Yeşil Cami’nin inşaatı Aralık 1419’da, süslemeleri ise Ağustos 1424’te tamamlandı. Siz bu yazıda Bursa’daki camiyi ve Yeşil Türbe’yi çinileri, mimarisi ve ulaşımıyla tanıyacaksınız. Yapının taçkapısı ile hünkâr mahfilindeki kitabeler, bu iki tamamlanma tarihini ayrı ayrı bildirir. [4]
Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı Yeşil Külliyesi; cami, türbe, medrese, hamam ve imareti içerir. Camiyle türbeyi gezerken, bu yapı topluluğunun farklı işlevlerini de aklınızda tutabilirsiniz. Bursa merkezinden Atatürk Caddesi üzerinden yürüyüş, külliyeyi günlük şehir gezisine bağlayan ulaşım seçeneklerinden biridir. [2]
Yeşil Cami nerede, Bursa merkezinden nasıl gidilir?
Yeşil Cami, Bursa’nın Yıldırım ilçesinde, Yeşil Mahallesi, 1. Yeşil Caddesi üzerinde bulunur. Siz haritada arama yaparken, caminin adıyla birlikte Bursa ve Yıldırım bilgisini kullanabilirsiniz. Böylece aradığınız yapıyı, adresiyle birlikte kendi gezi planınıza açıkça yerleştirebilirsiniz. [1]
Bursa merkezinden Yeşil Külliyesi’ne yürümek için Atatürk Caddesi üzerinden ilerlemek mümkündür. Toplu taşımayı tercih ederseniz, Yeşil semtine giden otobüslerle de ulaşım sağlayabilirsiniz. Bu iki seçenek, ziyaretinizi yürüyüş veya otobüs yolculuğu çevresinde düzenlemenize imkân verir. [2]
Yeşil Türbe, caminin güneyinde yer aldığı için iki yapıyı birlikte düşünebilirsiniz. Önce camiyi, ardından türbeyi inceleyen bir güzergâhı kendi ilginize göre oluşturabilirsiniz. Yönünüzü belirlerken cami ve türbenin birbirine göre konumu işinize yarayacaktır. [6]
Külliyenin kapsamı, yalnızca camiyle türbeden oluşan bir ziyaret çerçevesinden daha geniştir. Medrese, hamam ve imaret de Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı topluluğa dahildir. Gezi sırasında karşılaştığınız yapıları, bu işlev adları üzerinden birbirinden ayırabilirsiniz. [2]
Yeşil Cami’yi kim yaptırdı, mimarisi nasıl?
Yeşil Cami’nin inşaatı, Bursa Alan Başkanlığının verdiği bilgiye göre 1414-1419 yıllarında gerçekleştirildi. Taçkapı kitabesi, yaptıran kişinin Çelebi Sultan Mehmed olduğunu ve Aralık 1419 tarihini bildirir. Bu nedenle girişteki kitabe, yapının tarihini anlamak için somut bir başlangıç noktasıdır. [3][4]
Yeşil Cami ile Yeşil Türbe’nin mimarı, her iki yapıda da Hacı İvaz Paşa’dır. Ortak mimarı bilmek, bu komşu yapıları aynı gezi içinde karşılaştırmanızı kolaylaştırır. Karşılaştırmayı özellikle caminin planı ve türbenin sekizgen gövdesi üzerinden yapabilirsiniz. [5][7]
Cami ters T planına sahiptir; ana eksenindeki iki mekân, iki kubbeyle örtülüdür. Siz içeride ilerlerken, bu iki mekânın düzenine ayrı ayrı bakabilirsiniz. Plan bilgisini yalnızca ezberlemek yerine, kubbelerle örtülen bölümleri gözünüzle eşleştirmeyi deneyebilirsiniz. [3]
Yeşil Cami, ibadet alanıyla birlikte yolcuların ağırlanmasına hizmet eden tabhâne odalarını da içerir. Bu odalar, yapının tasarımındaki çok işlevli kullanımın somut parçaları olarak değerlendirilebilir. Günlük hayattaki yolculuk ve konaklama ihtiyacını düşünmek, tabhâne işlevini kavramanızı kolaylaştırabilir. [5]
Havuzlu ana mekânın kubbesi, 13 metre çapında ve 25 metre yüksekliğindedir. Bu ölçüleri, içeride tabandan kubbeye doğru baktığınız sırada aklınızda tutabilirsiniz. Böylece planın yatay düzenini, kubbenin düşey ölçüsüyle birlikte değerlendirme imkânı bulursunuz. [4]
Yeşil Cami’nin çinilerinde hangi ayrıntılara bakmalı?
