مسجد جامع بورسا؛ بیست گنبد و خوشنویسی‌های آن
مسجد جامع بورسا (Bursa Ulu Camii) بیست گنبد، یک آب‌نمای داخلی و ۱۹۲ اثر خوشنویسی را در فضایی مستطیل‌شکل کنار هم جای داده است. این مسجد به فرمان بایزید اول (I. Bayezid)، سلطان عثمانی مشهور به بایزید صاعقه (Yıldırım Bayezid)، ساخته شد. ساخت آن در سال‌های ۱۳۹۹–۱۴۰۰ به پایان رسید. شما در بازدید از این بنا می‌توانید از دو مسیر به‌هم‌پیوسته، یعنی معماری و خط، با یکی از آثار مهم معماری آغاز دوره عثمانی آشنا شوید.
برای دیدن بنا باید هم به کلیت آن توجه کرد و هم به جزئیات. سقف از بیست گنبد تشکیل شده است. دوازده جرز مربع، این گنبدها را بالای فضای داخلی نگه می‌دارند. منبر چوبی با قطعات درهم‌قفل‌شده، هنر ساخت را از نزدیک نشان می‌دهد. در سراسر مسجد، کتیبه‌هایی از آیات قرآن، احادیث و نام‌های الله و پیامبر محمد دیده می‌شود. این‌ها نقطه‌های مشخصی برای فراتر رفتن از تماشای کلی شبستان هستند.
مسجد جامع بورسا یا اولو جامع کجاست؟
مسجد جامع بورسا در خیابان آتاتورک (Atatürk Caddesi)، در مرکز شهر بورسا و محدوده منطقه عثمان‌غازی (Osmangazi) قرار دارد. نام انگلیسی Grand Mosque of Bursa هم به همین بنا اشاره می‌کند. اگر شما هنگام برنامه‌ریزی بازدید با نام اولو جامع (Ulu Camii) روبه‌رو شوید، منظور همین مسجد با سقف بیست‌گنبدی و آب‌نمای داخلی است.
مسجد از ابتدا بخشی از مجموعه‌ای بزرگ‌تر در نظر گرفته شده بود. این مجموعه مدرسه، حمام، بازار سرپوشیده، مغازه‌ها و محل‌های اقامت وابسته به خدمات مجموعه را در بر می‌گرفت. بنابراین، در بافت اولیه آن، فعالیت مذهبی با آموزش و تجارت پیوند داشت. برای درک جایگاه مسجد در زندگی شهری، به‌ویژه باید مغازه‌ها و بازار سرپوشیده را به خاطر داشت.
تاریخ مسجد جامع بورسا؛ فرمان ساخت، احداث و مرمت
بایزید اول فرمان ساخت مسجد را داد. مهم‌ترین شاهد پایان ساخت در سال‌های ۱۳۹۹–۱۴۰۰، تاریخی روی منبر چوبی است: ۸۰۲ هجری قمری. این کتیبه نشان می‌دهد که منبر فقط یکی از اجزای فضای داخلی نیست. تاریخ آن، مبنایی برای تاریخ‌گذاری بنای پیرامونش هم فراهم می‌کند.
بیست گنبد مسجد با روایتی درباره بنیان‌گذاری آن پیوند دارند. استانداری بورسا داستانی نقل می‌کند که طبق آن، بایزید پس از پیروزی در نیکوپولیس (Niğbolu) به ساخت بیست مسجد فکر می‌کرد. امیر سلطان (Emir Sultan) پیشنهاد کرد به‌جای آن، یک مسجد با بیست گنبد ساخته شود. این داستان، شکل سقف را به نیت سلطان پیوند می‌دهد، اما بخشی از روایت‌های افسانه‌ای مسجد است. باید آن را یک منقبت، یعنی روایتی در شرح کرامات و فضایل، دانست؛ نه توضیحی مستند درباره انتخاب طرح بنا.
زلزله بورسا در سال ۱۸۵۵ آسیب شدیدی به بنا زد. هجده گنبد از بیست گنبد آن فروریخت. گنبدهای جلوی محراب و پای مناره غربی پابرجا ماندند. وقتی شما به بالا نگاه می‌کنید، دانستن این تفاوت اهمیت دارد: تاریخ سقف، هم شامل بخش‌های پابرجامانده است و هم مرمت گسترده. مسجد پس از مرمت، در سال ۱۸۶۲ دوباره برای عبادت باز شد.
