خط مایا قرن‌ها خوانده نمی‌شد. تا اینکه پژوهشگری در اتحاد شوروی، بی‌آنکه هرگز شهری از مایاها را دیده باشد، دریافت این خط چگونه خوانده می‌شود. داستان از آتش‌سوزی آغاز می‌شود، از یادداشت‌های یک راهب می‌گذرد و به روشی می‌رسد که هنوز راهنمای کتیبهشناسان است.
خط مایا چه نوع خطی است؟
خط مایا واژهنگارـهجایی است. دو نوع نشانه در کنار هم به کار میروند. واژهنگارها نمایندهٔ یک واژهٔ کامل یا یک واحد معناییاند. نشانههای هجایی هم صداها را نشان می‌دهند.
مایاها واژهٔ جگوار، bʼalam، را به دو شکل می‌نوشتند. یک راه، استفاده از یک واژهنگار بود. راه دیگر، نوشتن سه نشانهٔ هجایی بود: bʼa-la-ma. کاتب می‌توانست هرکدام را انتخاب کند.
به پیام‌هایی فکر کنید که شما می‌نویسید. شاید یک واژه را کامل تایپ کنید یا نمادی بگذارید که جای آن را بگیرد. کاتبان مایا هم چنین انعطافی داشتند.
قدیمی‌ترین نمونه‌هایی که می‌توان با اطمینان خط مایا دانست، به سدهٔ 3 پیش از میلاد برمی‌گردند. این نمونه‌ها در مراکزی مانند سن بارتولو (San Bartolo) در گواتمالا (Guatemala) پیدا شده‌اند.
متن‌های مایا را روی یادمان‌های سنگی می‌کندند و روی سفال می‌کشیدند. آن‌ها را روی کاغذ ساخته‌شده از پوست درخت هم می‌کشیدند.
کتیبهها معمولاً در ستون‌های دوتایی چیده شده‌اند. شما هر جفت ستون را از چپ به راست و از بالا به پایین می‌خوانید.
کتاب‌سوزی مانی در 1562
در 12 ژوئیهٔ 1562، دیه‌گو دِ لاندا (Diego de Landa) مراسمی موسوم به اتو دافه، یا آیین اعلام احکام تفتیش عقاید، در مانی (Maní) در یوکاتان (Yucatán) برگزار کرد. کتاب‌های مایا در این مراسم سوزانده شدند.
در 2015، کاوشی نجات‌بخشی در مرکز مانی بقایایی را آشکار کرد که باستان‌شناسان آن‌ها را به این رویداد مرتبط دانستند. مؤسسهٔ ملی مردم‌شناسی و تاریخ مکزیک، INAH، از 548 قطعهٔ بازمانده از ظرف‌ها و عودسوزهایی خبر داد که در مراسم 1562 نابود شده بودند.
آتش کتاب‌ها را نابود کرد. اما همهٔ شواهد مربوط به سازوکار این خط از بین نرفت.
یادداشت‌های لاندا؛ میراثی نامنتظر
چهار سال پس از کتاب‌سوزی، در 1566، لاندا اثر گزارشی دربارهٔ امور یوکاتان، با عنوان اصلی Relación de las cosas de Yucatán، را آماده کرد. این اثر اطلاعاتی دربارهٔ تقویم و خط مایا دارد.
لاندا تنها کار نمی‌کرد. گاسپار آنتونیو چی (Gaspar Antonio Chi) و خوان ناچی کوکوم (Juan Nachi Cocom) اطلاعات مربوط به خط و تقویم را برای یادداشت‌های او فراهم کردند. هر دو از خانواده‌های اشرافی بومی یوکاتان بودند.
این دست‌نوشته بعدها از دسترس خارج شد. در 1862، شارل اتین براسور دو بوربورگ (Charles Étienne Brasseur de Bourbourg) نسخه‌ای خلاصه‌شده از آن را پیدا کرد.
لاندا بعضی از نشانه‌ها را به‌صورت الفبا معرفی کرده بود. این برداشت برای مدتی طولانی به خواندن متن‌های مایا نینجامید.