Yeşil Cami’nin çinili mihrabı, 6 metre genişliğe ve 10,67 metre yüksekliğe sahiptir. Mihrabı incelerken, genişliğiyle yüksekliğini birlikte düşünmeniz yüzeyin boyutunu anlamanıza yardımcı olabilir. Çinilere yakından bakmadan önce, bütün mihrap bölümünü gözünüzle takip etmeyi deneyebilirsiniz. [4]
Caminin bezemelerinde yeşil ve turkuazın yanında mavi, beyaz, sarı ve mor da kullanılmıştır. Siz renkleri incelerken, bu tonları mihrap ve diğer çinili yüzeylerde arayabilirsiniz. Telefonla fotoğraf çekerken de tek bir renk yerine, renk birlikteliklerine odaklanabilirsiniz. [12]
Mihrap sütunçesindeki “amel-i üstâdân-ı Tebrîz” ibaresi, çini işçiliğinde Tebrizli ustaların çalıştığını belgeler. Böylece bezemelerin arkasındaki emek, yapının üzerindeki yazıyla belirli bir ustalar topluluğuna bağlanır. Çinileri incelerken bu ibareyi de gözlem listenize eklemeniz, ziyaretinize somut bir hedef kazandırır. [4]
Hünkâr mahfili üzerindeki kitabe, süslemelerin Ali bin İlyas Ali tarafından tamamlandığını kaydeder. Kitabenin verdiği tamamlanma tarihi, caminin inşaatından farklı olarak Ağustos 1424’tür. Taçkapıyla mahfildeki yazıları birlikte düşündüğünüzde, inşaat ve süsleme aşamalarını birbirinden ayırabilirsiniz. [4]
Yeşil Cami’de mimarlık ve bezeme için karşılaştığınız isimler, farklı işleri tanımlar. Hacı İvaz Paşa mimarlıkla, Ali bin İlyas Ali ise süslemelerin tamamlanmasıyla ilişkilidir. Tebrizli ustaların çalışması da mihrap sütunçesindeki ibareyle ayrıca belgelenir. [4][5]
Yeşil Türbe neden yeşil, içinde neler var?
Yeşil Türbe, Çelebi Mehmed tarafından 1421 yılında, Yeşil Cami’nin güneyinde yaptırılmıştır. Yapının adı, dış cephesini kaplayan yeşil ve turkuaz renkli çinilerden gelir. Caminin ardından türbeye geçtiğinizde, çiniyi bu kez dış cephe üzerinden inceleyebilirsiniz. [6][7]
Türbenin sekizgen gövdesindeki yüzler, 8,45 ile 8,87 metre arasında değişen genişliklere sahiptir. Sekizgen biçimi incelerken, yüzlerin genişliklerinin aynı olmadığını da aklınızda tutabilirsiniz. Fotoğrafınızda birden fazla yüzü göstermek, yapının gövde biçimini anlatmanıza yardımcı olabilir. [7]
Yeşil Türbe, sandukaların bulunduğu zemin katla tonozlu bir bodrum katından oluşur. Asıl mezarlar bodrumda yer alırken, ziyaretçinin sandukalarla karşılaştığı bölüm zemin kattır. Bu ayrım, türbenin iç düzenini anlamak için bilmeniz gereken somut özelliklerden biridir. [8]
Türbede Çelebi Mehmed’in yanı sıra kızları Selçuk, Hafsa, Ayşe ve Sitti Hatun gömülüdür. Oğulları Mahmud ve Yusuf ile dadısı da aynı türbede bulunmaktadır. Dolayısıyla içerideki sandukaları incelerken, Çelebi Mehmed’in ailesine ait isimlerle de karşılaşırsınız. [7]
Yapıdaki kitabeye göre, Yeşil Türbe’nin çinilerini yapan usta Mecnun Mehmed’dir. Ceviz kapı ise Tebrizli Ahmed oğlu Hacı Ali’nin ahşap işidir. Geometrik örgü motifleriyle bezeli kapıyı, çinilerle birlikte ziyaretinizin gözlem noktalarından biri yapabilirsiniz. [6][9]
Camiyle türbeyi karşılaştırırken, çini işçiliğine ilişkin usta kayıtlarını ayrı ayrı değerlendirebilirsiniz. Camide Tebrizli ustaları belgeleyen ibare, türbede ise Mecnun Mehmed’in adı bulunur. Bu bilgiler, iki yapının bezemelerini anlatırken kullanabileceğiniz somut dayanaklar sağlar. [4][6]
Yeşil Cami Önü tablosu kimin, neyi gösteriyor?