خط زمانی
- ۱۳۹۹–۱۴۰۰: ساخت مسجد در بازه‌ای به پایان رسید که تاریخ ۸۰۲ هجری قمری روی منبر نشان می‌دهد.
- ۱۸۵۵: زلزله بورسا آسیب شدیدی به بنا زد و هجده گنبد را فروریخت.
- ۱۸۶۲: مسجد پس از تعمیرات گسترده دوباره برای عبادت باز شد.
- ۱۸۸۹: آتش‌سوزی، کلاهک‌های چوبی مناره‌ها را از بین برد.
بیست گنبد چگونه چیده شده‌اند؟
فضای داخلی مستطیل‌شکل مسجد حدود ۵۵ در ۶۹ متر است. بیست گنبد آن در چهار ردیف پنج‌تایی قرار دارند. قطر هر گنبد حدود یازده متر است. دوازده جرز مربع، سقف را نگه می‌دارند. این اندازه‌ها و تعدادها، آرایش اصلی بنا را روشن می‌کنند: فضایی بزرگ که با الگویی تکرارشونده از گنبدها پوشیده شده است.
وقتی شما فضای داخلی را بررسی می‌کنید، یک ردیف پنج‌گنبدی را دنبال کنید و بعد به ردیف‌های دیگر نگاه کنید. آرایش چهار در پنج، راهی ساده برای درک سقف به شما می‌دهد. به این ترتیب، هر گنبد را جدا از بقیه نمی‌بینید. دوازده جرز نگهدارنده هم بخشی از همین ترکیب سازه‌ای هستند. گنبدها و جرزها در کنار هم، آهنگ تکرارشونده معماری بنا را شکل می‌دهند.
سه ورودی از شمال، شرق و غرب به داخل راه دارند. ورودی شمالی از همه باشکوه‌تر است. دو مناره در دو انتهای نمای شمالی قرار گرفته‌اند. این جزئیات کمک می‌کنند نمای بیرونی را به نقشه داخلی پیوند دهید: مسیر شاخص ورود از شمال، به بنایی می‌رسد که در هر دو سمت خود نیز ورودی دارد.
اهمیت خوشنویسی‌های مسجد چیست؟
پرتال فرهنگِ وزارت فرهنگ و گردشگری، ۱۹۲ کتیبه مرتبط با ۴۱ خوشنویس و سیزده شیوه خط را ثبت کرده است. این اعداد از مجموعه‌ای بزرگ در یک مسجد حکایت دارند. همچنین دلیلی برای بازدید با حوصله بیشتر هستند. شما می‌توانید ابتدا حضور خط در کل فضا را ببینید و بعد آثار را یکی‌یکی بررسی کنید. لازم نیست همه کتیبه‌ها را یک‌باره در ذهن جا دهید.
متن‌ها شامل آیات قرآن، احادیث، نام‌های الله و نام‌های پیامبر محمد هستند. بنابراین، مجموعه چند نوع نوشته دینی را در بر می‌گیرد. تنوع آن هم در محتواست و هم در شیوه خط. هنگام تماشای خوشنویسی‌ها، این دو جنبه را کنار هم در نظر بگیرید: چه چیزی نوشته شده و نوشته با چه شکلی ارائه شده است.
از خوشنویسانی که آثاری از آن‌ها در مسجد وجود دارد، می‌توان به عبدالفتاح افندی (Abdülfettah Efendi)، قاضی‌عسکر مصطفی عزت افندی (Kazasker Mustafa İzzet Efendi)، سامی افندی (Sâmi Efendi) و محمد شفیق بیگ (Mehmed Şefik Bey) اشاره کرد. این نام‌ها، پدیدآورندگان بخش‌هایی از مجموعه را مشخص می‌کنند. شمار ۴۱ خوشنویس نیز روشن می‌کند که کتیبه‌های مسجد را نمی‌توان حاصل کار یک نفر دانست.
حرف مشهور «واو» روی دیوار قبله، سمت راست منبر قرار دارد. داستانی که آن را به خضر پیوند می‌دهد، بخشی از سنت دینی عامه است. حسین آلگول (Hüseyin Algül) این داستان را به‌عنوان روایتی عامیانه و منقبت بررسی می‌کند. خود حرف، جزئی عینی از بناست که می‌توانید جای آن را پیدا کنید. داستان خارق‌العاده پیرامون آن را هم باید همچنان با عنوان افسانه شناخت.
