Batman tarihi ve adının kökeni: İluh’tan il merkezine

20 Nisan 1940’ta Raman-1 kuyusunda, 1.048 metre derinlikte petrole rastlandı. Bugün il merkezi olan Batman’ın hikâyesi, bu sondajın çevresinde büyüyen küçük bir köyle başlar.

Bu yazıda kentin adının nereden geldiğini, İluh köyünden il merkezine uzanan yolu ve Hasankeyf’ten Malabadi Köprüsü’ne tarihî yerleri öğreneceksiniz. Eser kaçakçılığına dair güncel bir haberi de ele alıyoruz. Önce kesin bilinenleri, sonra tartışmalı olanları ayırıyoruz.

Batman adı nereden geliyor?

Modern Batman, aynı yerde daha önce bulunan İluh köyünün petrol sanayisiyle büyümesi sonucunda gelişti. Peki kente neden Batman deniyor?

Batman Üniversitesi’nin sempozyum kitabındaki ad araştırmasına göre, İluh’a yakınından geçen Batman Çayı’nın adı kente verilmiştir. Aynı araştırma, Batman sözcüğünün ilk kaynağının ve yöreye neden verildiğinin kesin olarak belirlenemediğini söyler.

Adın tarihi sanıldığından eskidir. Araştırma, Batman adının XIV. yüzyılın başlarından itibaren bir yöre ve Malabadi Köprüsü yakınındaki bir köy için kullanıldığını bildirir.

Bir de yaygın anlatı var: Petrol kulesinin bulunduğu zemin battığı için kente Batman denmiş. Türkiye Kültür Portalı bu açıklamanın bilimsel kanıtının bulunmadığını belirtir. Portal, adın Orta Çağ kaynaklarında geçtiğini de hatırlatır. Petrol 1940’ta bulunduğuna göre, XIV. yüzyıldan beri kullanılan bir ad bu kuleden türemiş olamaz.

İluh köyünden il merkezine

Tarihî kaynaklarda Eyluh veya Eyluhi diye de anılan İluh, ovanın ortasındaki bir höyüğün üzerinde ve yamacında kurulmuştur. Bugün “Batman” dediğiniz kent, bu höyüğün çevresinde şekillendi.

Dönüşümün adımları tarihleriyle şöyle sıralanır:

1. 1937 İluh bucak statüsü kazandı.
2. 20 Nisan 1940 Raman-1 kuyusunda petrol bulundu.
3. 1944 Haydarpaşa–Kurtalan demiryolu Batman’a ulaştı.
4. 2 Kasım 1955 İluh’ta belediye teşkilatı kuruldu. Aynı yılın nüfus sayımında yerleşmenin nüfusu 4.713 olarak kaydedildi.
5. 2 Eylül 1957 Batman ilçe teşkilatına kavuştu.
6. 16 Mayıs 1990 3647 sayılı kanunla Batman, Türkiye’nin 72. ili oldu.

İl kurulurken Siirt ve Mardin illerinden bazı ilçeler yeni ile bağlandı. Yani bugünkü Batman sınırları 1990’da çizildi. Nüfusu 4.713 olan bir belediyenin 35 yıl içinde il merkezine dönüşmesi, petrolün ve demiryolunun etkisini gösterir.

Batman tarihi yerler: Hasankeyf ve çevresi

Batman’ın tarihi petrolden çok daha eskidir. Hasankeyf Höyük’teki ilk yerleşim, Çanak Çömleksiz Neolitik A döneminde, MÖ X. binyılın ikinci yarısına tarihlenir.

Kozluk ilçesindeki Kaletepe köyü sınırlarında Hallan Çemi Höyüğü bulunur. Burada Michael Rosenberg 1991–1994 yıllarında kazı yürüttü. Hasankeyf Müzesi’nde Hasankeyf Höyük, Hallan Çemi ve Sumaki kazılarından çıkarılan Neolitik taş ve kemik eserleri görebilirsiniz.

Orta Çağ’da Hasankeyf önemli bir merkezdi. Kent, 1101–1231 yılları arasında Artuklulara başkentlik yaptı. Kalenin Hısnıkeyfa adı “kaya kalesi” anlamına gelir.

Hasankeyf’in kaderi 2020’de değişti. Ilısu Barajı’nın tamamlanmasının ardından tarihî yerleşimin büyük bölümü su altında kaldı.

Batman tarihi köprü: Malabadi

Malabadi Köprüsü, Batman Çayı üzerindedir. UNESCO kaydına göre Diyarbakır–Batman sınırında durur ve idari olarak Diyarbakır’ın Silvan ilçesine bağlıdır.

1147 tarihli kitabe, yapıyı Artuklu hükümdarı Timurtaş’ın yaptırdığını belirtir. Ana sivri kemer açıklığı 40,86 metredir.

Malabadi Köprüsü, 13 Nisan 2016’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu. Batman adının XIV. yüzyılda anıldığı köy de bu köprünün yakınındaydı. Ad ile köprü böylece aynı coğrafyada buluşur.

Batman tarihi eserleri: kümbet, manastır, müze

Zeynel Bey Kümbeti

Kümbet, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın oğlu Zeynel Bey için yaptırıldı. Zeynel Bey, 11 Ağustos 1473’teki Otlukbeli Savaşı’nda ölmüştü. Mimarı Abdurrahman oğlu Pir Hasan’dır.