“Yeşil Cami Önü”, Osman Hamdi Bey’in 1882 yılında yaptığı bir tablodur. Eser, Bursa’daki caminin önünde 16 insan ve bir köpeği gösterir. Dolayısıyla bu tabloyu aradığınızda, konu doğrudan ziyaret ettiğiniz caminin önüne bağlanır. [11]
Siz tabloya bakarken, önce cami önündeki insanları ve köpeği bulmayı deneyebilirsiniz. Ardından 16 insanın resim yüzeyindeki dağılımını kendi gözünüzle takip edebilirsiniz. Bu basit bakış alıştırması, eserin verilen konusunu dikkatli bir gözlemle eşleştirmenizi sağlar. [11]
Tablonun 1882 tarihiyle caminin Aralık 1419 tamamlanma tarihini birbirinden ayrı tutmalısınız. İlki Osman Hamdi Bey’in eserine, ikincisi caminin taçkapı kitabesine aittir. Bir gezi yazısında veya okul ödevinde, bu tarihleri ilgili eserle birlikte kullanabilirsiniz. [4][11]
Kısa kronoloji
Yeşil Külliyesi’nin kronolojisi, caminin inşaatıyla süslemelerinin farklı tarihlerde tamamlandığını açıkça gösterir. Aşağıdaki sıralama, türbenin yapımını ve sonraki belgelenmiş olayları birlikte izlemenize yardımcı olur. Özellikle 1419 ve 1424 tarihlerini, aynı tamamlanma aşamasına aitmiş gibi değerlendirmemelisiniz. [3][4]
- 1414 Yeşil Cami’nin inşasına başlandı. [3]
- Aralık 1419 Taçkapı kitabesinde belirtilen cami inşaatı tamamlanma tarihi. [4]
- 1421 Çelebi Mehmed, Yeşil Türbe’yi yaptırdı. [6]
- Ağustos 1424 Ali bin İlyas Ali, caminin süslemelerini tamamladı. [4]
- 1855 Bursa depremi, Yeşil Külliyesi yapılarına ağır hasar verdi. [5]
- 1869 Mahya kurulabilmesi için camiye ikinci minare eklendi. [4]
- 1882 Osman Hamdi Bey, “Yeşil Cami Önü” tablosunu yaptı. [11]
- 2014 Yeşil Külliyesi’ni kapsayan Bursa ve Cumalıkızık alanı UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. [12]
Yeşil Cami ve külliyesi, “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” alanının parçasıdır. UNESCO listesine giriş yılı olan 2014, caminin veya türbenin yapım tarihi değildir. Kronolojideki bu son kayıt, yapıların Dünya Mirası alanı içindeki yerini belirtir. [12]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Yeşil Külliyesi’nde, yaptıranı ve farklı işlerde çalışan ustaları tanıtan altı kitabe bulunur. Bu yazılar, ziyaretinizi yalnızca renkleri ve biçimleri izlemekten daha ayrıntılı bir okumaya dönüştürebilir. Siz kitabelere bakarken, yaptıran kişiyle işi gerçekleştiren ustaların ayrı bilgiler sunduğunu hatırlayabilirsiniz. [4]
Caminin kuzey cephesindeki kemer üzengileri, planlanan son cemaat yerinin uygulanmadığını gösterir. Cepheyi incelerken bu izleri aramak, tamamlanmış yüzeylerin dışındaki ayrıntılara dikkat etmenizi sağlar. Burada bakacağınız somut unsur, kuzey cephesinde bulunan kemer üzengileridir. [10]
