تاریخ باتمان چیست؟
باتمان شهری در جنوب شرقی ترکیه است. تاریخ شهر امروزی کوتاه است، اما سرزمین پیرامون آن پیشینه‌ای بسیار کهن دارد.
شهر در محل روستایی به نام ایلوه شکل گرفت. نفت نیروی محرک رشد آن بود. در طول قرن بیستم، ایلوه از روستا به شهرستان و سپس به استان تبدیل شد. در این مقاله شما این مسیر را دنبال می‌کنید، با ریشه نام شهر آشنا می‌شوید و سراغ آثار اطراف آن می‌روید.
نام باتمان از کجا آمده است؟
پاسخ کوتاه این است: شهر نامش را از یک رود گرفته است. رود باتمان از نزدیکی ایلوه می‌گذرد و نام آن را بر این سکونتگاه گذاشتند. پژوهشی منتشرشده از سوی دانشگاه باتمان به این نتیجه رسیده است.
همین پژوهش محدودیت یافته‌هایش را هم بیان می‌کند. پژوهشگران نتوانسته‌اند مشخص کنند واژه باتمان نخست از کجا آمده یا چرا به این منطقه اطلاق شده است.
اما پژوهش یک تاریخ قدیمی را نشان می‌دهد. این نام از اوایل قرن چهاردهم میلادی به کار می‌رفته است. آن زمان، نام یک منطقه و روستایی نزدیک پل مالابادی (Malabadi) بوده است. پس این نام بسیار قدیمی‌تر از شهر نفتی است.
شما مسیر رفت‌وآمد روزانه خود را در نظر بگیرید. رودی که برای رسیدن به محل کار از آن عبور می‌کنید، اغلب روی نقشه به مرز تبدیل میشود. رود باتمان هم چنین نقشی دارد. این رود مرزی طبیعی میان باتمان و دیاربکر (Diyarbakır) است.
روایت فرورفتن دکل نفت
شاید شما هم شنیده باشید که نام شهر از فرونشستن زمین زیر یک دکل نفت گرفته شده است. پرتال فرهنگ ترکیه این روایت را رد می‌کند. به گفته این پرتال، چنین توضیحی پشتوانه علمی ندارد. همچنین یادآور میشود که نام باتمان در منابع قرون وسطی آمده است؛ مدت‌ها پیش از آنکه دکلی در اینجا برپا شود.
یک روستا چگونه به شهر تبدیل شد؟
سکونتگاه قدیمی ایلوه در منابع تاریخی با نام‌های ایلوه یا ایلوهی (Eyluh / Eyluhi) آمده است. این سکونتگاه روی یک تپه و پیرامون آن، در میانه دشتی قرار داشت.
تحولات مهم پشت سر هم رخ دادند:
- در سال ۱۹۳۷، ایلوه به «بوجاق» (bucak)، یک واحد اداری کوچک، تبدیل شد.
- در ۲۰ آوریل ۱۹۴۰، چاه رامان-۱ (Raman-1) در عمق ۱٬۰۴۸ متری به نفت رسید.
- در سال ۱۹۴۴، راه‌آهن حیدرپاشا–کورتالان (Haydarpaşa–Kurtalan) به شهر رسید.
- در ۲ نوامبر ۱۹۵۵، شهرداری تأسیس شد. سرشماری همان سال جمعیت را ۴٬۷۱۳ نفر ثبت کرد.
- در ۲ سپتامبر ۱۹۵۷، این سکونتگاه به شهرستان تبدیل شد.
- در ۱۶ مه ۱۹۹۰، قانون شماره ۳۶۴۷ باتمان را به هفتادودومین استان ترکیه تبدیل کرد.
هنگام تشکیل استان، شهرستان‌هایی از سیرت (Siirt) و ماردین (Mardin) جدا شدند و به آن پیوستند. رود دجله (Dicle) از غرب به شرق استان می‌گذرد.
خط زمانی
- نیمه دوم هزاره دهم پیش از میلاد: نخستین استقرار در تپه حصنکیفا (Hasankeyf Höyük)، در دوره نوسنگی پیش از سفال الف.
- ۱۱۰۱–۱۲۳۱: حصنکیفا (Hasankeyf) پایتخت دودمان ارتقیان (Artuklu) است.
- ۱۱۴۷: تاریخ درج‌شده بر کتیبه پل مالابادی.
- اوایل قرن چهاردهم میلادی: بر اساس پژوهش دانشگاه باتمان، نام باتمان در منابع تاریخی به کار می‌رود.
- ۱۴۷۳: زینل بیگ (Zeynel Bey) در نبرد اوتلوق‌بلی (Otlukbeli) کشته میشود. آرامگاهی به نام او ساخته میشود.
