مسجد سبز (Yeşil Cami) و آرامگاه سبز (Yeşil Türbe) بورسا (Bursa) بخشی از مجموعه‌ای هستند که به فرمان چلبی سلطان محمد (Çelebi Sultan Mehmed) ساخته شد. معمار هر دو بنا حاجی عوض پاشا (Hacı İvaz Paşa) بود. این دو یادگار آغاز دوره عثمانی، کاشی‌کاری را در دو فضای متفاوت به نمایش می‌گذارند: مسجدی با اتاق‌هایی برای مسافران و آرامگاهی که محل دفن فرمانروا و اعضای خانواده اوست.
شما میتوانید شناخت این بناها را از رنگ‌هایشان شروع کنید، اما کتیبه‌ها هم به همان اندازه ارزش توجه دارند. کتیبه‌های مسجد، بانی، تاریخ ساخت و زمان پایان تزیینات را ثبت کرده‌اند. کتیبه آرامگاه نیز نام کاشی‌ساز آن را مشخص می‌کند. این جزئیات، سطح‌هایی را که می‌بینید به اشخاص معین و مراحل مشخص کار پیوند می‌دهند.
مسجد سبز بورسا در ترکیه کجاست؟
مسجد سبز در محله یشیل (Yeşil Mahallesi)، در منطقه ییلدیریم (Yıldırım) بورسا قرار دارد. نشانی آن خیابان یکم یشیل (1. Yeşil Caddesi) است. آرامگاه سبز در جنوب مسجد جای گرفته است. این موقعیت به شما کمک می‌کند دو بنا را به‌عنوان بخش‌هایی از یک مجموعه بشناسید.
مجموعه یشیل (Yeşil Külliyesi) شامل مسجد، آرامگاه، مدرسه، حمام و عمارتِ اطعام است. این بناها به فرمان چلبی سلطان محمد ساخته شدند. بنابراین، مسجد و آرامگاه به مجموعه‌ای معماری تعلق دارند که کارکردهایش از نماز و تدفین فراتر می‌رفت. بررسی هم‌زمان آن‌ها، جایگاه اتاق‌ها و ورودی‌هایشان را در مقیاس کل مجموعه روشن‌تر می‌کند.
مسیر دسترسی به مسجد سبز بورسا و مختصات روی نقشه
شما میتوانید از مرکز بورسا، از مسیر خیابان آتاتورک (Atatürk Caddesi)، پیاده به مجموعه یشیل بروید. اتوبوسهای محله یشیل هم راه دیگری برای رسیدن به آن هستند. برای جست‌وجو روی نقشه، مختصات ثبت‌شده مسجد 40.18222° شمالی و 29.07472° شرقی است. این مختصات را همراه با نشانی محله یشیل به کار ببرید.
پس از پیدا کردن مسجد، آرامگاه را در جنوب آن روی نقشه مشخص کنید. جست‌وجوی نام هر دو بنا کمک می‌کند بازدیدتان را با در نظر گرفتن هر دو برنامه‌ریزی کنید. نام یشیل جامی به مسجد اشاره دارد و یشیل توربه نام بنای کاشی‌پوش آرامگاه در همین مجموعه است.
تاریخ مسجد سبز بورسا؛ ساخت و تزیینات
ساخت مسجد سبز در 1414 آغاز شد و تا 1419 ادامه یافت. کتیبه سردر باشکوه آن، چلبی سلطان محمد را بانی بنا معرفی می‌کند. همین کتیبه پایان ساخت را در دسامبر 1419 ثبت کرده است. به این ترتیب، سردر علاوه بر نقش معماری خود به‌عنوان ورودی، نوشته‌ای تاریخ‌دار درباره خود بنا دارد.
برای پایان تزیینات، تاریخ جداگانه‌ای ثبت شده است. کتیبه بالای جایگاه سلطان می‌گوید علی بن الیاس علی (Ali bin İlyas Ali) تزیینات را در اوت 1424 به پایان رساند. وقتی شما این دو کتیبه را مقایسه می‌کنید، ترتیب مراحل روشن می‌شود: تاریخ ثبت‌شده پایان ساخت، پیش از پایان اجرای تزیینات است.
حاجی عوض پاشا هم مسجد و هم آرامگاه را طراحی کرد. آرامگاه در 1421 ساخته شد؛ یعنی پس از پایان ساخت مسجد و پیش از تاریخ ثبت‌شده پایان تزیینات آن. کنار هم گذاشتن این تاریخ‌ها، دو بنا را در چارچوب یک برنامه ساختمانی مرتبط قرار می‌دهد. در عین حال، تاریخ متفاوت هر مرحله نیز مشخص می‌ماند.
