Selim I vladao je Osmanskim Carstvom oko osam godina i pet mjeseci, od 24. 4. 1512. do 22. 9. 1520. Bio je deveti osmanski sultan. U tom kratkom razdoblju porazio je safavidskog šaha kod Čaldirana, a Mameluke kod Merdž Dabika i Ridanije (Ridâniye). Sirija (Suriye), Palestina (Filistin), Egipat i Hidžaz (Hicaz) prešli su pod osmansku vlast. Ako planirate putovanje u Istanbul, njegova džamija i danas stoji na uzvišenju iznad Zlatnog roga. Ovaj vodič donosi pregled njegove porodice, ratova i smrti.
Zašto Selima I zovu Okrutni?
Selim na turskom nosi nadimak Yavuz, kod nas Javuz. Ta riječ povezuje se s njegovom strogošću i hrabrošću. Autori na engleskom prevode je kao Selim the Grim, odnosno Selim Okrutni, ili Selim the Resolute, odnosno Selim Odlučni. Oba oblika pojavljuju se u referentnim djelima na engleskom jeziku.
Nosio je i službenu titulu. Osmanski dokumenti nazivaju ga hâdimü'l-Haremeyn, slugom dvaju svetih hramova. Titula je izražavala brigu o Meki (Mekke) i Medini (Medine). Zamislite je kao red na posjetnici koji je njegovim podanicima značio najviše: nakon 1517. sultan u Istanbulu bio je zaštitnik gradova hadža.
Otac Selima I: Bajazit II
Selimov otac bio je Bajazit II, osmi osmanski sultan. U starijim evropskim tekstovima ime se piše Bajazit. Zato se taj oblik i danas pojavljuje u pretragama. Selimov djed bio je Mehmed II, osvajač Istanbula.
Bajazit II nije umro na prijestolju. Pod pritiskom janjičara i Selimovih pristalica predao je vlast sinu 24. 4. 1512. Taj datum označava prvi dan Selimove vladavine.
Majka i rođenje Selima I: oko čega se historičari ne slažu
Identitet Selimove majke nije pouzdano utvrđen. Turska Vikipedija navodi Ajše Gulbahar. Historičar Feridun Emecen, oslanjajući se na hroničara Dženabija (Cenâbî), zastupa drugo mišljenje. Prema njemu, bila je to Ajše hatun, kćerka dulkadirskog vladara Alaudevle Bozkurt-bega. U literaturi ćete naići na oba imena. Nijedno nije konačno potvrđeno.
Ni datum njegovog rođenja nije sasvim utvrđen. Wikipedia navodi 10. 10. 1470. Emecen bilježi i predaju prema kojoj je rođen 1467–1468, ali 1470. smatra vjerovatnijom godinom. Zato u hronologiji ispod stoji oko 1470.
Braća Selima I i njegove godine u Trabzonu
Selim je imao više braće. Izvori među njima navode Ahmeda, Korkuta, Mahmuda i Alemšaha.
Prije nego što je postao sultan, Selim je od 1487. do 1510. upravljao Trabzonom kao sandžak-beg. Na toj pokrajinskoj dužnosti proveo je 23 godine. Ako se kao godina rođenja uzme 1470, već je bio u četrdesetim kada je 1512. stupio na prijestolje.
Osam godina ratovanja: Čaldiran, Merdž Dabik i Ridanija
Selim je 23. 8. 1514. kod Čaldirana porazio safavidskog vladara šaha Ismaila.
Hadim Sinan-paša pobijedio je 1515. u bici kod Turnadaga. Tom pobjedom okončano je postojanje Dulkadirske kneževine, kojom je vladala dinastija Dulkadıroğulları. Ako je Emecen u pravu o Selimovoj majci, bila je to dinastija njegovog vlastitog djeda po majci.
Osmanska vojska porazila je Mameluke kod Merdž Dabika 24. 8. 1516. Pobjeda je otvorila put uspostavljanju osmanske vlasti u mamelučkoj Siriji.
Osmanlije su ponovo pobijedile 22. 1. 1517, kod Ridanije, blizu Kaira (Kahire). Ta bitka odlučila je osvajanje Egipta. Selim je u njoj izgubio i velikog vezira. Tokom napada mamelučkog sultana Tuman-baja (Tomanbay) na osmanski komandni centar poginuo je veliki vezir Hadim Sinan-paša.
Pohodi iz 1516. i 1517. doveli su Siriju, Palestinu i Egipat pod osmansku vlast. Istovremeno je uspostavljen osmanski protektorat nad Hidžazom.
Je li Selim zaista udvostručio Carstvo?
Izraz u naslovu zaokružen je opis širenja. Engleska Wikipedia prenosi procjenu da se osmanska teritorija tokom Selimove vladavine povećala za oko 70 posto. Carstvo je 1520. dostiglo površinu od oko 3,4 miliona kvadratnih kilometara. Rast od sedamdeset posto za osam godina ogroman je, ali ipak nije sasvim udvostručenje.
I jednu popularnu priču treba uzeti s oprezom. Prema njoj, hilafet je predat Selimu na svečanosti u Aja Sofiji (Ayasofya) 1517. godine. Feridun Emecen navodi da ta priča nema historijsko uporište. Titula hâdimü'l-Haremeyn potvrđena je u dokumentima. Svečanost u Aja Sofiji nije.
