Endelus: 800 godina muslimanske Španije i Alhambra

Značenje i položaj Endelusa: šta ovaj naziv obuhvata

Endelus je historijski naziv za dijelove Iberijskog poluotoka koji su bili pod muslimanskom vlašću između 711. i 1492. godine. Na turskom se naziva Endülüs, što je turski oblik arapskog naziva al-Endelüs.

Nikada nije bio jedna zemlja sa stalnim granicama. One su se mijenjale kroz vijekove. U svom najvećem obimu obuhvatao je velike dijelove današnje Španije i Portugala. U pojedinim razdobljima prostirao se i na jug Francuske, sjeverno od Pirineja.

Ako se pitate gdje se nalazio Endelus, odgovor je: na Iberijskom poluotoku. Njegovo središte s vremenom se pomjeralo. Najprije je to bila Kordoba, zatim Sevilja, pa Granada.

Sam naziv stariji je od većine spomenika. Najraniji poznati pisani trag čine novčići iskovani 716. godine. Na njima su natpisi na latinskom i arapskom jeziku.

O porijeklu naziva i dalje se raspravlja. Tradicionalno objašnjenje povezuje ga s Vandalima. Heinz Halm je 1989. predložio porijeklo od gotske riječi landahlauts. Georg Bossong je 2002. iznio pretpostavku o porijeklu iz nekog predrimskog jezika. Pitanje još nije riješeno.

Zašto je „800 godina“ zaokružen broj

Naslov najavljuje 800 godina. Stvarno razdoblje je kraće. Od osvajanja 711. do predaje Granade 1492. protekla je 781 godina.

Zaokružen broj služi jednostavnijem izražavanju. Kada čitate druge izvore, imajte na umu tačan broj. Tako ćete lakše prepoznati neprecizne tvrdnje.

Historija Endelusa: osvajanje i doba Emevija

Tarik ibn Zijad se 711. sa svojom vojskom iskrcao na Gibraltaru. Bio je vojni zapovjednik pod Musom ibn Nusajrom, namjesnikom Sjeverne Afrike. U vojsci su bili i Arapi i Berberi.

Od 711. do 756. Endelus je bio pokrajina Emevijskog hilafeta sa sjedištem u Damasku.

Abdurrahman I je 756. osnovao nezavisni Emevijski emirat sa sjedištem u Kordobi. Za njegove vladavine, 784. godine, počela je gradnja Velike džamije u Kordobi.

Abdurrahman III je 929. uzeo titulu halife. Kordopski emirat postao je Kordopski hilafet. Tokom hilafeta, koji je trajao od 929. do 1031, Kordoba je bila važno središte intelektualnog života, s bibliotekama i školama.

Gradnja grada s palačama Medinet ez-Zehre kod Kordobe počela je 936. godine.

Od hilafeta do Almohada

Hilafet je prestao postojati 1031. godine. Naslijedile su ga nezavisne lokalne dinastije. Njihove države poznate su kao taife, od arapskog izraza tawa'if al-muluk.

Alfonso VI je 1085. zauzeo Toledo. Almoravidi su pozvani u pomoć. Oni su 1086. porazili kršćansku vojsku kod Zalake.

U 12. vijeku Almohadi su zamijenili Almoravide. Marakeš je ostao njihovo središte u Sjevernoj Africi. U Endelusu su za svoje upravno središte izabrali Sevilju.

Tom svijetu pripadao je i Ibn Rušd, filozof iz Kordobe. Latinski prijevodi njegovih djela utjecali su na razvoj filozofije i nauke u Evropi.

Dugo povlačenje: od 1212. do 1248.

Savezničke vojske Kastilje, Aragona i Navare porazile su Almohade 1212. u bici kod Las Navas de Tolose.

Ubrzo potom pala su dva velika grada. Kordoba je 1236. došla pod vlast kastiljskog kralja Ferdinanda III. Sevilja je slijedila 1248. godine.

Nakon toga ostala je jedna država: Nasridski emirat Granada. Opstao je kao posljednja muslimanska država na poluotoku sve do predaje 1492. godine.

Vremenska linija

• 711: Tarik ibn Zijad iskrcava se na Gibraltaru. Počinje muslimansko osvajanje Iberije.
• 716: Iskovani su prvi poznati novčići s nazivom al-Andalus.
• 756: Abdurrahman I osniva Emevijski emirat sa sjedištem u Kordobi.
• 784: Počinje gradnja Velike džamije u Kordobi.
• 929: Abdurrahman III proglašava se halifom.
• 936: Počinje gradnja Medinet ez-Zehre.
• 1031: Prestaje postojati Kordopski hilafet. Počinje razdoblje taifa.
• 1085–1086: Zauzet je Toledo. Almoravidi zatim pobjeđuju kod Zalake.
• 1212: Almohadi su poraženi kod Las Navas de Tolose.
• 1236: Kordoba pada pod vlast Kastilje.
• 1238: Muhammed I nastanjuje se u Granadi i razvija Alhambru kao središte svog dvora.
• 1248: Sevilja pada pod vlast Kastilje.
• 1362–1391: Druga vladavina Muhammeda V. Gradi se Lavlje dvorište.
• 2. 1. 1492.: Granada se predaje Katoličkim kraljevima. Završava se vlast Nasrida.
• 1984: Alhambra i Generalife uvršteni su na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine.
• 1994: Područje pod zaštitom UNESCO-a prošireno je na četvrt Albaicín.

