نینجاها (Ninja) واقعی بودند. اسناد تاریخی در این مورد روشن‌اند. اما همین اسناد، تصویر فردی تک‌وتنها با لباس سیاه را که پشتک‌زنان از دیوار قلعه‌ها می‌گذرد، تأیید نمی‌کنند. شینوبی‌های واقعی مأمورانی بودند که اطلاعات جمع میکردند. بسیاری از آنها از تپه‌های ایگا (Iga) می‌آمدند.
در این مقاله، شما تاریخ مستند نینجاها را از افسانه لباس سیاه جدا می‌کنید.
آیا نینجاها واقعاً وجود داشتند؟
بله. نینجا یا شینوبی، مأمور یا مزدوری در ژاپن (Japonya) فئودالی بود. شینوبیها جاسوسی میکردند، دست به خرابکاری میزدند و به قلمرو دشمن نفوذ میکردند.
به گفته شورای نینجای ژاپن، از دوره نانبوکوچو (Nanbokuchō)، یعنی 1336–1392، به بعد اسناد معتبری درباره شینوبیها وجود دارد. پس شما با یک افسانه محض روبه‌رو نیستید. با شغلی سروکار دارید که نام، کارفرما و سابقه مکتوب داشته است.
«نینجا» نام رایج و شناخته‌شده است. منابع تاریخی بیشتر واژه «شینوبی» را به کار می‌برند. اگر شما در اسناد قدیمی فقط دنبال واژه اول بگردید، بخش بزرگی از شواهد را از دست می‌دهید.
نینجاها اهل کجا بودند؟
دو منطقه بیش از هر جای دیگری با نینجاها پیوند دارند. ایگا در استان امروزی میه (Mie) قرار دارد. کوکا (Kōka)، همسایه آن، در استان شیگا (Shiga) است.
روایت مشهوری درباره خاستگاه آنها وجود دارد. در این روایت، اوتومو نو ساهیتو (Ōtomo no Sahito) مردی معرفی میشود که در خدمت شاهزاده شوتوکو (Shōtoku) بود. موزه نینجای ایگا ریو این روایت را افسانه‌ای می‌داند که شواهد کافی پشت آن نیست. از نظر موزه، واقع‌بینانه‌تر است که ریشه‌های نینجاهای ایگا را در گروه‌های جنگجوی آکوتو (akutō) در دوره کاماکورا (Kamakura) جست‌وجو کنیم.
پژوهشگران دانشگاه میه برای پرورش چنین متخصصانی در ایگا دلیلی عملی مطرح میکنند. قدرت دایمیو، یعنی ارباب محلی، در آنجا ضعیف بود. این وضعیت به رشد خودگردانی محلی فرصت داد. نیاز مردم به دفاع از خود، آنها را به بهتر کردن فنون نینجوتسو (Ninjutsu) واداشت.
شما محله‌ای را تصور کنید که شهرداری در آن کار چندانی نمی‌کند و ساکنان خودشان نگهبانی را سازمان می‌دهند. مهارت‌ها از دل نیاز رشد میکنند. ایگا هم به شیوه‌ای مشابه عمل میکرد، اما در مقیاسی بسیار خطرناک‌تر.
شینوبی‌های واقعی چه میکردند؟
در دوره سنگوکو (Sengoku)، شینوبیها به نفوذ، آتش‌افروزی، شبیخون و کمین دست میزدند. این فهرست به مأموریت‌های کماندویی شباهت دارد. بااین‌حال، هدف اصلی آنها کم‌سروصداتر بود. باید زنده می‌ماندند و اطلاعات دشمن را به اربابان خود می‌رساندند.
محور این کار، کسب اطلاعات بود، نه کشتن. شینوبی‌ای که در راه بازگشت می‌مرد، هیچ اطلاعاتی تحویل نمی‌داد.
کار روزانه آنها ظاهری عادی داشت. یامادا یوجی (Yamada Yūji) میگوید شینوبیها هنگام جمع‌آوری اطلاعات سعی میکردند جلب توجه نکنند. لباس هنرمندان دوره‌گرد، روحانیان بودایی یا مردم عادی را میپوشیدند.
این درست نقطه مقابل تصویر سینمایی آن‌هاست. در زندگی روزمره، بهترین پوشش برای پنهان ماندن همان است که کسی به خاطر نمی‌سپارد. شما کسی را با یک کت ساده در قطار شلوغ رفت‌وآمد روزانه تصور کنید. هیچ‌کس دوباره نگاهش نمی‌کند. هدف همین بود.
