Alžir (turski: Cezayir) izborio je nezavisnost od Francuske (turski: Fransa) oružanom borbom, političkim previranjima i pregovorima. Front nacionalnog oslobođenja, poznat kao FLN, započeo je napade 1. 11. 1954. Sukob je doprinio padu Četvrte republike u Francuskoj. Pregovori su na kraju doveli do Evijanskih sporazuma u martu 1962., a zatim do referenduma i nezavisnosti u julu iste godine.
Ako želite razumjeti kako je Alžir pobijedio, pratite i borbe i odluke o suverenitetu. Francuska vojna represija nastavila se tokom rata, ali se politički stav Francuske promijenio. Charles de Gaulle okrenuo se samoopredjeljenju u septembru 1959. Do jula 1962. Francuska je priznala nezavisni Alžir.
Šta je uzrokovalo Alžirski rat za nezavisnost?
Francuska je započela invaziju na Alžir 1830. godine. Tim osvajanjem uspostavljen je kolonijalni poredak protiv kojeg se kasnije borio pokret za nezavisnost. Alžir se od 1848. smatrao dijelom Francuske i bio je organizovan u tri departmana: Alger, Oran i Constantine. Nezavisnost je zato zahtijevala ukidanje uređenja koje je Alžir određivalo kao francusku teritoriju.
Kolonijalno društvo počivalo je i na nejednakosti. Muzej CHRD u Lyonu opisuje predratnu podjelu navodeći približno devet miliona muslimana i milion evropskih doseljenika. Ti brojevi pomažu da razumijete razmjere podjele. Pitanje nezavisnosti ticalo se stanovništva koje je živjelo u političkom poretku oblikovanom francuskom kolonijalnom vlašću.
Nasilno gušenje nacionalističkih demonstracija dodatno je produbilo takve prilike. Francuske vlasti ugušile su demonstracije u Sétifu, Guelmi i Kherrati 8. 5. 1945. Ti događaji prethodili su oružanoj pobuni 1954. godine. Uz kolonijalno osvajanje i nejednak tretman, oni su dio objašnjenja uzroka rata.
Šta se dogodilo kada je Alžirski rat počeo 1954. godine?
FLN je 1. 11. 1954. pokrenuo napade kojima je počeo rat za nezavisnost. U osnivačkoj deklaraciji zahtijevao je priznanje alžirskog suvereniteta. Tražio je i ukidanje uređenja prema kojem se Alžir smatrao francuskom zemljom. Cilj je bila promjena suvereniteta, koja je nadilazila prilagođavanja unutar kolonijalnog sistema.
Oružano krilo FLN-a djelovalo je pod nazivom ALN, odnosno Armija nacionalnog oslobođenja. Dok čitate o sukobu, susretat ćete obje skraćenice. FLN je bio Front nacionalnog oslobođenja, a ALN njegovo oružano krilo. Ta razlika pomaže vam da pratite odnos između pokreta za nezavisnost i njegove vojne borbe.
Kako je Francuska vodila Alžirski rat?
U martu 1956. posebna ovlaštenja omogućila su francuskoj vladi da uvede vanredne mjere radi uspostavljanja reda u Alžiru. General Jacques Massu dobio je puna policijska ovlaštenja u gradu Alžiru 7. 1. 1957. Time je pojačana vojna represija tokom Bitke za Alžir.
Mučenje je otvorilo i pitanje odgovornosti države. Pierre Vidal-Naquet je u knjizi La Raison d’État iz 1962. dokumentima pokazao da je odgovornost za mučenje u Alžiru obuhvatala i francusku državu. Pitanje se zato ticalo institucija koje su usmjeravale i održavale francusku vlast, kao i postupaka pojedinaca.
Francuske vojne mjere pregrupisavanja stanovništva raselile su između 1957. i 1960. više od dva miliona Alžiraca iz njihovih sela. Da biste taj broj povezali sa svakodnevnim životom, zamislite da morate napustiti vlastiti dom. Raseljavanje tih stanovnika pokazuje kako je rat neposredno zadirao u uslove u kojima su ljudi živjeli.
Kako je Alžirski rat promijenio Francusku?
Alžirski sukob bio je u središtu političke krize koja je srušila francusku Četvrtu republiku. Peta republika uspostavljena je 1958. godine. Borba za Alžir tako je utjecala i na ustroj vlasti u samoj Francuskoj. Posljedice su se proširile izvan teritorije na kojoj je pokret za nezavisnost započeo napade.
De Gaulle se u septembru 1959. okrenuo načelu alžirskog samoopredjeljenja. Francuski birači podržali su to načelo velikom većinom u januaru 1961. Te odluke otvorile su politički put kojim bi Alžirci mogli odlučivati o svojoj budućnosti. Promijenile su i okvir u kojem je Francuska pristupala pregovorima.
Otpor se nastavio. Tajna organizacija OAS, osnovana u februaru 1961., pokušavala je omesti pregovore o nezavisnosti između francuske vlade i FLN-a. Pokušaj državnog udara koji su generali pokrenuli u Alžiru 22. 4. 1961. prekinuo je pregovarački proces. Prihvatanje samoopredjeljenja nije odmah dovelo do rješenja niti je prošlo bez osporavanja.