آب‌نمای داخلی و منبر چوبی
آب‌نما زیر روزنه‌ای در گنبد قرار دارد که اکنون با شیشه پوشانده شده است. پیش از نصب این پوشش، باران از روزنه وارد می‌شد و در حوض جمع می‌شد. شیشه به این کارکرد جمع‌آوری آب باران پایان داد، اما ورود نور روز را حفظ کرد. بنابراین، آب‌نما یک عنصر آبی در فضای داخلی را به روزنه‌ای در سقف پیوند می‌دهد؛ پیوندی که کارکرد آن در طول زمان تغییر کرده است.
به زمانی فکر کنید که شما در خانه متوجه نور روز از پشت پنجره می‌شوید. این تجربه روزمره، راهی ساده برای درک روزنه شیشه‌پوش مسجد است: نور همچنان وارد می‌شود، هرچند باران دیگر از بالا به حوض نمی‌رسد. نکته معماری در اینجا، ادامه کارکرد نورگیریِ روزنه‌ای است که پیش‌تر آب را هم به داخل راه می‌داد.
منبر چوبی با فن کندکاری ساخته شده است. در این روش، قطعات چوب بدون میخ یا چسب در هم قفل می‌شوند. کتیبه منبر، نام سازنده را حاجی محمد بن عبدالعزیز از عینتاب (Hacı Mehmed bin Abdülaziz؛ Antep) ثبت کرده است. پس منبر، هم نام سازنده را در اختیار می‌گذارد و هم شاهدی از یک روش مشخص کار با چوب است. در کنار این‌ها، تاریخ ۸۰۲ هجری قمری آن برای تعیین دوره پایان ساخت مسجد به کار می‌رود.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
ضخامت دیوارهای مسجد در هر سمت متفاوت است. ضخامت دیوار شرقی ۲٫۸۰ متر، دیوار غربی ۳٫۱۰ متر، دیوار شمالی ۲٫۴۰ متر و دیوار جنوبی ۲٫۲۰ متر است. این اعداد، در مقایسه با توصیف کلیِ دیوارهای بناییِ ضخیم، تصویر دقیق‌تری از پوسته بنا می‌دهند.
آب‌نمای داخلی به درک نقشه مسجد هم کمک می‌کند. طبق پرتال فرهنگ، محور محراب و محورهای هر سه ورودی در مرکز آب‌نما به هم می‌رسند. این رابطه، ورودی‌های شمالی، شرقی و غربی را از طریق یک نقطه داخلی به محراب پیوند می‌دهد. بنابراین، جای آب‌نما را باید در کنار روزنه سقف بالای آن بررسی کرد.
طبق دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه، مرمت پس از زلزله ۱۸۵۵، مبلغ ۹۰۷٬۵۰۰ قروش هزینه داشت. مسجد در سال ۱۸۶۲ دوباره باز شد. این جزئیات، هم مقیاسی مالی برای تاریخ تعمیرات فراهم می‌کنند و هم زمان پایان آن را مشخص می‌سازند. پس از آتش‌سوزی بعدی در سال ۱۸۸۹، کلاهک‌های چوبی سوخته مناره‌ها با کلاهک‌هایی از مصالح بنایی جایگزین شدند.
عکس‌های مسجد جامع بورسا؛ به چه چیزهایی توجه کنید؟
برای دیدن کلیت معماری، به دنبال عکس‌هایی باشید که چهار ردیف پنج‌گنبدی یا دوازده جرز نگهدارنده را نشان می‌دهند. برای جزئیات بیرونی، روی ورودی باشکوه شمالی و دو مناره در دو انتهای همان نما تمرکز کنید. این سوژه‌ها کمک می‌کنند شکل کلی مسجد، ورودی‌ها و ساختار داخلی را به هم پیوند دهید.
در نماهای نزدیک‌تر می‌توان روی روزنه شیشه‌پوش بالای آب‌نما، چوب‌کاری درهم‌قفل‌شده منبر و تک‌آثار خوشنویسی تمرکز کرد. حرف «واو» جای مشخصی روی دیوار قبله، سمت راست منبر دارد. جست‌وجوی این جزئیات باعث می‌شود عکس‌های انتخابی شما ارتباط روشنی با مصالح، نقشه و کتیبه‌های بنا داشته باشند.