داخل مسجد سبز؛ گنبدها، اتاق‌ها و کاشی‌ها
مسجد سبز نقشهای به شکل T وارونه دارد. دو فضای روی محور اصلی آن با دو گنبد پوشیده شده‌اند. در طراحی بنا، اتاق‌های تابخانه نیز برای اقامت مسافران در نظر گرفته شده بود. ساختمان، فضای عبادت را با محل پذیرایی از کسانی که در سفر بودند ترکیب می‌کرد.
این محل اقامت، پیوندی با زندگی روزمره ایجاد می‌کند. پیدا کردن جایی برای ماندن بخشی از سفر است و اتاق‌های تابخانه، مهمان‌نوازی را وارد نقشه معماری مسجد کرده بودند. شما میتوانید این اتاق‌ها را در کنار فضاهای نماز بررسی کنید تا نیازهای عملی‌ای را بشناسید که بنا پاسخ‌گوی آن‌ها بود.
گنبد بالای فضای اصلیِ دارای حوض، 13 متر قطر و 25 متر ارتفاع دارد. این اندازه‌ها تصویری ملموس از مقیاس فضای داخلی می‌دهند. هنگام بررسی نقشه، حوض، گنبد بالای آن و فضاهای مجاور، عناصر مناسبی برای دنبال کردن سازمان فضایی بنا هستند.
بخش کاشی‌کاری‌شده محراب 6 متر عرض و 10.67 متر ارتفاع دارد. بنابراین، تزیینات آن سطح معماری بزرگی را می‌پوشاند. پیش از تمرکز بر تک‌تک نقش‌ها، کل این بخش را ببینید. این ابعاد روشن می‌کنند که چرا باید این سطح کاشی‌کاری‌شده را در ارتباط با ساختار و تناسبات فضای داخلی بررسی کرد.
سبز و فیروزهای فقط بخشی از رنگ‌های مسجد هستند. در کاشیهای آن، طیف‌های آبی، سفید، زرد و بنفش هم دیده می‌شود. اگر با انتظار دیدن یک رنگ غالب وارد می‌شوید، ترکیب‌ها را دقیق‌تر نگاه کنید. نام آشنای بنا ممکن است باعث شود تنوع بیشتر رنگ‌های آن از چشم دور بماند.
کتیبه‌ای روی ستونک محراب عبارت «عمل استادان تبریز» (amel-i üstâdân-ı Tebrîz) را دارد. این نوشته، مشارکت استادان تبریز در کاشی‌کاری را ثبت می‌کند. این کتیبه در کنار نوشته‌ای که نام علی بن الیاس علی را آورده، تزیینات را به سازندگان مشخص و گروه‌هایی از صنعتگران پیوند می‌دهد.
تاریخ آرامگاه سبز؛ چرا نام آن سبز است؟
چلبی محمد (Çelebi Mehmed) در 1421 دستور ساخت آرامگاه سبز را داد. نام آن از کاشیهای سبز و فیروزهای پوشاننده نمای بیرونی گرفته شده است. در اینجا، نام بنا مستقیماً به مصالح آن مربوط است. این پوشش رنگی روی بدنه بیرونی قرار دارد و کاشی‌کاری را به عنصر اصلی سیمای خارجی بنا تبدیل می‌کند.
بدنه آرامگاه هشت‌ضلعی است. عرض ضلع‌های آن از 8.45 تا 8.87 متر تغییر می‌کند. این اندازه‌ها نشان می‌دهند که هر هشت ضلع دقیقاً برابر نیستند. وقتی دور نمای بیرونی حرکت می‌کنید، شکل هشت‌ضلعی شیوه‌ای متفاوت از فضای داخلی مسجد برای بررسی سطوح کاشی‌کاری‌شده پیش روی شما می‌گذارد.
در داخل بنا، صندوق‌های روی مزار در طبقه همکف قرار دارند. قبرهای واقعی در زیرزمینِ طاق‌دارِ زیر آن هستند. این چیدمان، سطح قابل‌دیدن یادبود را از فضای تدفین در پایین جدا می‌کند. بنابراین، فضای داخلی آرامگاه را باید هم در امتداد عمودی و هم با توجه به نقشه هشت‌ضلعی آن شناخت.
