلای عیزانا با شمارهٔ 1915,0108.81 در موزهٔ بریتانیا، در 300 کیلومتری شمال عدن پیدا شده است. قطر آن 17 میلی‌متر و وزنش 1.45 گرم است.
- سنگ‌ستونی که به خانه برگشت. در دورهٔ اشغال ایتالیا، یکی از سنگ‌ستون‌های اکسوم به‌عنوان غنیمت جنگی به رم برده شد. اتیوپی آن را در سال 2005 پس گرفت. این سنگستون در سال 2008 دوباره در اکسوم برافراشته شد.
خط زمانی
- قرن اول میلادی: تاریخ‌گذاری یونسکو، آغاز دورهٔ اصلی رشد اکسوم را در این قرن قرار می‌دهد.
- حدود سال‌های 270–290 میلادی: دورهٔ سکهٔ طلای شاه اندوبیس که اکنون در موزهٔ فیتزویلیام نگهداری می‌شود.
- قرن‌های سوم و چهارم میلادی: سنگ‌ستون‌های یادمانی گورستان سلطنتی ساخته می‌شوند.
- قرن چهارم میلادی: در دورهٔ عیزانا، مسیحیت پذیرفته می‌شود و صلیب روی سکه‌ها ظاهر می‌شود.
- سال 525 میلادی: کالب علیه پادشاهی حمیر در یمن لشکرکشی میکند.
- قرن ششم میلادی: ابرهه منصوب اکسوم را برکنار میکند و تخت پادشاهی حمیر را به دست می‌گیرد.
- قرن دهم میلادی: افول سیاسی اکسوم آشکار می‌شود.
- 1980: اکسوم به فهرست میراث جهانی یونسکو افزوده می‌شود.
- 2005: سنگ‌ستونی که به رم برده شده بود، به اتیوپی بازگردانده می‌شود.
- 2008: سنگستون بازگشته دوباره برافراشته می‌شود.
چرا اکسوم هنوز اهمیت دارد؟
اکسوم قدرتی تجاری، دولتی با سکه‌های اختصاصی و یکی از پادشاهی‌های مسیحی نخستین بود. ارتفاعات آفریقا را به دریای سرخ و شبهجزیرهٔ عربستان پیوند می‌داد. یونسکو محوطهٔ باستانشناختی آن را در فهرست میراث جهانی ثبت کرده است و شما هنوز می‌توانید میان سنگ‌ستون‌هایش قدم بزنید.
تداوم جایگاه اکسوم پس از افول سیاسی هم بخشی از داستان آن است. امپراتوران اتیوپی پس از این افول همچنان در شهر تاج‌گذاری میکردند. سنگ‌ستونی که از رم بازگشت نشان می‌دهد که این یادمان‌ها هنوز برای اتیوپی معنا دارند.
پرسش‌های متداول
پادشاهی اکسوم کجا بود؟
در ارتفاعات شمال اتیوپی و اریترهٔ امروزی. پایتخت آن، اکسوم، در منطقهٔ تیگرای اتیوپی قرار دارد. در اوج قدرت، نفوذ پادشاهی به جنوب شبهجزیرهٔ عربستان میرسید.
اکسوم چه زمانی مسیحی شد؟
در قرن چهارم میلادی، در دورهٔ شاه عیزانا. موزهٔ بریتانیا حدود سال 340 میلادی را ذکر میکند. وزارت فرهنگ فرانسه حدود سال 330 میلادی را می‌آورد و فرومنتیوس را از عوامل اصلی این تغییر میشمارد.
مردم اکسوم به چه زبانی صحبت میکردند؟
به گعز، زبانی از خانوادهٔ زبانهای سامی. این زبان بعدها زبان نیایش کلیسای ارتدکس اتیوپی شد. برخی کتیبههای عیزانا به یونانی، سبایی و گعز هستند.
ابلیسکهای اکسوم چقدر ارتفاع دارند؟
بلندترین سنگستون باستانی که هنوز ایستاده، بیش از 23 متر ارتفاع دارد. به گفتهٔ یونسکو، سنگستون بزرگِ افتاده حدود 33 متر طول دارد.
آیا اکسوم در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؟
بله. در سال 1980 در این فهرست ثبت شد.
منابع
- مرکز میراث جهانی یونسکو — اکسوم whc.unesco.org
- موزهٔ هنر متروپولیتن — معماری یادمانی امپراتوری اکسوم metmuseum.org
- وزارت فرهنگ فرانسه — پادشاهی اکسوم archeologie.culture.gouv.fr
- وزارت فرهنگ فرانسه — دوران پادشاهی عیزانا archeologie.culture.gouv.fr
- موزهٔ بریتانیا — اکسومی britishmuseum.org
- موزهٔ بریتانیا — عیزانا britishmuseum.org
- موزهٔ بریتانیا — سکهٔ طلای عیزانا، 1915,0108.81 britishmuseum.org
- موزهٔ بریتانیا / Smarthistory — سکه‌های اکسوم smarthistory.org
- موزهٔ فیتزویلیام، دانشگاه کمبریج — واحد طلای اندوبیس data.fitzmuseum.cam.ac.uk
- OpenStax، دانشگاه رایس — پادشاهی‌های اکسوم و حمیر openstax.org
- Aethiopica، دانشگاه هامبورگ — عیزانای اکسوم: نخستین پادشاه مسیحی آفریقایی journals.sub.uni-hamburg.de
- ویکی‌پدیا — پادشاهی اکسوم en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — ابرهه en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — پادشاهی اکسوم tr.wikipedia.org
Image: Kingdom of Aksum Map.png — Newslea Staff, CC BY-SA 4.0