افسانه لباس سیاه نینجا
نینجای یکدست سیاه‌پوش، ساخته‌وپرداخته دوره‌ای متأخر است. یوشیمارو یویا (Yoshimaru Yūya)، پژوهشگر دانشگاه میه، میگوید ترکیب لباس سیاه، نقاب سیاه و شوریکن (Shuriken) از میانه قرن 18 در تئاتر شکل مشخصی گرفت. این تصویر در اوایل قرن 19 در رمانها جا افتاد.
این لباس با شیوه‌های اجرای نمایش هم ارتباط دارد. لباس نینجا در تئاتر دوره ادو (Edo) با پوشش کوروکو (kuroko) پیوند دارد. کوروکوها عوامل صحنه با لباس سیاه بودند و انتظار می‌رفت تماشاگران آنها را نادیده بگیرند. بازیگری با همان پوشش می‌توانست روی صحنه «نامرئی» باشد. این لباس برای تئاتر معنا داشت. خاستگاهش میدان نبرد نبود.
پس لباس سیاه بیشتر درباره تماشاگران دوره ادو به ما میگوید تا جاسوسان دوره سنگوکو.
ایگا در جنگ: کاساگی، اودا و پایان استقلال
نبردهای ثبت‌شده در اسناد نشان می‌دهند شینوبیها واقعاً چه میکردند.
در 1541، نیرویی متشکل از 70–80 مرد از ایگا و کوکا مخفیانه وارد قلعه کاساگی (Kasagi) شد و بخشی از ساختمان‌های آن را آتش زد. موزه نینجای ایگا ریو این روایت را بر پایه یادداشت‌های روزانه تامون‌این (Tamon’in) نقل می‌کند.
در 1579، اودا نوبوکاتسو (Oda Nobukatsu) به ایگا حمله کرد. جنگجویان ایگا با فنون آتش‌افروزی و کمین‌های شبانه پاسخ دادند. به گفته یامادا یوجی، تاریخپژوه، جنگجویان کوکا هم در کنار آنها جنگیدند.
در 1581، اودا نوبوناگا (Oda Nobunaga) به ایگا یورش برد. این حمله به استقلال اتحادیه محلی پایان داد. همچنین برخی از بازماندگان را وادار کرد به مناطق دیگر بگریزند.
آیا ایگا و کوکا دشمن هم بودند؟
داستان‌های عامه‌پسند اغلب این دو جامعه را دشمنان همیشگی نشان می‌دهند. یامادا یوجی میگوید این تصویر با تاریخ آنها سازگار نیست. میان ایگا و کوکا پیوندهای ازدواج وجود داشت و مردم میان این دو منطقه جابه‌جا می‌شدند.
روایت 1579 هم با این موضوع همخوان است. جنگجویان کوکا در برابر مهاجمی بیرونی کنار ایگا ایستادند.
نام‌های مشهوری که باید درباره‌شان دقیق بود
دو روایت درباره 1582 را باید با دقت بررسی کرد.
در آن سال، توکوگاوا ایه‌یاسو (Tokugawa Ieyasu) برای بازگشت به قلمرو خودش از ایگا گذشت. روایت سنتی میگوید نینجاهای ایگا و کوکا به او کمک کردند. نظریه‌ای دیگر این کمک را به شبه‌نظامیان محلی جی‌زامورایی (jizamurai) کوکا نسبت می‌دهد، نه متخصصان نینجا. اسناد این پرسش را به‌طور قطعی حل نمی‌کنند.
نام دیگر، هاتوری هانزو ماساناری (Hattori Hanzō Masanari) است. او را به‌طور گسترده استاد نینجا می‌نامند. یامادا یوجی میگوید او احتمالاً فرماندهای سامورایی بود که شینوبیها را هدایت میکرد. به بیان دیگر، احتمالاً مدیر جاسوسان بود، نه جاسوس.
نینجاها در آرامش دوره ادو
با پایان جنگ‌ها، کار آنها تغییر کرد. برخی شینوبیها در تشکیلات اداری شوگون‌سالاری یا قلمروهای محلی، سامورایی‌های رده‌پایین شدند. برخی دیگر کشاورز شدند. کسانی که در خدمت ماندند، کارهایی مانند تأمین امنیت قلعه و جمع‌آوری اطلاعات از مناطق همسایه انجام می‌دادند.