چلبی محمد در اینجا همراه با دخترانش سلجوق (Selçuk)، حفصه (Hafsa)، عایشه (Ayşe) و ستی خاتون (Sitti Hatun) دفن شده است. پسرانش محمود (Mahmud) و یوسف (Yusuf) و دایه او نیز در آرامگاه دفن شده‌اند. این تدفین‌ها، بنا را هم به محل یادبود خانوادگی تبدیل می‌کنند و هم به یادمانی مرتبط با بانی سلطنتی آن.
کتیبه آرامگاه، مجنون محمد (Mecnun Mehmed) را سازنده کاشیهای آن معرفی می‌کند. درِ چوب گردوی بنا نیز سهم هنرمند دیگری را با نام ثبت کرده است. حاجی علی (Hacı Ali)، پسر احمد تبریزی (Ahmed of Tabriz)، چوب را با نقشهای هندسیِ درهم‌تنیده آراسته است. به این ترتیب، کاشی و چوب در یک ساختمان، دو گواه جداگانه از کار استادکاران را حفظ کرده‌اند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
مجموعه یشیل شش کتیبه دارد که بانی و استادکارانِ دخیل در انواع مختلف کار را معرفی می‌کنند. این نوشته‌ها در کنار هم، چند راه برای شناخت تاریخ بناها فراهم می‌کنند. تاریخ‌ها و نام‌ها در خود معماری آمده‌اند. به کمک آن‌ها می‌توان ساخت و تزیینات را بر اساس سهم مشخص و ثبت‌شده افراد بررسی کرد.
در نمای شمالی مسجد، پاکارهای قوس نشان می‌دهند که رواقی در طرح پیش‌بینی شده بود، اما هرگز ساخته نشد. این عناصر باقی‌مانده، شاهدی از بخش اجرا‌نشده طراحی هستند. در کنار گنبدها، اتاق‌ها و سطوح کاشی‌کاری‌شده تکمیل‌شده، شما میتوانید این نشانه مشخص را هم بررسی کنید.
مناره دوم مسجد در 1869 افزوده شد تا امکان نصب چراغ‌آرایی محیا فراهم شود. بنابراین، یکی از دو مناره، افزوده دوره‌ای متأخر است. این تاریخ برای شناخت نمای بیرونی اهمیت دارد: عنصری که امروز بخشی از شکل کلی مسجد دیده می‌شود، به دوره‌ای متفاوت از ساخت اولیه تعلق دارد.
در آرامگاه سبز، تصور می‌شود سطح بیرونیِ سمت چپ ورودی، کاشیهای اصیل را حفظ کرده باشد. در داخل، کاشیهای ششضلعی فیروزهای تا ارتفاع سه متر بالا میروند. نقش گلهای رزِ طلاکاریشده آن‌ها را می‌آراید. این جزئیات، سطوح مشخصی برای مقایسه در اختیار شما می‌گذارند؛ از نمای کنار ورودی تا بخش پایین دیوارهای داخلی.
خط زمانی
- 1414: ساخت مسجد سبز آغاز شد.
- دسامبر 1419: کتیبه ورودی مسجد، پایان ساخت را ثبت کرده است.
- 1421: آرامگاه سبز ساخته شد.
- اوت 1424: تزیینات مسجد به پایان رسید.
- 1855: زلزله بورسا به ساختمان‌های مجموعه یشیل آسیب شدیدی زد.
- 1869: مناره دوم برای امکان چراغ‌آرایی محیا افزوده شد.
- 1882: عثمان حمدی بیگ (Osman Hamdi Bey) تابلوی «جلوی مسجد سبز» را نقاشی کرد.
- 2014: اثر «بورسا و جومالی‌کیزیک» (Bursa and Cumalıkızık)، شامل مجموعه یشیل، وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد.
زلزله، نقاشی و میراث جهانی
زلزله 1855 بورسا به مجموعه یشیل آسیب شدیدی زد. برای بررسی تاریخ طولانی این بناها، باید این رویداد را در کنار تاریخ‌های ساخت در نظر گرفت. مناره دومِ متأخر و باقی ماندن کاشیهای نمای بیرونی آرامگاه نیز دلایل دیگری برای توجه به تاریخ هر یک از عناصر بنا هستند.
تابلوی «جلوی مسجد سبز» اثر عثمان حمدی بیگ در 1882، 16 نفر و یک سگ را مقابل مسجد نشان می‌دهد. این اثر، تصویری هنری و تاریخ‌دار از مسجد ارائه می‌کند. حضور آدم‌ها و حیوان باعث می‌شود محیط پیرامون مسجد هم بخشی از موضوع نقاشی باشد.