دست‌نوشته‌ای در درسدن
دستنوشتهٔ درسدن (Dresden Kodeksi) در آلمان (Almanya) نگهداری می‌شود. به گفتهٔ کتابخانهٔ نگهدارندهٔ آن، SLUB، فقط چهار دستنوشتهٔ مایا در سراسر جهان باقی مانده است.
یوهان کریستیان گوتسه (Johann Christian Götze)، کتابدار، این دست‌نوشته را در 1739 در وین (Viyana) خرید.
دست‌نوشته در اصل مانند آکاردئون تا شده بود. این اثر 39 برگ کاغذِ پوست درخت دارد و طول کلی آن 3.56 متر است.
ارنست فورستمان (Ernst Förstemann) محتوای آن را بررسی کرد. او تا 1893 توضیح داده بود که متن‌های مایا چگونه تقویم 260 روزه و چرخهٔ 584 روزهٔ زهره را ثبت می‌کنند.
پس پژوهشگران از قبل می‌توانستند عددها و تقویم را بخوانند. واژهها هنوز خاموش بودند.
دستاورد کنوروزوف در 1952
یوری کنوروزوف (Yuri Knorozov) زبان‌شناس و انسان‌شناس روس بود. او در 1922 در منطقهٔ خارکیف (Harkiv)، در اوکراین امروزی (Ukrayna)، به دنیا آمد.
در 1952، نخستین نتایج رمزگشایی خود را در نشریهٔ قوم‌نگاری شوروی، با نام اصلی Sovetskaia Etnografiia، منتشر کرد.
نکتهٔ اصلی کشف او ساده بود. نشانههایی را که لاندا حروف نامیده بود، باید هجا در نظر گرفت؛ هرکدام متشکل از یک همخوان و یک واکه. با این روش، خوانشهای سازگاری به دست می‌آمد.
کنوروزوف سپس این ایده را روی داده‌های بیشتری آزمود. او یادداشت‌های لاندا را با دستنوشتهٔ درسدن و واژگان زبان‌های زندهٔ مایایی مقایسه کرد. از واژه‌هایی مانند سگ و بوقلمون، ارزش‌های هجایی تازه‌ای به دست آورد.
یک نمونه، kutz، به معنی بوقلمون است. این واژه به شکل ku-tzu نوشته می‌شود. این نمونه نشان داد کاتب می‌توانسته همخوان پایانی را بنویسد، بی‌آنکه واکهٔ هجای آخر تلفظ شود.
او بدون دیدن سرزمین مایاها به این کشف رسید. تنها در دههٔ 1990 بود که از مراکز مایا در مکزیک (Meksika) و گواتمالا دیدن کرد.
اختلاف بر سر نقش آواها
کنوروزوف نخستین بار در 1956، در کنگرهٔ بین‌المللی آمریکاشناسان در کپنهاگ (Kopenhag)، روش خود را به جامعهٔ دانشگاهی بین‌المللی ارائه کرد.
همه موافق نبودند. جی. اریک اس. تامپسون (J. Eric S. Thompson) با رویکرد آوایی کنوروزوف مخالفت کرد. پژوهش‌های بعدی از الگویی پشتیبانی کردند که نشانههای هجایی را در کنار واژهنگارها قرار می‌دهد.
این همان الگویی است که در ابتدای مقاله توضیح داده شد.
پروسکوریاکوف و تاریخی که در سنگ ثبت شده بود
آوا نیمی از معما بود. نیم دیگر، معنا بود.
در 1960، تاتیانا پروسکوریاکوف (Tatiana Proskouriakoff) پژوهش خود دربارهٔ پیدراس نگراس (Piedras Negras) را منتشر کرد. او نشان داد کتیبه‌های مایا تاریخ دودمانهای فرمانروا را ثبت کردهاند.
او پیش از آنکه کسی بداند واژهها چگونه تلفظ می‌شوند، الگو را تشخیص داد. در توالی تاریخ‌های پیدراس نگراس، عبارت‌های مربوط به تولد یک فرمانروا را از هم بازشناخت. عبارت‌های مربوط به به‌تخت‌نشستن او را هم شناسایی کرد؛ رویدادی که حدود 10 تا 30 سال بعد رخ داده بود.
