Gdje se nalazi Čatal Hojuk? Čatal Hojuk u Konji, Turska
Čatal Hojuk je prahistorijsko naselje u okrugu Čumra, u pokrajini Konja (Konya), blizu sela Küçükköy. Nalazi se jugoistočno od današnjeg grada Konje, na Konjskoj ravnici.
Stranica projekta iskopavanja namijenjena posjetiocima navodi da je od Konje udaljen oko 60 kilometara. Ako putujete automobilom, slijedite cestu Konja–Karaman prema Čumri.
Dakle, kratak odgovor na pretragu „Çatalhöyük Konya” glasi: da. Nalazište je u pokrajini Konja, ali nije u centru grada. Planirajte jednodnevni izlet.
Šta znači naziv Çatalhöyük?
Naziv spaja dvije turske riječi. Jedna je çatal. Druga je höyük, humka koja nastaje kada se ostaci naselja vremenom nagomilavaju.
Ta druga riječ dobro opisuje ovo mjesto. Današnja humka nastala je tako što su stanovnici zatrpavali stare kuće i iznad njih gradili nove. To su ponavljali mnogo puta tokom postojanja naselja.
Je li ovo bio prvi grad na svijetu?
To je pitanje koje većina ljudi upisuje u Google. Iskren odgovor glasi: zavisi od toga šta smatrate gradom.
Wikipedia na engleskom svrstava Čatal Hojuk među velika „protogradska naselja” iz neolita i halkolita. UNESCO ga opisuje kao svjedočanstvo prijelaza iz sela u gradska naselja. Takav opis ne znači da je nesporno bio prvi grad.
Postoji još jedan problem. Arheolozi su nekada smatrali da je Čatal Hojuk bio prva sjedilačka zajednica. Vodič projekta iskopavanja navodi da danas znamo kako je sjedilački život na Bliskom istoku počeo nekoliko hiljada godina ranije.
Čatal Hojuk, dakle, nije prvo selo, a tvrdnja da je bio „prvi grad” nije dokazana. Njegova vrijednost je u nečemu drugom. Izuzetno detaljno pokazuje kako je živjela i bila organizirana jedna velika rana zemljoradnička zajednica.
I broj stanovnika je samo okvirna procjena. Vodič projekta navodi približno 3.500 do 8.000 ljudi. To nije rezultat prebrojavanja.
Zašto je Čatal Hojuk važan?
UNESCO navodi dvije humke na nalazištu. Istočna humka sadrži 18 neolitskih slojeva naseljavanja, datiranih u period 7400–6200. p. n. e. Zapadna humka sadrži halkolitske faze iz perioda 6200–5200. p. n. e.
To obuhvata približno 2.200 godina. Područje svjetske baštine zauzima 37 hektara i uključuje obje humke. UNESCO ga je 2012. upisao na Listu svjetske baštine pod brojem 1405.
Važnost nalazišta leži u dugom nizu sačuvanih tragova. Sloj po sloj, možete pratiti jednu zajednicu kroz mnoge generacije.
Kuće bez ulica
Kuće u Čatal Hojuku građene su od nepečene opeke. Bile su pravougaone i zbijene jedna uz drugu. Između njih nije bilo ulica.
Kako su se ljudi kretali? Preko krovova. U svaku kuću spuštali su se drvenim ljestvama.
Zamislite da su vaša ulazna vrata otvor u stropu. Svaki odlazak komšijama znači šetnju preko krovova. Tako je ovdje izgledala svakodnevica.
Stranica projekta posvećena arhitekturi navodi da se u glavnim prostorijama ispod ljestava nalazila peć. Navodi i uzdignute platforme te spremišta u koja se ulazilo iz glavne prostorije.
Zidovi i podovi bili su prekriveni bijelim malterom. Ukrašavali su ih prizori lova i geometrijski uzorci.
Zidne slike
Zidne slike spadaju među najpoznatije odlike nalazišta. Na omalterisanim površinama nalaze se prizori lova i geometrijski motivi.
Prema jednom poznatom tumačenju, jedna slika prikazuje plan naselja uz planinu Hasan Dağı u erupciji. Ako je to tačno, bila bi riječ o ranoj karti.
Ne slažu se svi s tim. Stephanie Meece je u članku iz 2006. uvjerljivijim smatrala drugo tumačenje. U geometrijskim uzorcima prepoznala je leopardovu kožu. Tumačenje slike kao karte je teorija, a ne činjenica.
Religija i ukopi
Mrtvi su sahranjivani ispod podova kuća. Tijela su često bila zgrčena i čvrsto vezana.
U ovom naselju smrt je bila dio kuće.