مسجد سبز و مجموعه آن بخشی از اثر «بورسا و جومالی‌کیزیک: زادگاه امپراتوری عثمانی» هستند. این اثر در 2014 وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد. این ثبت، بناهای یشیل را در چارچوب روایتی گسترده‌تر از میراث عثمانی بورسا قرار می‌دهد.
پرسش‌های متداول
مسجد سبز بورسا کجاست؟
این مسجد در خیابان یکم یشیل، در محله یشیلِ ییلدیریم قرار دارد. مختصات ثبت‌شده آن 40.18222° شمالی و 29.07472° شرقی است. آرامگاه سبز در جنوب مسجد قرار دارد.
چطور به مجموعه یشیل برسیم؟
شما میتوانید از مرکز بورسا، از مسیر خیابان آتاتورک، پیاده بروید. اتوبوسهای محله یشیل نیز دسترسی به مجموعه شامل مسجد و آرامگاه را فراهم می‌کنند.
معمار مسجد سبز و آرامگاه سبز چه کسی بود؟
حاجی عوض پاشا هر دو بنا را طراحی کرد. این مجموعه به فرمان چلبی سلطان محمد ساخته شد و مدرسه، حمام و عمارتِ اطعام هم داشت.
چرا باید فراتر از کاشیهای سبز را ببینید؟
در مسجد، طیف‌های آبی، سفید، زرد و بنفش هم وجود دارد. کتیبه‌های آن استادکاران را معرفی می‌کنند. درِ چوب گردوی آرامگاه نیز نقشهای هندسیِ درهم‌تنیده اثر حاجی علی، پسر احمد تبریزی، را حفظ کرده است.
منابع
- پرتال فرهنگ — سیاهه میراث فرهنگی مسجد سبز kulturportali.gov.tr
- پرتال فرهنگ — مجموعه یشیل kulturportali.gov.tr
- ویکی‌پدیا — مسجد سبز (بورسا)) tr.wikipedia.org
- ریاست محوطه بورسا — مسجد سبز alanbaskanligi.bursa.bel.tr
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — مجموعه مسجد سبز islamansiklopedisi.org.tr
- موزه بدون مرز — مجموعه یشیل islamicart.museumwnf.org
- ویکی‌پدیا — مسجد سبز، بورسا en.wikipedia.org
- اداره فرهنگ و گردشگری استان بورسا — مسجدها bursa.ktb.gov.tr
- ریاست محوطه بورسا — آرامگاه سبز alanbaskanligi.bursa.bel.tr
- پرتال فرهنگ — آرامگاه سبز kulturportali.gov.tr
- پرتال فرهنگ — سیاهه میراث فرهنگی آرامگاه سبز kulturportali.gov.tr
- پرتال فرهنگ — درِ چوب گردوی آرامگاه سبز kulturportali.gov.tr
FAQ
مسجد سبز بورسا کجاست؟
مسجد سبز در خیابان یکم یشیل، در محله یشیلِ منطقه ییلدیریم بورسا قرار دارد. مختصات ثبت‌شده آن 40.18222° شمالی و 29.07472° شرقی است.
چطور به مسجد سبز و آرامگاه سبز برویم؟
شما میتوانید از مرکز بورسا، از مسیر خیابان آتاتورک، پیاده به مجموعه یشیل بروید یا از اتوبوسهای محله یشیل استفاده کنید. آرامگاه سبز در جنوب مسجد قرار دارد.
مسجد سبز و آرامگاه سبز چه زمانی ساخته شدند؟
ساخت مسجد از 1414 تا 1419 ادامه داشت و کتیبه ورودی، پایان ساخت را در دسامبر 1419 ثبت کرده است. آرامگاه در 1421 ساخته شد و تزیینات مسجد در اوت 1424 به پایان رسید.
چرا به آرامگاه سبز این نام را دادهاند؟
نام آرامگاه از کاشیهای سبز و فیروزهای نمای بیرونی آن گرفته شده است. در داخل، کاشیهای ششضلعی فیروزهای تا ارتفاع سه متر بالا میروند و نقش گلهای رزِ طلاکاریشده دارند.
Image: Bursa Yeşil Camii – Green Mosque (35).jpg — Yahia.Mokhtar, CC BY-SA 4.0