Kako su pregovori doveli do nezavisnosti Alžira?
Razgovori su počeli u Évianu u maju 1961. Francusku delegaciju predvodio je Louis Joxe, a alžirsku Krim Belkacem. Ti pregovori uslijedili su nakon francuskog referenduma o samoopredjeljenju i pokušaja državnog udara generala. Put do nezavisnosti vodio je kroz zvanične razgovore predstavnika suprotstavljenih strana.
Evijanski sporazumi potpisani su 18. 3. 1962. Obuhvatili su prekid vatre, prijenos suvereniteta i buduće odnose između Francuske i nezavisnog Alžira. Njihov obuhvat objašnjava zašto su bili presudni za ishod. Utvrdili su rješenja za okončanje sukoba i prijenos vlasti.
Prijelazne odredbe predviđale su da francuski visoki komesar djeluje uz privremeno alžirsko izvršno tijelo s muslimanskom većinom. Prekid vatre između Francuske i FLN-a stupio je na snagu 19. 3. 1962. Potpisivanje sporazuma i početak prekida vatre bili su odvojeni događaji koji su se odigrali dva uzastopna dana.
Datumi Alžirskog rata: hronologija
- 1830.: Francuska je započela invaziju na Alžir.
- 1848.: Alžir se smatrao dijelom Francuske i bio je organizovan u tri departmana: Alger, Oran i Constantine.
- 8. 5. 1945.: Nacionalističke demonstracije u Sétifu, Guelmi i Kherrati nasilno su ugušene.
- 1. 11. 1954.: Napadima FLN-a počeo je rat za nezavisnost.
- oktobar 1956.: Francuske snage prisilile su avion koji je prevozio Ben Bellu i druge nacionalističke vođe da sleti te su ih uhapsile.
- 7. 1. 1957.: Massu je dobio puna policijska ovlaštenja u gradu Alžiru.
- 1958.: Alžirska kriza doprinijela je padu francuske Četvrte republike.
- septembar 1959.: De Gaulle se okrenuo samoopredjeljenju.
- januar 1961.: Francuski birači podržali su samoopredjeljenje.
- 22. 4. 1961.: U Alžiru je počeo pokušaj državnog udara generala.
- maj 1961.: Počeli su pregovori u Évianu.
- 18. 3. 1962.: Potpisani su Evijanski sporazumi.
- 19. 3. 1962.: Prekid vatre stupio je na snagu.
- 1. 7. 1962.: Na referendumu u Alžiru podržana je nezavisnost.
- 3. 7. 1962.: Francuska je priznala nezavisnost Alžira.
- 5. 7. 1962.: Alžir je proglasio nezavisnost.
Ko je pobijedio i kakav je bio ishod?
Alžirski pokret za nezavisnost ostvario je svoj glavni cilj: suverenitet. Na referendumu 1. 7. 1962. nezavisnost je dobila približno 99,7 posto podrške. Francuska je priznala nezavisnost 3. 7. 1962. Alžir ju je proglasio 5. 7. 1962., a taj datum postao je Dan nezavisnosti zemlje.
Ako upoređujete datume, razlikujte prekid vatre u martu od proglašenja nezavisnosti u julu. Prekidom vatre uspostavljen je dogovor o obustavi borbi između Francuske i FLN-a. Priznanje i proglašenje nezavisnosti uslijedili su kasnije. Odmazde, bombaški napadi i masakri nastavili su se nakon 19. 3. 1962., pa prekid vatre nije okončao sve nasilje.
Žrtve Alžirskog rata: zašto se ukupni brojevi razlikuju?
Ne postoji usaglašen ukupan broj poginulih Alžiraca. FLN je procjenjivao da ih je bilo 1,5 miliona, dok neki francuski proračuni navode približno 350.000. Te procjene međusobno se razlikuju. Predstavljanje bilo kojeg od tih brojeva kao neosporne činjenice prikrilo bi neslaganje o ljudskim gubicima u ratu.
Raseljavanje je još jedno mjerilo ljudske cijene rata. Više od dva miliona Alžiraca uklonjeno je iz svojih sela tokom francuskih operacija pregrupisavanja stanovništva između 1957. i 1960. Taj broj odnosi se na raseljene ljude. Ne označava broj poginulih. Ta razlika je važna kada upoređujete prikaze žrtava i širih posljedica rata po civile.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
U oktobru 1956. francuske snage prisilile su marokanski avion koji je prevozio Ahmeda Ben Bellu i druge nacionalističke vođe da sleti u Alžir. Uhapsile su putnike. Taj događaj pokazuje da je borba, uz vojne operacije, obuhvatala i kretanje i pritvaranje nacionalističkih vođa.
Švicarski diplomata Olivier Long od novembra 1960. pomagao je u uspostavljanju kontakata između Francuske i Privremene vlade Alžira. Njegovo uključivanje prethodilo je početku pregovora u Évianu u maju 1961. Zvaničnim pregovorima tako su prethodili pokušaji povezivanja dviju strana.