جاسوسی یک‌باره از میان نرفت. در 1623، تودو تاکاتورا (Tōdō Takatora) به ماتسودایرا تادانائو (Matsudaira Tadanao) ظن خیانت داشت. او مأمورانی از ایگا به منطقه اچیزن (Echizen) فرستاد. موزه نینجای ایگا ریو این رویداد را در گاه‌شمار خود ثبت کرده است.
کتاب راهنما: بانسنشوکای
بهترین شاهد مکتوب نینجوتسو یک کتاب است. بانسنشوکای (Bansenshūkai) را یکی از اعضای خاندان فوجیبایاشی (Fujibayashi) در 1676 تدوین کرد. سازمان گردشگری ژاپن آن را کتاب راهنمایی جامع توصیف می‌کند که دانش نینجوتسوی ایگا و کوکا را گرد آورده است.
این اثر 22 جلد دارد. موضوعاتش شامل نفوذ، خرابکاری، تغییر چهره و پیشبینی هواست. شاید موضوع هوا عجیب به نظر برسد، اما عجیب نیست. شبیخون یا حمله با آتش به باد و باران بستگی دارد. شما امروز پیش از رفتن به پیک‌نیک، پیشبینی هوا را بررسی می‌کنید. یک شینوبی هم پیش از عملیات همین کار را میکرد، با پیامدهایی بسیار سنگین‌تر.
خط زمانی
- 1336–1392: از دوره نانبوکوچو، می‌توان وجود شینوبیها را با اتکا به اسناد تاریخی معتبر دنبال کرد.
- 1541: نیروهای ایگا و کوکا به قلعه کاساگی نفوذ میکنند و بخشی از ساختمان‌های آن را می‌سوزانند.
- 1579: مدافعان ایگا در برابر حمله اودا نوبوکاتسو مقاومت میکنند.
- 1581: یورش اودا نوبوناگا به استقلال اتحادیه ایگا پایان می‌دهد.
- 1582: توکوگاوا ایه‌یاسو از مسیر ایگا به قلمرو خود بازمی‌گردد. هم هویت کمک‌کنندگان به او و هم نقش هاتوری هانزو محل اختلاف است.
- 1623: تودو تاکاتورا مأمورانی از ایگا به منطقه اچیزن می‌فرستد.
- 1676: بانسنشوکای، مجموعه دانش نینجوتسوی ایگا و کوکا، تکمیل میشود.
- میانه قرن 18: تصویر نینجای سیاه‌پوش و نقاب‌دار در تئاتر شکل مشخصی می‌گیرد.
- اوایل قرن 19: نینجای سیاه‌پوش در رمانها جا می‌افتد.
- 1853: ساوامورا یاسوسوکه (Sawamura Yasusuke) یکی از کشتی‌های پری (Perry) را بررسی می‌کند.
- 2021: نسخه‌ای از کانرین سی‌یو (Kanrin seiyō) در کوکا پیدا میشود که گمان می‌رود متعلق به 1748 باشد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
سرمهای و قهوهای، نه فقط سیاه. یامادا یوجی میگوید در مأموریت‌های شبانه از لباس سرمهای تیره و قهوهای هم استفاده میشد. او اضافه می‌کند که متون تاریخی اشاره دارند لباس سیاه ممکن است زیر نور ماه به چشم بیاید.
سنگی در آب. یکی از روش‌های نینجوتسو که یامادا شرح می‌دهد، انداختن سنگ در آب است. تعقیب‌کننده صدای افتادن آن را می‌شنود و فکر می‌کند فرد فراری به آب پریده است. در همین فاصله، فرد فراری به سمت دیگر می‌دود.
کتاب راهنمایی به زبان چینی کلاسیک. نینجوتسو اوگیدن (Ninjutsu Ōgiden) که در خاندان موچیزوکی (Mochizuki) به ارث رسیده، به زبان چینی کلاسیک نوشته شده است. این کتاب افسانه‌ای درباره ایزد زیارتگاه آبوراهی (Aburahi) دارد؛ جایی که جنگجویان کوکا نشست‌های تاکتیکی برگزار میکردند.
کشفی در 2021. نسخه‌ای از کانرین سی‌یو در کوکا پیدا شد که گمان می‌رود متعلق به 1748 باشد. متنی که این نسخه بر اساس آن تهیه شده، در مقدمه بانسن‌شوکایِ 1676 به‌عنوان منبع ذکر شده است.
رفتن به کشتی پری. بر اساس اسناد خاندان ساوامورا که موزه نینجای ایگا ریو به آنها استناد می‌کند، ساوامورا یاسوسوکه در 1853 سوار یکی از کشتی‌های پری شد. او با دو تکه نان، دو برگ تنباکو، دو شمع و کاغذی با نوشته‌ای به زبان هلندی بازگشت.