Supruga, sinovi i ostala djeca Selima I
Hafsa sultanija (Hafsa Sultan) bila je Selimova supruga i majka Sulejmana I. Taj sin naslijedio ga je na prijestolju, a na turskom je poznat kao Kanûnî, odnosno Zakonodavac. Među Selimovim kćerkama bile su Bejhan (Beyhan), Fatma, Hatidža (Hatice) i Šah sultanija.
O njegovim sinovima izvori daju malo pouzdanih podataka. Kada je Selim umro 1520. godine, Sulejman je bio njegov jedini preživjeli zakoniti sin. U kasnijem zapisu hroničar Mustafa Ali (Mustafa Âlî) tvrdi da je Uvejs-paša bio Selimov tajni sin. To ostaje navod, a ne utvrđena činjenica.
Kako je umro Selim I?
Selim je umro 22. 9. 1520. u Čorluu (Çorlu). Naslijedio ga je sin Sulejman I.
Uzrok smrti nije pouzdano dijagnosticiran. Najčešće objašnjenje je čir. Engleska Wikipedia opisuje ga kao loše liječen karbunkul. Isti članak kao alternativne teorije navodi rak i kugu. Ako pročitate izvor koji jedan uzrok iznosi kao činjenicu, pristupite mu s oprezom.
Gdje u Istanbulu možete vidjeti Selimovu ostavštinu
Džamija sultana Selima Javuza (Yavuz Sultan Selim Camii) nalazi se u istanbulskom okrugu Fatih, u naselju Yavuzselim, na uzvišenju iznad Zlatnog roga. Sulejman ju je dao sagraditi u ime svog oca. Tekst Ministarstva kulture i turizma o historiji Istanbula navodi da je završena 1522. godine.
U turbetu sultana Selima (Sultan Selim Türbesi) u Istanbulu nalazi se samo jedan mezar: mezar samog sultana Selima Javuza.
Hronologija
- Oko 1470 Selim je rođen. Izvori se ne slažu o godini.
- 1487–1510 Selim upravlja Trabzonom kao sandžak-beg.
- 24. 4. 1512 Bajazit II odriče se prijestolja. Selim postaje sultan.
- 23. 8. 1514 Pobjeda nad šahom Ismailom kod Čaldirana.
- 1515 Pobjeda kod Turnadaga. Dulkadirska kneževina prestaje postojati.
- 24. 8. 1516 Mamelučka vojska poražena je kod Merdž Dabika.
- 22. 1. 1517 Pobjeda kod Ridanije.
- 1517 Egipat dolazi pod osmansku vlast. Uspostavljen je osmanski protektorat nad Hidžazom.
- 22. 9. 1520 Selim umire u Čorluu. Sulejman I stupa na prijestolje.
- 1522 Završena je džamija sultana Selima Javuza u Istanbulu.
Detalji koje nećete naći u turističkim vodičima
- Selim kao turista. Tokom boravka u Egiptu 1517. Selim je posjetio piramide u Gizi (Gize) i pokušao saznati ko ih je sagradio.
- Pad u Nil. Dok je u Egiptu prelazio iz čamca na obalu, Selim je pao u Nil (Nil). Izvučen je uz velike teškoće.
- Turbe za jednog čovjeka. U turbetu sultana Selima u Istanbulu nalazi se samo jedan mezar: mezar samog sultana Selima Javuza.
- Nije Sinanovo djelo. Studija koju je objavilo Tursko historijsko društvo među razlozima zbog kojih Sinan nije mogao biti glavni arhitekta džamije sultana Selima navodi njegovo učešće u pohodima na Beograd (Belgrad) 1521. i Rodos (Rodos) 1522. godine.
Često postavljana pitanja
Kako je umro Selim I?
Umro je u Čorluu 22. 9. 1520. Najčešće objašnjenje je čir, opisan kao loše liječen karbunkul. Postoje i teorije o raku i kugi. Nijedna dijagnoza nije sigurna.
Ko je bio otac Selima I?
Bajazit II, osmi osmanski sultan. U starijim evropskim tekstovima njegovo ime često se piše Bajazit. Selimov djed bio je Mehmed II, osvajač Istanbula.
Ko su bili supruga i djeca Selima I?
Hafsa sultanija bila je njegova supruga i majka Sulejmana I. Među njegovim kćerkama bile su Bejhan, Fatma, Hatidža i Šah sultanija. Sulejman je 1520. bio njegov jedini preživjeli zakoniti sin.
Je li Selim I zaista udvostručio Osmansko Carstvo?
Ne sasvim. Prema procjeni koju prenosi engleska Wikipedia, teritorija je porasla za oko 70 posto i 1520. dostigla oko 3,4 miliona kvadratnih kilometara.
Izvori
- TDV Islamska enciklopedija — Selim I islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedija — I. Selim tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Selim I en.wikipedia.org
- TDV Islamska enciklopedija — Bitka kod Ridanije islamansiklopedisi.org.tr
- TDV Islamska enciklopedija — Džamija i kompleks sultana Selima islamansiklopedisi.org.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Turci ulaze u Istanbul ekitap.ktb.gov.tr
- Tursko historijsko društvo — Prva djela Mimara Sinana ttk.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Gülbün-i Hânân ekitap.ktb.gov.tr
Image: Selim I & Piri Mehmed Paşa.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