این کار کمی شبیه خواندن شجره‌نامه‌ای به زبانی است که شما نمی‌توانید به آن صحبت کنید. باز هم می‌توانید از روی الگو، تاریخ تولدها و تاریخ انتقال میراث را تشخیص دهید.
رمزگشایی خط مایا؛ امروز چقدر از آن را می‌توانیم بخوانیم؟
دانشگاه تولین میگوید کتیبهشناسان اکنون میتوانند چند صد نشانهٔ هجایی و واژهنگار را بخوانند.
موزهٔ پیبادی هاروارد در 1967 نسخه‌ای خلاصه‌شده از اثر کنوروزوف را با ترجمهٔ انگلیسی سوفی کو (Sophie Coe) منتشر کرد.
رمزگشایی پیروزی یک نفر نبود. یادداشت‌های لاندا، پژوهش تقویمی فورستمان، هجاهای کنوروزوف و تاریخ‌خوانی پروسکوریاکوف، همگی در آن نقش داشتند. بسیاری از کتیبهشناسان بعدی نیز این مسیر را پیش بردند.
خط مایا و یونیکد
وقتی شما حروف را با صفحه‌کلید تایپ می‌کنید، هر حرف کدی دارد. یونیکد (Unicode) استانداردی است که این کدها را تعیین می‌کند.
خط مایا هنوز در یونیکد قرار نگرفته است. پیشنهادی با شناسهٔ L2/26-145 در 19 ژوئن 2026 ارائه شد. این پیشنهاد، کدگذاری 512 نشانهٔ هیروگلیف را برای بازنمایی دیجیتال خطِ دست‌نوشته‌های مایا مطرح می‌کند.
خط زمانی
- سدهٔ 3 پیش از میلاد: نمونه‌های اولیهٔ قابل‌شناسایی خط مایا در مراکزی مانند سن بارتولو پدیدار می‌شوند.
- 12 ژوئیهٔ 1562: کتاب‌های مایا در مانی، طی مراسمی به رهبری دیه‌گو دِ لاندا، سوزانده می‌شوند.
- 1566: لاندا Relación de las cosas de Yucatán را آماده می‌کند.
- 1739: یوهان کریستیان گوتسه دستنوشتهٔ درسدن را در وین می‌خرد.
- 1862: براسور دو بوربورگ نسخه‌ای خلاصه‌شده از اثر لاندا را پیدا می‌کند.
- 1893: پژوهش فورستمان تقویم 260 روزه و چرخهٔ 584 روزهٔ زهره را توضیح می‌دهد.
- 1952: کنوروزوف نخستین نتایج رمزگشایی مبتنی بر هجا را منتشر می‌کند.
- 1956: کنوروزوف روش خود را در کپنهاگ ارائه می‌کند.
- 1960: پروسکوریاکوف نشان می‌دهد کتیبه‌های پیدراس نگراس تاریخ دودمانهای فرمانروا را ثبت کردهاند.
- 1967: موزهٔ پیبادی ترجمهٔ خلاصه‌شدهٔ سوفی کو از اثر کنوروزوف را منتشر می‌کند.
- دههٔ 1990: کنوروزوف از مراکز مایا در مکزیک و گواتمالا دیدن می‌کند.
- 2018: وزارت فرهنگ مکزیک اعلام می‌کند دست‌نوشته‌ای که با نام گرولیر (Grolier) شناخته می‌شود، اصیل است.
- 19 ژوئن 2026: پیشنهاد کدگذاری 512 نشانهٔ هیروگلیفِ دست‌نوشته‌های مایا به یونیکد ارائه می‌شود.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
- یک واژه، دو شیوهٔ نوشتن. Bʼalam، به معنی جگوار، می‌تواند با یک نشانه یا سه نشانهٔ هجایی نوشته شود.
- بوقلمون به‌عنوان شاهد. نوشتن kutz به شکل ku-tzu یکی از نمونه‌هایی بود که نشان داد واکهٔ آخر می‌تواند تلفظ نشود.
- تکه‌های باقی‌مانده از آتش. در کاوش 2015 مانی، مؤسسهٔ INAH تعداد 548 قطعهٔ بازمانده از ظرف‌ها و عودسوزهای نابودشده در 1562 را شمرد.