- ۱۹۳۷: ایلوه به بوجاق تبدیل میشود.
- ۲۰ آوریل ۱۹۴۰: نفت در چاه رامان-۱ کشف میشود.
- ۱۹۴۴: راه‌آهن به باتمان می‌رسد.
- ۲ نوامبر ۱۹۵۵: شهرداری ایلوه تأسیس میشود.
- ۲ سپتامبر ۱۹۵۷: باتمان به شهرستان تبدیل میشود.
- ۱۶ مه ۱۹۹۰: باتمان استان میشود.
- ۱۹۹۱–۱۹۹۴: مایکل روزنبرگ (Michael Rosenberg) در هالان چمی (Hallan Çemi) کاوش می‌کند.
- ۱۳ آوریل ۲۰۱۶: پل مالابادی برای ثبت در فهرست موقت یونسکو معرفی میشود.
- ۱۲ مه ۲۰۱۷: آرامگاه زینل بیگ به محلی تازه منتقل میشود.
- ۲۰۲۰: پس از تکمیل سد ایلیسو (Ilısu)، بیشتر بخش تاریخی حصنکیفا زیر آب می‌رود.
زیر شهر نفتی چه خبر است؟ سکونتگاه‌های نوسنگی
انسان‌ها مدت‌ها پیش از کشف نفت در اینجا زندگی می‌کردند. نخستین استقرار در تپه حصنکیفا به دوره نوسنگی پیش از سفال الف، در نیمه دوم هزاره دهم پیش از میلاد، برمی‌گردد.
محوطه دیگر، تپه هالان چمی است. این تپه در محدوده روستای قلعه‌تپه (Kaletepe)، در شهرستان کوزلوک (Kozluk)، قرار دارد. مایکل روزنبرگ از سال ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۴ سرپرستی کاوش‌های آن را بر عهده داشت.
شما می‌توانید یافته‌های این دوره را در موزه حصنکیفا ببینید. در این موزه، اشیای سنگی و استخوانی دوره نوسنگی از کاوش‌های تپه حصنکیفا، هالان چمی و سوماکی (Sumaki) به نمایش درآمده‌اند.
حصنکیفا؛ قلعه صخرهای
حصنکیفا از سال ۱۱۰۱ تا ۱۲۳۱ پایتخت ارتقیان بود. نام قلعه آن، حصنکیفا، به معنی قلعه صخرهای است.
سرنوشت شهر در سال ۲۰۲۰ تغییر کرد. پس از تکمیل سد ایلیسو، بیشتر سکونتگاه تاریخی زیر آب ماند. اگر امروز به آنجا بروید، منظره‌ای می‌بینید که این تصمیم به آن شکل داده است.
پل مالابادی بر رود باتمان
این پل، رود و نام شهر را به هم پیوند می‌دهد. پل بر رود باتمان و در مرز دیاربکر و باتمان قرار دارد. از نظر اداری، بخشی از شهرستان سیلوان (Silvan) در استان دیاربکر است.
کتیبه پل تاریخ ۱۱۴۷ را دارد. در آن آمده است که تیمورتاش (Timurtaş)، فرمانروای ارتقی، دستور ساخت پل را داده است. دهانه قوس اصلی و نوک‌تیز پل ۴۰٫۸۶ متر است.
پل در ۱۳ آوریل ۲۰۱۶ برای ثبت در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو معرفی شد. برای موضوع این مقاله، دلیل دیگری هم برای اهمیت آن وجود دارد. در اوایل قرن چهاردهم میلادی، نام باتمان برای روستایی نزدیک همین پل به کار می‌رفت.
آرامگاه زینل بیگ
آرامگاه زینل بیگ در حصنکیفا قرار دارد. اوزون حسن (Uzun Hasan)، فرمانروای آق‌قویونلو (Akkoyunlu)، آن را برای پسرش ساخت که در ۱۱ اوت ۱۴۷۳ در نبرد اوتلوق‌بلی کشته شد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنمای سفر پیدا نمی‌کنید
- شهری روی یک تپه. ایلوه روی یک تپه و دامنه آن، در میانه دشتی ساخته شده بود. شهر نفتی بر تپه یک سکونتگاه قدیمی‌تر قرار دارد.
- اتاق‌هایی درون پل. در بدنه پل مالابادی اتاق‌هایی با طاق آجری وجود دارد. این اتاق‌ها برای کاهش بار وارد بر پی‌ها و فراهم‌کردن فضایی قابل استفاده طراحی شده بودند.
- نام‌هایی نقش‌بسته بر کاشی. بر بدنه آرامگاه زینل بیگ، سه ردیف کتیبه کاشی‌کاری با نام‌های الله، محمد و علی دیده میشود. معمار آن پیر حسن (Pir Hasan)، پسر عبدالرحمان (Abdurrahman)، بود.