Alhambra: palača, grad i tvrđava

Alhambra je istovremeno palača, grad i tvrđava. Nalazi se na brdu Sabika u Granadi, u Španiji.

Muhammed I, osnivač dinastije Nasrida, nastanio se u Granadi 1238. godine. Potom je obnovio kompleks Alhambre i počeo u njemu uređivati svoju palaču.

Glavne faze gradnje uslijedile su kasnije. Obuhvataju vladavinu Jusufa I od 1333. do 1354. i drugu vladavinu Muhammeda V od 1362. do 1391. godine.

Istočno od Alhambre nalazi se Generalife. To je imanje s vrtovima. U 13. i 14. vijeku granadski emiri koristili su ga kao ladanjsku rezidenciju.

Kada ga posjetite, posmatrajte ovaj prostor kao dvije cjeline. Alhambra je palača u kojoj se vladalo i tvrđava. Generalife je mjesto za odmor izvan nje.

Lavlje dvorište

Muhammed V je tokom svoje druge vladavine dao sagraditi Lavlju palaču. U njenom središnjem dvorištu nalazi se čuvena Lavlja fontana.

Fontana ima dvanaestostrani bazen. Nosi ga dvanaest skulptura lavova.

Pojedinosti koje nećete naći u vodičima

• Lavovi nisu isti. Svaki od dvanaest lavova razlikuje se od ostalih po klesarskoj obradi.
• Na fontani je uklesana pjesma. Oko bazena uklesani su stihovi dvorskog pjesnika Ibn Zemreka. Opisuju samu građevinu i kretanje vode.
• Fontana ima ugrađen sistem protiv prelijevanja. Cilindar u sredini dovodio je vodu u bazen. Ujedno ju je odvodio kako se ne bi prelijevala preko ruba. Zamislite preljevni otvor pri vrhu kade. Princip je isti, a ovdje je skriven u središnjem dijelu fontane.
• Medinet ez-Zehra bila je zaboravljena. Nakon pljačke tokom građanskog rata 1009–1010, ovaj grad s palačama ostao je zaboravljen oko hiljadu godina. Ponovo je otkriven početkom 20. vijeka.
• Moriskijski majstori radili su i nakon 1492. Katolički kraljevi naredili su opsežne popravke Alhambre nakon osvajanja. Veliki dio tih radova obavili su moriskijski majstori.
• O izgledu poda dvorišta i dalje se raspravlja. Prema jednom tumačenju, njegova četiri dijela prvobitno su bila popločana kamenom. Prema drugom, u njima su bili zasađeni vrtovi ispod nivoa staza.

Godina 1492. i kasnije razdoblje

Katolički kraljevi, Izabela i Ferdinand, ušli su u Granadu 2. 1. 1492. godine. Time je završena vlast Nasrida.

Alhambra nije nestala s njihovom vlašću. UNESCO je 1984. uvrstio Alhambru i Generalife na svoju listu. Četvrt Albaicín dodana je zaštićenom području 1994. godine.

Kada danas šetate ovim kompleksom, pred vama je rezultat dviju faza. Prvu čine graditeljski poduhvati Nasrida u 14. vijeku. Drugu čine popravke naređene nakon 1492. godine.

Često postavljana pitanja

Izvori

1. Vikipedija — Endülüs tr.wikipedia.org
2. Vikipedija — Al-Andalus en.wikipedia.org
3. UCL Discovery — Kratka historija Endelusa discovery.ucl.ac.uk
4. El legado andalusí — Hronologija legadoandalusi.es
5. Metropolitan muzej umjetnosti — Španske Emevije metmuseum.org
6. Nacionalni arheološki muzej — Al-Andalus man.es
7. Metropolitan muzej umjetnosti — Umjetnost emevijskog razdoblja u Španiji metmuseum.org
8. UNESCO — Grad hilafeta Medina Azahara whc.unesco.org
9. Metropolitan muzej umjetnosti — Iberijski poluotok, 1000–1400. n. e metmuseum.org
10. Patronato de la Alhambra y Generalife — Historija alhambra-patronato.es
11. Patronato de la Alhambra y Generalife — Lavlje dvorište alhambra-patronato.es
12. Patronato de la Alhambra y Generalife — Izljevi Lavlje fontane alhambra-patronato.es
13. UNESCO — Alhambra, Generalife i Albayzín, Granada whc.unesco.org

Image: The Court of Lions in the Alhambra, Spain MET DP209232.jpg — John Gregory Crace, CC0