پرسش‌های متداول
آیا نینجاها واقعاً وجود داشتند؟
بله. شینوبیها مأمور یا مزدور در ژاپن فئودالی بودند. به گفته شورای نینجای ژاپن، وجود آنها از دوره نانبوکوچو (1336–1392) با اسناد معتبر تأیید میشود.
آیا نینجاها لباس سیاه میپوشیدند؟
لباس سیاه، لباس فرم ثابت آنها نبود. ترکیب لباس سیاه، نقاب و شوریکن از میانه قرن 18 در تئاتر شکل مشخصی گرفت و اوایل قرن 19 در رمانها جا افتاد. شبها از لباس سرمهای و قهوهای هم استفاده میشد.
نینجاها اهل کجا بودند؟
ایگا، در استان امروزی میه، و کوکا، در استان امروزی شیگا، بیش از هر منطقه دیگری با آنها پیوند دارند.
آیا هاتوری هانزو نینجا بود؟
این موضوع محل اختلاف است. یامادا یوجی میگوید او احتمالاً فرماندهای سامورایی بود که شینوبیها را هدایت میکرد و خودش شینوبی نبود.
بانسنشوکای چیست؟
کتابی راهنما در 22 جلد است که در 1676 تدوین شد. موضوعات آن شامل نفوذ، خرابکاری، تغییر چهره و پیشبینی هواست.
منابع
- ویکی‌پدیای ترکی — نینجا tr.wikipedia.org
- شورای نینجای ژاپن — نینجا چیست؟ ninja-official.com
- موزه نینجای ایگا ریو — نینجوتسو و نینجا iganinja.jp
- ویکی‌پدیای انگلیسی — نینجا en.wikipedia.org
- مرکز بین‌المللی پژوهش نینجای دانشگاه میه — مطالعات نینجا ninjacenter.rscn.mie-u.ac.jp
- موزه نینجای ایگا ریو — تاریخ نینجا ninja-museum.com
- Nippon.com — فراتر از داستان: نینجای واقعی nippon.com
- Nippon.com — جاسوسی و خرابکاری: حقیقت درباره نینجا nippon.com
- سازمان گردشگری ژاپن — اسناد تاریخی درباره نینجا mlit.go.jp
- دانشگاه میه — مصاحبه درباره پژوهش نینجا، بخش 2 mie-u.ac.jp
FAQ
آیا نینجاها واقعاً وجود داشتند؟
بله. نینجاها که در اسناد معمولاً شینوبی نامیده میشوند، مأمور یا مزدور بودند و در ژاپن فئودالی جاسوسی میکردند، دست به خرابکاری میزدند و به قلمرو دشمن نفوذ میکردند. به گفته شورای نینجای ژاپن، وجود آنها از دوره نانبوکوچو (1336–1392) با اسناد معتبر تأیید میشود.
آیا نینجاها لباس سیاه میپوشیدند؟
لباس سیاه، لباس فرم ثابت آنها نبود. ترکیب لباس سیاه، نقاب سیاه و شوریکن از میانه قرن 18 در تئاتر شکل مشخصی گرفت و اوایل قرن 19 در رمانها جا افتاد. یامادا یوجی، تاریخپژوه، میگوید شبها از لباس سرمهای تیره و قهوهای هم استفاده میشد. به گفته او، متون تاریخی اشاره میکنند که لباس سیاه ممکن است زیر نور ماه به چشم بیاید.
نینجاها اهل کجا بودند؟
ایگا و کوکا بیش از هر جای دیگری با نینجاها پیوند دارند. ایگا در استان امروزی میه و کوکا در استان شیگا قرار دارد.
آیا هاتوری هانزو نینجا بود؟
این موضوع محل اختلاف است. یامادا یوجی میگوید هاتوری هانزو ماساناری احتمالاً فرماندهای سامورایی بود که شینوبیها را هدایت میکرد و خودش شینوبی نبود.
بانسنشوکای چیست؟
کتابی راهنما در 22 جلد است که یکی از اعضای خاندان فوجیبایاشی در 1676 آن را تدوین کرد. این کتاب دانش نینجوتسوی ایگا و کوکا را گرد آورده است؛ از نفوذ و خرابکاری تا تغییر چهره و پیشبینی هوا.
Image: Hokusai sketches – hokusai manga vol6.jpg — Katsushika Hokusai, Public domain