Yeşil Cami’nin ikinci minaresi, mahya kurulabilmesi amacıyla 1869 yılında yapıya eklenmiştir. Minareleri incelerken bu tarihi, caminin 1414-1419 arasındaki inşaatından ayrı değerlendirebilirsiniz. Böylece bugünkü yapıda gördüğünüz bir unsurun, daha sonraki bir ek olduğunu bilirsiniz. [3][4]
Yeşil Türbe’nin özgün dış cephe çinilerinin, giriş kapısının solundaki yüzde korunduğu kabul edilmektedir. Dışarıdaki incelemenizde bu yüzü belirleyerek, çini yüzeyine özellikle dikkat edebilirsiniz. Buradaki özgünlük bilgisi, giriş kapısına göre tarif edilen belirli bir bölüme ilişkindir. [8]
Türbenin iç duvarlarında, 3 metreye kadar yükselen altıgen firuze çiniler bulunur. Bu çiniler, altın yaldızlı rozetlerle süslenmiş iç duvar bezemesinin parçalarıdır. Dışarıdaki yeşil ve turkuaz yüzeylerin ardından, içeride altıgen biçimlere ve rozetlere bakabilirsiniz. [6][7]
Sık sorulan sorular
Yeşil Cami Bursa’da nerede?
Yeşil Cami, Bursa’nın Yıldırım ilçesinde, Yeşil Mahallesi, 1. Yeşil Caddesi’nde bulunur. Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı Yeşil Külliyesi’nin cami yapısıdır.
Bursa merkezinden Yeşil Cami’ye nasıl gidilir?
Bursa merkezinden Yeşil Külliyesi’ne Atatürk Caddesi üzerinden yürüyerek ulaşılabilir. Toplu taşımada Yeşil semtine giden otobüsler kullanılabilir.
Yeşil Cami ile Yeşil Türbe’nin mimarı kimdir?
Yeşil Cami ve Yeşil Türbe’nin mimarı Hacı İvaz Paşa’dır. İki yapı, Çelebi Sultan Mehmed’in yaptırdığı külliye içinde yer alır.
Yeşil Cami Önü tablosu kimin eseridir?
Yeşil Cami Önü, Osman Hamdi Bey’in 1882 tarihli tablosudur. Eser, Bursa’daki caminin önünde 16 insan ve bir köpeği gösterir.
Yeşil Türbe’de kimler gömülüdür?
Yeşil Türbe’de Çelebi Mehmed ile kızları Selçuk, Hafsa, Ayşe ve Sitti Hatun gömülüdür. Oğulları Mahmud ve Yusuf ile dadısı da türbede bulunur.
Kaynaklar
- Kültür Portalı — Yeşil Cami kültür envanteri kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Yeşil Külliyesi kulturportali.gov.tr
- Bursa Alan Başkanlığı — Yeşil Camii alanbaskanligi.bursa.bel.tr
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Yeşilcami Külliyesi islamansiklopedisi.org.tr
- Museum With No Frontiers — Yeşil Külliye islamicart.museumwnf.org
- Bursa Alan Başkanlığı — Yeşil Türbe alanbaskanligi.bursa.bel.tr
- Kültür Portalı — Yeşil Türbe kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Yeşil Türbe kültür envanteri kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Yeşil Türbe, kapı işçiliği kulturportali.gov.tr
- Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Camiler bursa.ktb.gov.tr
- Wikipedia — Green Mosque, Bursa en.wikipedia.org
Görsel: Bursa Yeşil Camii – Green Mosque (35).jpg — Yahia.Mokhtar, CC BY-SA 4.0