- دست‌نوشته‌ای که باز می‌شود. دستنوشتهٔ درسدن در اصل از 39 برگ تاشدهٔ کاغذِ پوست درخت تشکیل شده بود و 3.56 متر طول داشت.
- رمزگشایی از راه دور. کنوروزوف در 1952، بدون سفر به منطقهٔ مایاها، به کشف خود رسید. او تنها در دههٔ 1990 به آنجا رفت.
- روایتی که معتبر نیست. روایتی رایج میگوید کنوروزوف در 1945 نسخه‌هایی از دست‌نوشته‌های مایا را از کتابخانه‌ای در حال سوختن در برلین (Berlin) نجات داد. هاری کتّونن (Harri Kettunen)، مایاشناس، در 1998 با او مصاحبه کرد. کتّونن این روایت را رد می‌کند و میگوید کنوروزوف در تصرف برلین شرکت نداشت.
- دست‌نوشته‌ای که ابتدا به آن شک کردند و سپس اصالتش تأیید شد. برخی ادعا می‌کردند دستنوشتهٔ گرولیر جعلی معاصر است. در 31 اوت 2018، وزارت فرهنگ مکزیک اعلام کرد مطالعات میان‌رشته‌ای اصالت آن را تأیید کردهاند. این اثر اکنون با نام Códice Maya de México، یعنی «دستنوشتهٔ مایای مکزیک»، شناخته می‌شود.
پرسش‌های متداول
آیا خط مایا رمزگشایی شده است؟
تا حد زیادی بله. دانشگاه تولین میگوید کتیبهشناسان امروز میتوانند چند صد نشانهٔ هجایی و واژهنگار را بخوانند.
خط مایا چه نوع نظام نوشتاری است؟
واژهنگارـهجایی است. واژهنگارها، که نمایندهٔ واژهها یا معناها هستند، با نشانههای هجایی ترکیب می‌شوند.
چه کسی خط مایا را رمزگشایی کرد؟
این کار دستاورد یک نفر نبود. کنوروزوف در 1952 نشان داد نشانههایی که لاندا ثبت کرده بود، ارزش هجایی دارند. پروسکوریاکوف در 1960 نشان داد کتیبهها تاریخ دودمانهای فرمانروا را ثبت کردهاند. کتیبهشناسان بعدی نیز خوانشهای بسیار بیشتری افزودند.
آیا خط مایا در یونیکد بلوک اختصاصی دارد؟
پیشنهادی برای آن وجود دارد. سند L2/26-145 که در 19 ژوئن 2026 ارائه شد، کدگذاری 512 نشانهٔ هیروگلیف از دست‌نوشته‌های مایا را پیشنهاد می‌کند.
چند کتاب مایا باقی مانده است؟
کتابخانهٔ SLUB، نگهدارندهٔ دستنوشتهٔ درسدن، میگوید چهار دستنوشتهٔ مایا در سراسر جهان باقی مانده است.
منابع
- ویکی‌پدیا — خط مایا en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — خط مایا tr.wikipedia.org
- INAH — بازسازی مراسم اتو دافه در مانی inah.gob.mx
- درگاه ClassicMayan — تاریخ رمزگشایی classicmayan.org
- SLUB درسدن — دستنوشتهٔ مایا در SLUB درسدن slub-dresden.de
- HOLLIS هاروارد — اسناد یوری والنتینوویچ کنوروزوف، 1945–1998 hollisarchives.lib.harvard.edu
- باستان‌شناسی مکزیک — یوری کنوروزوف و راهب دیه‌گو دِ لاندا arqueologiamexicana.mx
- دانشگاه تولین — پیشرفت‌های بعدی exhibits.tulane.edu
- موزهٔ پیبادی هاروارد — پیدراس نگراس، جلد 9.1 peabody.harvard.edu
- رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی — یوری کنوروزوف: پژوهشگر خلاف جریان که رمز خط مایا را گشود rferl.org
- وزارت فرهنگ مکزیک — دستنوشتهٔ مایای مکزیک gob.mx
- یونیکد — پیشنهاد کدگذاری هیروگلیف‌های دست‌نوشته‌های مایا unicode.org
Image: Escritura maya.jpg — Juan Carlos Fonseca Mata, CC BY-SA 4.0
