Drugi burski rat (turski: İkinci Boer Savaşı) počeo je jer se britanska težnja da ujedini Južnu Afriku pod svojom zastavom sukobila s nezavisnošću Transvala i Slobodne Države Oranje. Eksploatacija zlata i prava Uitlandera dodatno su povećali napetosti. Od 11. 10. 1899. do 31. 5. 1902. Britanija je porazila republike zahvaljujući pojačanjima iz svog carstva, zauzimanju prijestolnica, utvrđenim preprekama, razaranju seoskih područja i interniranju civila.
Zauzimanje Pretorije u 6. mjesecu 1900. nije okončalo borbe. Burske snage nastavile su gerilski rat. Ako pratite sukob od rudnika zlata do seoskih logora i mirovnog sporazuma, možete vidjeti zašto su osvajanje teritorije i prisiljavanje protivnika na predaju bili različiti vojni zadaci.
Zašto su napetosti između Britanije i burskih republika prerasle u rat?
Britansko prisustvo u Kapskoj oblasti počelo je mnogo prije otkrića zlata. Britanija ju je okupirala 1795. kako bi kontrolirala pomorski put prema istoku, a ponovo ju je zauzela 1806. Kontrola nad Kapskom oblašću zato je bila dio dugotrajnije borbe za teritoriju i imperijalnu moć.
Od 1835. približno 14.000 doseljenika nizozemskog porijekla preselilo se u unutrašnjost tokom otprilike jedne decenije. Britanska vlast, nedostatak zemlje i ukidanje ropstva bili su među pokretačima tog Velikog pohoda. Ove seobe dio su pozadine kasnijeg sukoba oko burske nezavisnosti.
U Prvom burskom ratu 1880–1881. Buri iz Transvala pružili su otpor britanskoj aneksiji i nanijeli britanskim snagama nekoliko poraza. Do 1899. Britanija je nastojala cijelu Južnu Afriku staviti pod svoju zastavu. Transval i Slobodna Država Oranje željeli su sačuvati nezavisnost. Ti su ciljevi bili neposredno suprotstavljeni.
Pregovori između Paula Krugera i britanskog visokog komesara Alfreda Milnera počeli su u Bloemfonteinu 30. 5. 1899., ali nisu donijeli sporazum. Transval je 9. 10. 1899. uputio ultimatum kojim je zahtijevao povlačenje britanskih trupa. Odbijanje ultimatuma dovelo je do rata 11. 10. 1899. Burske snage napale su Kapsku koloniju i Natal 12. 10. 1899.
Kako su eksploatacija zlata i pitanje Uitlandera povećali napetosti?
Otkriće zlata u Transvalu 1886. privuklo je mnogo Uitlandera koji su govorili engleski. Njihov dolazak povećao je zabrinutost burske vlade za nezavisnost. Političko pitanje bilo je ko može učestvovati u upravljanju republikom čija je industrija zlata privlačila nove doseljenike.
Izborna pravila dala su tom sporu konkretan oblik. Zakonodavstvo Transvala iz 1890. zahtijevalo je 14 godina boravka za učešće na predsjedničkim izborima i izborima za prvi Volksraad, odnosno parlament. Za drugi Volksraad bile su dovoljne dvije godine državljanstva. To su bili različiti putevi političkog učešća, a ne jedno pravilo koje je jednako ograničavalo sve izbore.
Troškovi rudarstva također su razdvajali Krugerovu vladu i Rudarsku komoru. Vladine koncesije u željezničkom prijevozu i proizvodnji dinamita povećavale su troškove. To možete povezati sa svojim svakodnevnim budžetom: cijena prijevoza utiče na konačni račun. U ovom slučaju željezničke tarife bile su dio spora između važne industrijske grane i vlade.
Neuspjeli Jamesonov upad 1896. imao je za cilj izazvati ustanak Uitlandera. Dodatno je narušio odnose između Britanije i burskih vlada. Zlato, politička prava i taj upad zaoštrili su sukob koji je već bio ukorijenjen u suprotstavljenim ambicijama za Južnu Afriku.
Kako je Britanija vojno savladala burske republike?
Britanija je na početku pretrpjela značajne poraze. Tokom Crne sedmice, od 10. 12. 1899. do 15. 12. 1899., burske snage porazile su britanske trupe u velikim bitkama. Istovremeno su opsjedale Ladysmith, Mafeking i Kimberley. Početne vojne operacije nisu donijele Britaniji brzu pobjedu.
Britanija je povećala svoje snage pojačanjima s teritorija svog carstva, uključujući Kanadu i Australiju. Tokom rata mobilizirala je više od 400.000 vojnika. Snage lorda Robertsa zauzele su Bloemfontein 13. 3. 1900., a Pretoriju, prijestolnicu Transvala, 5. 6. 1900.
Burski način ratovanja počeo se mijenjati još prije pada Pretorije. Na sastanku u Kroonstadu 17. 3. 1900. bursko ratno vijeće usvojilo je gerilsku strategiju. Male, pokretljive jedinice trebale su napadati britanski transport i komunikacije. Gubitak prijestolnica zato nije okončao organizirani otpor.
