اندلس یعنی چه و کجاست؟ محدوده‌ای که این نام در بر می‌گیرد
اندلس نام تاریخی بخش‌هایی از شبه‌جزیره ایبری است که از 711 تا 1492 زیر حکومت مسلمانان بود. در زبان ترکی، این نام به صورت Endülüs آمده که صورت ترکیِ نام عربی «الاندلس» است.
اندلس هیچ‌وقت کشوری واحد با مرزهای ثابت نبود. مرزهایش در طول قرن‌ها تغییر کرد. در گسترده‌ترین حالت، بخش‌های بزرگی از اسپانیا و پرتغال (Portekiz) امروزی را در بر می‌گرفت. در بعضی دوره‌ها نیز به جنوب فرانسه (Fransa)، در شمال کوه‌های پیرنه (Pireneler)، می‌رسید.
پس اگر شما می‌پرسید «اندلس کجاست؟»، پاسخ شبه‌جزیره ایبری است؛ اما مرکز ثقل آن با گذشت زمان جابه‌جا شد. ابتدا قرطبه (Kurtuba) بود، سپس اشبیلیه و بعد غرناطه.
خود این نام از بیشتر بناهای تاریخی اندلس قدیمی‌تر است. قدیمیترین شاهد مکتوب شناختهشده، مجموعهای از سکههای ضربشده در 716 است. روی آن‌ها نوشتههایی به هر دو زبان لاتین و عربی وجود دارد.
درباره ریشه این نام هنوز اختلاف‌نظر وجود دارد. توضیح سنتی آن را به واندال‌ها (Vandallar) پیوند می‌دهد. در 1989 هاینتس هالم (Heinz Halm) واژه گوتیِ landahlauts را پیشنهاد کرد. در 2002 گئورگ بوسونگ (Georg Bossong) ریشه‌ای در یکی از زبان‌های پیشارومی پیشنهاد داد. هنوز کسی پاسخ قطعی این پرسش را پیدا نکرده است.
چرا «800 سال» عددی گرد‌شده است؟
عنوان از 800 سال می‌گوید. بازه واقعی کوتاه‌تر است. از فتح در 711 تا تسلیم غرناطه در 1492، دقیقاً 781 سال فاصله است.
عدد گرد‌شده فقط برای سهولت بیان به کار می‌رود. شما هنگام خواندن منابع دیگر، عدد دقیق را به خاطر داشته باشید. این کار کمک می‌کند ادعاهای غیردقیق را تشخیص دهید.
تاریخ اندلس: فتح و دوره امویان
در 711 طارق بن زیاد با سپاهش در جبل‌الطارق پیاده شد. او از فرماندهان زیر نظر موسی بن نصیر (Musa bin Nusayr)، والی شمال آفریقا (Kuzey Afrika)، بود. این سپاه هم عرب داشت و هم بربر.
از 711 تا 756، اندلس به‌عنوان یکی از ایالت‌های خلافت اموی (Emevîler) در دمشق اداره می‌شد.
در 756 عبدالرحمن اول (I. Abdurrahman) امارت مستقل اموی را به مرکزیت قرطبه تأسیس کرد. ساخت مسجد جامع قرطبه در زمان او و در 784 آغاز شد.
در 929 عبدالرحمن سوم (III. Abdurrahman) عنوان خلیفه را اختیار کرد. امارت قرطبه به خلافت قرطبه تبدیل شد. در دوره این خلافت، از 929 تا 1031، قرطبه با کتابخانه‌ها و مدرسه‌هایش از مراکز مهم اندیشه بود.
ساخت شهر کاخِ مدینةالزهرا در نزدیکی قرطبه در 936 آغاز شد.
از خلافت قرطبه تا موحدون
خلافت در 1031 پایان یافت. پس از آن، دودمان‌های محلی مستقل روی کار آمدند. حکومت‌های آن‌ها را ملوک‌الطوایف می‌نامند؛ اصطلاح taifa نیز از عبارت عربی «طوائف الملوک» آمده است.
در 1085 آلفونسوی ششم (VI. Alfonso) طلیطله (Tuleytula) را تصرف کرد. مرابطون برای کمک فراخوانده شدند. آن‌ها در 1086 سپاه مسیحیان را در زلاقه (Zellâka) شکست دادند.
در قرن 12، موحدون (Muvahhidler) جای مرابطون را گرفتند. آن‌ها مراکش را همچنان مرکز خود در شمال آفریقا نگه داشتند. در اندلس، اشبیلیه را مرکز اداری خود کردند.