- آرامگاهی در حال جابه‌جایی. در ۱۲ مه ۲۰۱۷، آرامگاه حدود دو کیلومتر جابه‌جا شد و به پارک فرهنگی جدید حصنکیفا (Hasankeyf New Cultural Park) رسید. هشت دستگاه حمل مدولار خودران این کار را انجام دادند.
- صومعه‌ای که خالی شد. صومعه مور کیریاکوس (Mor Kiryakus) در روستای آیرانجی (Ayrancı)، در بشیری (Beşiri)، حدود ۲٬۵۰۰ متر مربع مساحت دارد. بنا سه طبقه است که یکی از آن‌ها زیر زمین قرار دارد. پس از متروک‌شدن صومعه در اوایل دهه ۱۹۴۰، ناقوس حدود ۱۰۰ کیلوگرمی، نسخه‌های خطی و انجیل‌های آن به صومعه مور گابریل (Mor Gabriel) در میدیات (Midyat) منتقل شدند.
- بازتابی در روزگار ما. بر اساس گزارش خبرگزاری دمیراورن (DHA) در ۲۵ اکتبر ۲۰۲۵، در عملیاتی در محله چاملیجا (Çamlıca) در باتمان، ۸۰۲ سکه، ۲۹ شیء، دو نیم‌تنه و یک تندیس کشف و ضبط شد. علیه یک مظنون اقدام قضایی آغاز شد. آثار تاریخی زیر خاک هنوز هم پیدا می‌شوند.
پرسش‌های متداول
پاسخ پرسش‌های بالا در بخش پرسش‌های متداول همراه این مقاله آمده است.
منابع
- دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه — باتمان islamansiklopedisi.org.tr
- دانشگاه باتمان — باتمان در گذشته، امروز و آینده batman.edu.tr
- پرتال فرهنگ ترکیه — اطلاعات عمومی باتمان kulturportali.gov.tr
- ویکی‌پدیا — باتمان tr.wikipedia.org
- اداره فرهنگ و گردشگری استان باتمان — باتمان و نفت batman.ktb.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان باتمان — تاریخچه batman.ktb.gov.tr
- ویکی‌پدیا — استان باتمان en.wikipedia.org
- وزارت فرهنگ و گردشگری، DÖSİMM — باتمان dosim.ktb.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان باتمان — اطلاعات عمومی batman.ktb.gov.tr
- پرتال فرهنگ ترکیه — قلعه حصنکیفا kulturportali.gov.tr
- مرکز میراث جهانی یونسکو — پل مالابادی whc.unesco.org
- اداره فرهنگ و گردشگری استان باتمان — گنبد زینل بیگ batman.ktb.gov.tr
- خبرگزاری آناتولی — آرامگاه تاریخی زینل بیگ به محل جدیدش منتقل شد aa.com.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان باتمان — صومعه مور کیریاکوس batman.ktb.gov.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه و محوطه باستانی حصنکیفا muze.gov.tr
FAQ
نام باتمان از کجا آمده است؟
این شهر نام خود را از رود باتمان گرفته است؛ رودی که از نزدیکی روستای قدیمی ایلوه می‌گذرد. از اوایل قرن چهاردهم میلادی، این نام برای یک منطقه و روستایی نزدیک پل مالابادی به کار می‌رفت. خاستگاه اولیه خود این واژه هنوز روشن نیست.
آیا نام باتمان از فرورفتن دکل نفت در زمین آمده است؟
هیچ مدرکی این روایت را تأیید نمیکند. پرتال فرهنگ ترکیه میگوید این توضیح پشتوانه علمی ندارد و یادآور میشود که نام باتمان در منابع قرون وسطی هم آمده است.
باتمان چه زمانی استان شد؟
در ۱۶ مه ۱۹۹۰، بر اساس قانون شماره ۳۶۴۷. باتمان هفتادودومین استان ترکیه شد و شهرستان‌هایی از استان‌های سیرت و ماردین به آن پیوستند.
نفت در باتمان چه زمانی کشف شد؟
چاه رامان-۱ در ۲۰ آوریل ۱۹۴۰، در عمق ۱٬۰۴۸ متری به نفت رسید.
اگر به تاریخ علاقه داشته باشید، اطراف باتمان چه دیدنیهایی دارد؟
حصنکیفا با قلعه صخرهای و موزه حصنکیفا، پل مالابادی متعلق به سال ۱۱۴۷، آرامگاه جابهجاشده زینل بیگ و صومعه مور کیریاکوس در بشیری از دیدنیهای این منطقهاند.
Image: Oil Well Workers Monument, Batman City (Türkiye).jpg — Zalasem1, CC BY 4.0