Ako tražite fotografije Alžirskog rata, jedan precizno identificiran primjer jeste fotografija barikada u gradu Alžiru koju je Jean-Jacques Eppe snimio 26. 1. 1960. ECPAD je vodi pod oznakom ALG 60-38 R22. Datum, ime fotografa i oznaka u zbirci omogućavaju vam da pronađete konkretnu arhivsku fotografiju.
Karta ustanove Sciences Po za period 1957–1963. bilježi žrtve napada povezanih s ratom u Francuskoj. Navodi 290 poginulih ili ranjenih u Lyonu i 266 u Lilleu. To su zbirni brojevi poginulih i ranjenih. Pokazuju da je nasilje povezano sa sukobom zahvatilo i gradove u Francuskoj.
Knjige i film o Alžirskom ratu
Francuski vojnik Noël Favrelière dezertirao je sa zarobljenikom za kojeg je vjerovao da će biti ubijen. Događaje je opisao u knjizi Le Désert à l’aube, objavljenoj u oktobru 1960. Uz Vidal-Naquetovu knjigu La Raison d’État, ona omogućava da ratu pristupite kroz lično svjedočenje i dokumentarno razmatranje odgovornosti države.
Bivši član FLN-a Saadi Yacef glumio je u filmu Bitka za Alžir Gilla Pontecorva iz 1966. i bio njegov koproducent.
Često postavljana pitanja
Ko je pobijedio u Alžirskom ratu?
Alžirski pokret za nezavisnost ostvario je suverenitet. Francuska je priznala nezavisnost Alžira 3. 7. 1962., a Alžir je zatim proglasio nezavisnost 5. 7. 1962.
Kada je počeo i završio Alžirski rat?
Počeo je 1. 11. 1954. Prekid vatre stupio je na snagu 19. 3. 1962. Nezavisnost je uslijedila u julu, iako se nasilje nastavilo nakon prekida vatre.
Koji su bili glavni uzroci?
Pozadinu rata činili su francuska kolonijalna vlast, nejednakost i gušenje nacionalističkih zahtjeva. FLN je zahtijevao suverenitet i ukidanje tretmana Alžira kao francuske teritorije.
Koliko je Alžiraca poginulo?
Ukupan broj i dalje je sporan. FLN je procjenjivao da je poginulo 1,5 miliona Alžiraca, dok neki francuski proračuni navode približno 350.000.
Izvori
- Wikipedia — Alžirski rat en.wikipedia.org
- Muzej CHRD — Alžirski rat, kontekst chrd.lyon.fr
- Ministarstvo odbrane Francuske — Alžirski rat defense.gouv.fr
- Vikipedi — Alžirski rat za nezavisnost tr.wikipedia.org
- Ministarstvo odbrane Francuske — Uzroci sukoba i počeci oružane borbe defense.gouv.fr
- Muzej CHRD — Mučenje i slom države chrd.lyon.fr
- Ministarstvo odbrane Francuske — 5. 12 defense.gouv.fr
- Chemins de mémoire — Évian, vrijeme pregovora defense.gouv.fr
- Chemins de mémoire — 1962., kraj rata u Alžiru cheminsdememoire.gouv.fr
- Historijski leksikon Švicarske — Evijanski sporazumi hls-dhs-dss.ch
- Vie publique — Potpisivanje Evijanskih sporazuma vie-publique.fr
- Élysée — Obraćanje Françoisa Hollandea, 19. 3. 2016 elysee.fr
- ImagesDéfense / ECPAD — Barikade se i dalje podižu imagesdefense.gouv.fr
- Sciences Po — Žrtve napada u Francuskoj tokom Alžirskog rata sciencespo.fr
FAQ
Ko je pobijedio u Alžirskom ratu?
Alžirski pokret za nezavisnost ostvario je svoj glavni cilj: suverenitet. Francuska je priznala nezavisnost Alžira 3. 7. 1962., a Alžir je proglasio nezavisnost 5. 7. 1962.
Kada je počeo i završio Alžirski rat?
Rat je počeo napadima FLN-a 1. 11. 1954. Prekid vatre stupio je na snagu 19. 3. 1962., ali se nasilje nastavilo i poslije toga. Alžir je proglasio nezavisnost 5. 7. 1962.
Šta je uzrokovalo Alžirski rat za nezavisnost?
Pozadinu rata činili su francuska kolonijalna vlast, nejednakost između muslimanskog stanovništva i evropskih doseljenika te gušenje nacionalističkih zahtjeva. FLN je zahtijevao suverenitet Alžira i ukidanje uređenja prema kojem se Alžir smatrao francuskom teritorijom.
Koliko je Alžiraca poginulo u ratu?
Ukupan broj i dalje je sporan. FLN je procjenjivao da je poginulo 1,5 miliona Alžiraca, dok neki francuski proračuni navode približno 350.000.
Image: Women in Algerian War.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