ابن رشد، فیلسوف اهل قرطبه، نیز در همین جهان می‌زیست. ترجمه‌های لاتین آثار او بر گسترش فلسفه و علم در اروپا (Avrupa) تأثیر گذاشت.
عقب‌نشینی طولانی: از 1212 تا 1248
در 1212 سپاهیان متحد کاستیا (Kastilya)، آراگون (Aragon) و ناوار (Navarra)، موحدون را در نبرد لاس ناواس د تولوسا (Las Navas de Tolosa) شکست دادند.
اندکی بعد دو شهر بزرگ سقوط کردند. قرطبه در 1236 به دست فردیناند سوم (III. Fernando)، پادشاه کاستیا، افتاد. اشبیلیه نیز در 1248 سقوط کرد.
پس از آن، تنها یک حکومت باقی ماند: امارت نصری غرناطه (Nasrîler). این امارت تا زمان تسلیم در 1492، آخرین حکومت مسلمان شبه‌جزیره بود.
خط زمانی
- 711: طارق بن زیاد در جبل‌الطارق پیاده میشود. فتح ایبری به دست مسلمانان آغاز میشود.
- 716: نخستین سکههای شناختهشده با نام اندلس ضرب می‌شوند.
- 756: عبدالرحمن اول امارت اموی را به مرکزیت قرطبه تأسیس می‌کند.
- 784: ساخت مسجد جامع قرطبه آغاز میشود.
- 929: عبدالرحمن سوم خود را خلیفه اعلام می‌کند.
- 936: ساخت مدینةالزهرا آغاز میشود.
- 1031: خلافت قرطبه پایان می‌یابد. دوره ملوک‌الطوایف آغاز میشود.
- 1085–1086: طلیطله تصرف میشود. سپس مرابطون در زلاقه پیروز می‌شوند.
- 1212: موحدون در لاس ناواس د تولوسا شکست می‌خورند.
- 1236: قرطبه به دست کاستیا می‌افتد.
- 1238: محمد اول (I. Muhammed) در غرناطه مستقر میشود و الحمرا (Elhamra) را به‌عنوان مقر کاخ خود توسعه می‌دهد.
- 1248: اشبیلیه به دست کاستیا می‌افتد.
- 1362–1391: دومین دوره سلطنت محمد پنجم (V. Muhammed). حیاط شیرها ساخته میشود.
- 2 ژانویه 1492: غرناطه تسلیم پادشاهان کاتولیک (Katolik Krallar) میشود. حکومت نصریان پایان می‌یابد.
- 1984: الحمرا و جنةالعارف وارد فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO) می‌شوند.
- 1994: محدوده اثر ثبت‌شده در یونسکو گسترش می‌یابد و البیازین (Albayzín) را نیز در بر می‌گیرد.
الحمرا: کاخ، شهر و دژ
الحمرا هم‌زمان یک کاخ، یک شهر و یک دژ است. این مجموعه روی تپه سبیکه در غرناطه اسپانیا قرار دارد.
محمد اول، بنیان‌گذار دودمان نصریان، در 1238 در غرناطه مستقر شد. سپس محوطه الحمرا را بازسازی کرد و برپا کردن کاخ خود را در آنجا آغاز کرد.
مراحل اصلی ساخت‌وساز بعدها انجام شد. این مراحل به دوران سلطنت یوسف اول (I. Yusuf)، از 1333 تا 1354، و دومین دوره سلطنت محمد پنجم، از 1362 تا 1391، مربوط است.
جنةالعارف در شرق الحمرا قرار دارد. این مجموعه یک باغ و عمارت است. در قرن‌های 13 و 14، امیران غرناطه از آن به‌عنوان اقامتگاه بیرون شهر استفاده می‌کردند.
شما هنگام بازدید، مجموعه را در دو بخش در نظر بگیرید. الحمرا کاخ محل اداره امور و دژ بود. جنةالعارف خلوتگاه بیرون از آن بود.
حیاط شیرها
محمد پنجم در دومین دوره سلطنتش دستور ساخت کاخ شیرها را داد. آب‌نمای مشهور شیرها در حیاط مرکزی آن قرار دارد.
آب‌نما حوضی دوازده‌ضلعی دارد. دوازده مجسمه شیر آن را بر دوش گرفته‌اند.
جزئیاتی که در راهنماهای گردشگری پیدا نمی‌کنید
- شیرها یکسان نیستند. جزئیات حجاری هر یک از دوازده شیر با بقیه فرق دارد.
- روی آب‌نما شعر نوشته شده است. بیت‌هایی از ابن زمرک، شاعر دربار، دور حوض حک شده است. این شعرها سازه و حرکت آب را توصیف می‌کنند.