Britanija je na pokretljivost gerilaca odgovorila malim utvrdama sa stalnim posadama. Telefonske veze i bodljikava žica povezivale su te položaje. Njihova svrha bila je ograničiti kretanje Bura. Uspostavljanje tog sistema pratili su uništavanje seoskih naselja i odvođenje civila u logore.
Kako su gerilski rat, taktika spaljene zemlje i logori uticali na civile?
Britanske operacije spaljene zemlje potpuno su ili djelimično uništile približno 30.000 burskih seoskih kuća i više od 40 gradova. Žene i djeca prisilno su odvođeni u logore. Razaranje seoskih područja i zatočenje civila postali su ključna obilježja borbe protiv gerilaca.
Nacionalni vojni muzej navodi približno 28.000 umrlih Bura u koncentracionim logorima, uglavnom žena i djece. Hrana, voda, smještaj i zdravstveni uslovi bili su neodgovarajući. Britansku pobjedu ne možete procijeniti samo prema zauzimanju Bloemfonteina i Pretorije. Smrti civila također su dio njenog objašnjenja.
Emily Hobhouse je 1901. javno ukazala na uslove u logorima. Fawcettina komisija istraživala ih je od 8. do 12. mjeseca te godine i u velikoj mjeri potvrdila njene nalaze. Uslove koje je Hobhouse razotkrila tako je ispitala i službena komisija.
Broj od približno 28.000 odnosi se na umrle Bure u logorima. Crni civili bili su zatočeni odvojeno, uz pravila koja su uključivala radne obaveze. Njihova iskustva zahtijevaju zasebno razmatranje, uključujući posebnu raspravu o broju umrlih.
Zašto se iskustva crnih Afrikanaca moraju razmatrati zasebno?
Crni Afrikanci učestvovali su u ratu u više uloga. Najmanje 15.000 služilo je Britancima na naoružanim dužnostima. Obje strane također su angažirale crne Afrikance za poslove poput upravljanja zaprežnim kolima. Prikaz ograničen na britanske vojnike i burske komandose izostavlja te oblike učešća.
Britanija je crne i bijele civile smještala u odvojene logore. U logorima za crno stanovništvo od ljudi smatranih sposobnim za rad očekivalo se da rade u zamjenu za hranu. Radne obaveze zato su, uz zatočenje, bile dio logorskog sistema.
Podatke o umrlima treba pažljivo navoditi. Službeni minimum za logore za crno stanovništvo iznosi 14.154 umrlih. Na osnovu istraživanja grobalja i nepotpunih evidencija, Garth Benneyworth procjenjuje da ih je bilo najmanje 20.000. Službeni minimum i viša procjena različite su mjere. Nijednu ne treba predstavljati kao potpun i konačno utvrđen broj.
Politička isključenost nastavila se i u mirovnom sporazumu. Član 8. Mirovnog sporazuma iz Vereeniginga odgodio je odluku o biračkom pravu crnih Afrikanaca do uspostavljanja samouprave. Njihovo učešće u ratu nije dovelo do neposredne obaveze da im se sporazumom zajamči biračko pravo.
Detalji koje nećete naći u vodičima
Različita opredjeljenja među Burima mogla su podijeliti porodice. Piet de Wet, brat burskog komandanta Christiaana de Weta, pridružio se britanskoj strani. Pripadao je Burima poznatim kao „joiners“, odnosno onima koji su se pridružili Britancima. Suprotstavljene strane koje su braća izabrala pokazuju zašto burski identitet nije jamčio odanost istoj strani u ratu.
U logoru Boschhoek približno 1.700 ljudi, uglavnom pripadnika naroda Basotho, održalo je protestni skup 22. 1. 1901. Protestirali su zbog hrane i neisplaćene naknade za oduzetu imovinu. Bio je to konkretan čin protesta ljudi koji su živjeli unutar logorskog sistema.
Logorski rad bio je povezan i s rudarstvom. Kada je 4. 5. 1901. na Randu ponovo otvoren jedan rudnik zlata, Udruženje za angažiranje domorodačke radne snage Witwatersranda dobilo je dozvolu da regrutira radnike iz koncentracionih logora. Eksploatacija zlata tako se pojavljuje i u historiji predratnog spora i u historiji rada tokom rata.
Mirovni sporazum iz Vereeniginga nije potpisan u gradu po kojem nosi ime. Potpisivanje je održano u kući Melrose u Pretoriji 31. 5. 1902. Ako sporazum pratite prema nazivima mjesta, razlikujte njegovo ime od mjesta potpisivanja.
Hronologija
- 1795. i 1806.: Britanija je prvi put okupirala Kapsku oblast, a zatim je ponovo zauzela.
- Od 1835. do 1840-ih: Burski doseljenici selili su se u unutrašnjost tokom Velikog pohoda.
- 1880–1881.: Transval se odupirao britanskoj aneksiji u Prvom burskom ratu.
- 1886.: Otkrića zlata ubrzala su doseljavanje Uitlandera.
- 1896.: Jamesonov upad završio je neuspjehom.
- 30. 5. 1899.: Počela je konferencija u Bloemfonteinu, koja nije donijela sporazum.