ساعت بازدید از مسجد جامع بورسا
صفحه این مکان در وبسایت وزارت آموزش ملی، بازه بازدید را ۰۵:۰۰–۲۳:۰۰ در هفت روز هفته اعلام کرده است. مسجد جامع بورسا همچنان محل فعال عبادت است. این ساعت‌های اعلام‌شده، مبنایی کاربردی برای بازدید از مسجد در خیابان آتاتورکِ مرکز شهر فراهم می‌کنند.
پرسش‌های متداول
مسجد جامع بورسا را چه کسی ساخت؟
این مسجد به فرمان بایزید اول، سلطان عثمانی مشهور به بایزید صاعقه، ساخته شد. تاریخ ۸۰۲ هجری قمری روی منبر، شاهدی برای پایان ساخت در سال‌های ۱۳۹۹–۱۴۰۰ است.
چرا مسجد بیست گنبد دارد؟
سقف از چهار ردیف پنج‌گنبدی تشکیل شده است. طبق یک روایت، پس از آنکه بایزید به ساخت بیست مسجد فکر کرد، امیر سلطان پیشنهاد بنای یک مسجد با بیست گنبد را داد. این داستان یک منقبت است و دلیل مستند انتخاب طرح بنا به شمار نمی‌رود.
داخل مسجد چند اثر خوشنویسی وجود دارد؟
پرتال فرهنگ، ۱۹۲ کتیبه از ۴۱ خوشنویس در سیزده شیوه خط را ثبت کرده است. متن‌های آن‌ها شامل آیات قرآن، احادیث و نام‌های مقدس است.
مسجد کجاست؟
مسجد در خیابان آتاتورک، در مرکز بورسا و منطقه عثمان‌غازی قرار دارد. نام ترکی آن، همان نامی است که در آغاز مقاله آمده است.
ساعت‌های اعلام‌شده برای بازدید چیست؟
وزارت آموزش ملی، ساعت بازدید را هر روز ۰۵:۰۰–۲۳:۰۰ اعلام کرده است. مسجد همچنان کارکرد عبادی دارد.
منابع
- دانشنامه اسلامِ بنیاد دیانت ترکیه — مسجد جامع بورسا islamansiklopedisi.org.tr
- استانداری بورسا — مسجد جامع bursa.gov.tr
- پرتال فرهنگِ وزارت فرهنگ و گردشگری — مسجد جامع بورسا kulturportali.gov.tr
- وزارت آموزش ملی — محیط‌های یادگیری خارج از مدرسه: مسجد جامع بورسا okuldisiogrenme.eba.gov.tr
- حسین آلگول — روایت‌های عامیانه / منقبت‌ها درباره ساخت مسجد جامع و گشایش آن برای عبادت isamveri.org
FAQ
مسجد جامع بورسا کجاست؟
مسجد جامع بورسا در خیابان آتاتورک، در مرکز شهر بورسا و محدوده منطقه عثمان‌غازی قرار دارد.
مسجد جامع بورسا به فرمان چه کسی ساخته شد؟
این مسجد به فرمان بایزید اول، سلطان عثمانی مشهور به بایزید صاعقه، ساخته شد. مهم‌ترین شاهد پایان ساخت آن در سال‌های ۱۳۹۹–۱۴۰۰، تاریخ ۸۰۲ هجری قمری روی منبر چوبی است.
چرا مسجد جامع بورسا بیست گنبد دارد؟
روایتی، بیست گنبد را به تصمیم بایزید برای ساخت بیست مسجد پس از پیروزی در نیکوپولیس پیوند می‌دهد. طبق این روایت، امیر سلطان پیشنهاد کرد یک مسجد با بیست گنبد ساخته شود. این داستان بخشی از روایت‌های سنتی است و دلیل مستند انتخاب طرح بنا نیست.
داخل مسجد چند اثر خوشنویسی وجود دارد؟
پرتال فرهنگِ وزارت فرهنگ و گردشگری، ۱۹۲ کتیبه از ۴۱ خوشنویس در ۱۳ شیوه خط را ثبت کرده است.
ساعت بازدید از مسجد جامع بورسا چیست؟
صفحه این مکان در وبسایت وزارت آموزش ملی، ساعت بازدید را ۰۵:۰۰–۲۳:۰۰ در هفت روز هفته اعلام کرده است. مسجد جامع بورسا همچنان محل فعال عبادت است.
Image: Bursa – Bursa Grand Mosque – 20230709201719.jpg — Canercangul, CC BY-SA 4.0