- آب‌نما سازوکاری داخلی برای جلوگیری از سرریز دارد. استوانه وسط، آب را وارد حوض می‌کرد. همین استوانه آب را تخلیه هم می‌کرد تا حوض سرریز نشود. شما سوراخ سرریز نزدیک لبه بالایی وان حمام را در نظر بگیرید. ایده همان است؛ اینجا سازوکار در بخش مرکزی آب‌نما پنهان شده است.
- مدینةالزهرا فراموش شد. پس از غارت در جنگ داخلی 1009–1010، این شهر کاخ حدود هزار سال فراموش‌شده باقی ماند. در اوایل قرن 20 دوباره کشف شد.
- صنعتگران موریسکو پس از 1492 کار می‌کردند. پادشاهان کاتولیک پس از فتح، دستور تعمیرات گسترده در الحمرا را دادند. بخش بزرگی از این کار را صنعتگران موریسکو (Moriskolar) انجام دادند.
- درباره کف حیاط اختلاف‌نظر وجود دارد. یک دیدگاه می‌گوید چهار بخش آن در اصل سنگ‌فرش بوده است. دیدگاه دیگر می‌گوید این بخش‌ها باغچه‌هایی با گیاهان کاشته‌شده بودند که پایین‌تر از سطح گذرگاه‌ها قرار داشتند.
1492 و پس از آن
در 2 ژانویه 1492، پادشاهان کاتولیک، ایزابل (Isabel) و فردیناند (Fernando)، وارد غرناطه شدند. حکومت نصریان پایان یافت.
الحمرا با پایان آن حکومت از میان نرفت. در 1984، الحمرا و جنةالعارف در فهرست یونسکو ثبت شدند. در 1994 محله البیازین به محدوده حفاظت‌شده اضافه شد.
شما امروز هنگام قدم زدن در این مجموعه، حاصل دو مرحله را می‌بینید. مرحله نخست، ساخت‌وسازهای نصریان در قرن 14 است. مرحله دوم، تعمیراتی است که پس از 1492 دستور انجامشان داده شد.
پرسش‌های متداول
چرا از 800 سال حرف می‌زنند، وقتی این دوره 781 سال طول کشید؟
این عبارت، فاصله میان فتح در 711 و تسلیم غرناطه در 1492 را گرد می‌کند. این فاصله 781 سال است.
کاخ الحمرا کجاست؟
الحمرا روی تپه سبیکه در شهر غرناطه، در اسپانیای امروزی قرار دارد. این مجموعه شامل کاخ‌ها، یک شهر و یک دژ است.
حیاط شیرها را چه کسی ساخت؟
این حیاط در دومین دوره سلطنت محمد پنجم، از 1362 تا 1391، ساخته شد. در آن زمان دودمان نصریان بر غرناطه حکومت می‌کرد.
الحمرا چه زمانی در فهرست یونسکو ثبت شد؟
الحمرا و جنةالعارف در 1984 ثبت شدند. محله البیازین در 1994 به محدوده حفاظت‌شده اضافه شد.
نام اندلس نخستین بار روی چه چیزی دیده میشود؟
قدیمیترین شاهد مکتوب شناختهشده، مجموعهای از سکههای ضربشده در 716 است. روی این سکهها نوشتههایی به هر دو زبان لاتین و عربی وجود دارد.
منابع
- ویکی‌پدیا — اندلس tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — اندلس en.wikipedia.org
- UCL Discovery — تاریخ مختصر اندلس discovery.ucl.ac.uk
- El legado andalusí — گاه‌شماری legadoandalusi.es
- موزه هنر متروپولیتن — امویان اسپانیا metmuseum.org
- موزه ملی باستان‌شناسی — اندلس man.es
- موزه هنر متروپولیتن — هنر دوره اموی در اسپانیا metmuseum.org
- یونسکو — شهر خلافتی مدینةالزهرا whc.unesco.org
- موزه هنر متروپولیتن — شبه‌جزیره ایبری، 1000–1400 میلادی metmuseum.org
- هیئت امنای الحمرا و جنةالعارف — تاریخ alhambra-patronato.es
- هیئت امنای الحمرا و جنةالعارف — حیاط شیرها alhambra-patronato.es
- هیئت امنای الحمرا و جنةالعارف — آب‌ریزهای آب‌نمای شیرها alhambra-patronato.es
- یونسکو — الحمرا، جنةالعارف و البیازین، غرناطه whc.unesco.org
Image: The Court of Lions in the Alhambra, Spain MET DP209232.jpg — John Gregory Crace, CC0