- Od 9. 10. 1899. do 11. 10. 1899.: Transval je uputio ultimatum; nakon njegovog odbijanja izbio je rat.
- Od 10. 12. 1899. do 15. 12. 1899.: Britanija je pretrpjela velike poraze tokom Crne sedmice.
- Od 13. 3. 1900. do 5. 6. 1900.: Britanske snage zauzele su Bloemfontein i Pretoriju.
- 1900–1902.: Gerilski rat, razaranje seoskih područja i logori obilježili su sukob.
- 1901.: Otkrića Emily Hobhouse i Fawcettina komisija razotkrili su uslove u logorima.
- 31. 5. 1902.: Mirovni sporazum iz Vereeniginga okončao je rat.
- 1910.: Četiri kolonije ujedinile su se u Južnoafričku Uniju.
Šta se promijenilo Mirovnim sporazumom iz Vereeniginga?
Član 1. obavezao je burske snage da predaju oružje i priznaju Edvarda VII kao svog zakonitog vladara. Time je okončana nezavisnost republika. Član 2. predvidio je povratak burskih zarobljenika iz prekomorskih krajeva kada to omoguće prijevoz i sredstva za izdržavanje, pod uslovom da prihvate status britanskih podanika.
Član 7. obećao je prelazak s vojne na civilnu upravu u Transvalu i Koloniji rijeke Oranje. Samouprava je trebala uslijediti kada to uslovi dopuste. Član 10. predvidio je 3 miliona funti pomoći ljudima koji se zbog ratnih gubitaka nisu mogli sami izdržavati, kako bi se ponovo nastanili i obnovili proizvodnju.
Sporazum je spojio bursku predaju, obećane političke promjene i pomoć za obnovu. Istovremeno je odgodio odluku o biračkom pravu crnih Afrikanaca. Kapska kolonija, Natal, Transval i Slobodna Država ujedinili su se 1910. u Južnoafričku Uniju. Time je stvorena politička struktura koja je crnu većinu isključivala iz vlasti.
Često postavljana pitanja
Je li zlato bilo jedini uzrok rata?
Ne. Otkrića zlata i prava Uitlandera povećali su napetosti, ali su se i britanske regionalne ambicije sukobljavale s odlučnošću republika da ostanu nezavisne.
Je li zauzimanje Pretorije okončalo rat?
Ne. Britanija je zauzela Pretoriju 5. 6. 1900. Burski gerilci nastavili su borbu, a rat je završen 31. 5. 1902.
Jesu li crni Afrikanci učestvovali samo kao civili?
Ne. Najmanje 15.000 obavljalo je naoružane dužnosti za Britaniju. Obje strane također su angažirale crne Afrikance za poslove poput upravljanja zaprežnim kolima.
Je li mirovni sporazum obnovio bursku nezavisnost?
Ne. Zahtijevao je predaju i priznanje Edvarda VII, uz obećanje postepenog prelaska na samoupravu pod britanskim suverenitetom.
Izvori
- Vikipedija na turskom — Drugi burski rat tr.wikipedia.org
- Vlada Južnoafričke Republike — Historija gov.za
- Martin Marix Evans — Enciklopedija Burskog rata sahistory.org.za
- Vikipedija na engleskom — Drugi burski rat en.wikipedia.org
- Muzej Anglo-burskog rata — Uvod u rat wmbr.org.za
- Nacionalni vojni muzej — Burski rat nam.ac.uk
- Muzej Anglo-burskog rata — Koncentracioni logori wmbr.org.za
- South African History Online — Koncentracioni logori za crno stanovništvo tokom Drugog anglo-burskog rata, 1900–1902 sahistory.org.za
- South African History Online — Mirovni sporazum iz Vereeniginga: transkript sahistory.org.za
FAQ
Zašto je počeo Drugi burski rat?
Britanija je željela ujediniti Južnu Afriku pod svojom zastavom, dok su Transval i Slobodna Država Oranje nastojali sačuvati nezavisnost. Eksploatacija zlata, politička prava Uitlandera i neuspješni pregovori zaoštrili su taj sukob.
Kako je Britanija porazila burske republike?
Britanija je tokom rata mobilizirala više od 400.000 vojnika i zauzela obje republikanske prijestolnice. Zatim je utvrđenim položajima i bodljikavom žicom ograničila kretanje gerilaca, uništavala seoska naselja i zatvarala civile u logore.
Koliko je ljudi umrlo u logorima za civile?
Nacionalni vojni muzej navodi približno 28.000 umrlih Bura, uglavnom žena i djece. Za logore za crno stanovništvo službeni minimum iznosi 14.154 umrlih, dok Garth Benneyworth procjenjuje da ih je bilo najmanje 20.000.
Šta je promijenio Mirovni sporazum iz Vereeniginga?
Ukinuo je bursku nezavisnost i obavezao burske snage da predaju oružje i priznaju Edvarda VII. Obećao je postepeni prelazak na samoupravu, ali je odgodio odluku o biračkom pravu crnih Afrikanaca.
Image: SA-S654b-Boer War-Mafeking-10 Shillings (1900).jpg — National Museum of American History, Public domain