Mor Kiryakus Manastırı

Beşiri ilçesinin Ayrancı köyündeki manastır yaklaşık 2.500 metrekarelik bir alana kuruldu. Yer altı katıyla birlikte üç katlıdır. Bu yapı, ilin tarihinin yalnızca Müslüman Türk dönemleriyle sınırlı olmadığını gösterir.

Hasankeyf Müzesi

Müzedeki Neolitik buluntular, Batman’ın tarihini binlerce yıl geriye götürür.

Batman tarihi ve doğal güzellikleri: iki akarsu

Batman’ın coğrafyasını iki akarsu belirler. Batman Çayı, Batman ile Diyarbakır arasında doğal sınır oluşturur. Dicle Nehri ise il topraklarında batıdan doğuya akar.

İlin tarihî yapıları da bu sulara bağlıdır. Malabadi Köprüsü Batman Çayı’nı geçer. Hasankeyf’in yerleşiminin büyük bölümü de Ilısu Barajı’nın tamamlanmasının ardından su altında kalmıştır. Haritaya baktığınızda tarihî yerlerin birçoğunun su kenarında toplandığını fark edersiniz.

Batman tarihi eser kaçakçılığı

Tarihî eserlerin korunması bugün de gündemdedir. DHA’nın 25 Ekim 2025 tarihli haberine göre, Batman’ın Çamlıca Mahallesi’ndeki bir operasyonda 802 sikke, 29 obje, iki büst ve bir heykel ele geçirildi. Bir şüpheli hakkında adli işlem başlatıldı.

Bu haber, ilin zengin mirasının hâlâ kayıt altına alınıp korunması gereken bir değer olduğunu gösteriyor. Elinizde tarihî olabilecek bir nesne bulursanız, en yakın müzeye bildirmek gerekir.

Kısa kronoloji

1. MÖ X. binyılın ikinci yarısı Hasankeyf Höyük’te Çanak Çömleksiz Neolitik A yerleşimi
2. 1101–1231 Hasankeyf’in Artuklulara başkentlik yaptığı dönem
3. 1147 Malabadi Köprüsü’nün kitabesindeki yapım tarihi
4. XIV. yüzyıl başları Batman adının tarihî kaynaklarda kullanılması
5. 1473 Zeynel Bey’in Otlukbeli Savaşı’nda ölümü
6. 1937 İluh’un bucak olması
7. 20 Nisan 1940 Raman-1 kuyusunda petrol
8. 1944 Demiryolunun Batman’a ulaşması
9. 2 Kasım 1955 İluh’ta belediye teşkilatı
10. 2 Eylül 1957 Batman’ın ilçe olması
11. 16 Mayıs 1990 3647 sayılı kanunla il olması
12. 1991–1994 Michael Rosenberg’in Hallan Çemi kazıları
13. 13 Nisan 2016 Malabadi’nin UNESCO Geçici Listesi’ne sunulması
14. 12 Mayıs 2017 Zeynel Bey Türbesi’nin taşınması
15. 2020 Hasankeyf’in büyük bölümünün su altında kalması

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

• İluh, ovanın ortasındaki bir höyüğün hem üzerinde hem yamacında kurulmuştur. Modern kent, bir höyüğün çevresinde doğdu.
• Malabadi Köprüsü’nün gövdesindeki tuğla tonozlu odalar, temele binen yükü azaltmak ve kullanım alanı sağlamak için tasarlandı.
• Zeynel Bey Kümbeti’nin gövdesinde çinilerle oluşturulmuş üç sıra Allah, Muhammed ve Ali yazısı bulunur.
• Zeynel Bey Türbesi, 12 Mayıs 2017’de sekiz kendinden tahrikli modüler taşıyıcıyla yaklaşık iki kilometre uzaklıktaki Hasankeyf Yeni Kültürel Park Alanı’na taşındı.
• Mor Kiryakus Manastırı’nın 1940’ların başında terk edilmesinin ardından yaklaşık 100 kilogramlık çanı, el yazması kitapları ve İncilleri Midyat’taki Mor Gabriel Manastırı’na götürüldü.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TDV İslâm Ansiklopedisi — Batman islamansiklopedisi.org.tr
2. Batman Üniversitesi — Geçmiş, Bugün ve Gelecekte Batman batman.edu.tr
3. Türkiye Kültür Portalı — Batman Genel Bilgiler kulturportali.gov.tr
4. Vikipedi — Batman tr.wikipedia.org
5. Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Batman ve Petrol batman.ktb.gov.tr
6. Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Tarihçe batman.ktb.gov.tr
7. Wikipedia — Batman Province en.wikipedia.org
8. Kültür ve Turizm Bakanlığı DÖSİMM — Batman dosim.ktb.gov.tr
9. Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Genel Bilgiler batman.ktb.gov.tr
10. Türkiye Kültür Portalı — Hasankeyf Kalesi kulturportali.gov.tr
11. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — The Malabadi Bridge whc.unesco.org
12. Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Zeynel Bey Kümbeti batman.ktb.gov.tr
13. Anadolu Ajansı — Tarihi Zeynel Bey Türbesi yeni yerine taşındı aa.com.tr
14. Batman İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Mor Kiryakus Manastırı batman.ktb.gov.tr
15. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Hasankeyf Müzesi ve Örenyeri muze.gov.tr
16. Demirören Haber Ajansı — Batman’da 802 sikke ve çok sayıda tarihi eser ele geçirildi dha.com.tr

Görsel: Oil Well Workers Monument, Batman City (Türkiye).jpg — Zalasem1, CC BY 4.0