Ženske figurine godinama su podržavale ideju o kultu boginje majke. Projekat iskopavanja dovodi to tumačenje u pitanje. Naglašava da su česte i muške figurine i figurine životinja.
„Religija boginje majke” zato je jedno od tumačenja. To nije dokazan opis vjerovanja stanovnika.
Civilizacija i svakodnevni život
Stanovnici Čatal Hojuka jeli su biljke poput ječma i pšenice. Jeli su i ribu i govedinu.
Za izradu alata koristili su opsidijan, vulkansko staklo. Dio je potjecao iz Kapadokije i istočne Anadolije. Materijal za svakodnevni život stizao je iz udaljenih krajeva.
Studija objavljena 2025. u časopisu Science analizirala je 131 paleogenom. Utvrdila je da su genetske veze među osobama sahranjenim u istim zgradama uglavnom išle po majčinoj liniji.
Studija je pokazala i promjenu kroz vrijeme. U ranijim periodima osobe sahranjene u istoj zgradi često su bile bliski srodnici. U kasnijim periodima osobe sahranjene u jednoj zgradi često nisu bile genetski povezane.
Dokazuje li to postojanje matrijarhalnog društva? Istraživačica Merve Nur Güler nije sigurna da je taj pojam primjeren samo na osnovu ovih podataka. Nalazi pokazuju prakse u kojima su žene imale središnju ulogu, ali oznaka „matrijarhat” ide dalje od onoga što dokazi potvrđuju.
Fotografije i rekonstrukcije
Ako želite zamisliti kako je naselje izgledalo dok se u njemu živjelo, pogledajte rekonstrukcije.
Na stranici projekta posvećenoj arhitekturi nalaze se tri korisna prikaza:
- Ilustracija naselja Johna Swoggera, koja prikazuje kretanje preko krovova.
- Crtež kuće autorice Kathryn Killackey.
- Trodimenzionalni model ulaza autora Granta Coxa.
To su stručna tumačenja. Pomažu vam da razumijete kako je funkcioniralo naselje u kojem se hodalo preko krovova.
Hronologija
- 7400–6200. p. n. e.: Neolitske faze naseljavanja Istočne humke, prema UNESCO-voj dataciji.
- 6200–5200. p. n. e.: Halkolitske faze naseljavanja Zapadne humke, prema UNESCO-voj dataciji.
- 1958: David French, Alan Hall i James Mellaart skreću pažnju arheološke javnosti na nalazište. Lokalno stanovništvo već je znalo za njega.
- 1961: Mellaart vodi prvu sezonu iskopavanja.
- 1993: Ian Hodder obnavlja istraživanja nakon duge pauze.
- 2006: Stephanie Meece objavljuje članak u kojem osporava tumačenje zidne slike kao karte.
- 2012: Čatal Hojuk je upisan na UNESCO-vu Listu svjetske baštine.
- 21. 11. 2023.: Otvoren je Centar za predstavljanje Čatal Hojuka i doček posjetilaca.
- 2025: U časopisu Science objavljena je studija paleogenoma o majčinskim linijama i promjenama srodničkih odnosa.
Pojedinosti koje nećete pronaći u vodičima
Neki zidovi ponovo su malterisani i do 450 puta. Nalazi pokazuju da su unutrašnjosti pojedinih kuća ponovo malterisane i do 450 puta. Uporedite to s krečenjem svoje dnevne sobe. Malo ko je tokom života okreči više od nekoliko puta.
Kuće su se mogle rastaviti bez zadiranja u susjedne objekte. Kuće koje su stajale jedna uz drugu imale su zasebne vanjske zidove. To je omogućavalo da se jedna kuća rastavi i ponovo izgradi bez narušavanja susjednih zgrada.
Prvo iskopavanje trajalo je kratko. Mellaartova prva sezona 1961. trajala je 39 dana. Za to vrijeme otkriveno je 40 kuća.
Opsidijan je stizao izdaleka. Opsidijan korišten na nalazištu potjecao je iz izvora među kojima su bili oni u Kapadokiji i istočnoj Anadoliji.
Porodične veze su se mijenjale. U ranijem periodu ljudi sahranjeni zajedno često su bili bliski srodnici. Kasnije često nisu bili u krvnom srodstvu.
Posjeta Čatal Hojuku
Centar za predstavljanje Čatal Hojuka i doček posjetilaca otvoren je 21. 11. 2023. Njegov zatvoreni izložbeni prostor zauzima 4.500 kvadratnih metara. Predstavlja okolinu Čatal Hojuka, iskopavanja, kuće, svakodnevni život i običaje sahranjivanja.
Nalazi se čuvaju u dva muzeja. Predmeti iz perioda Mellaartovih iskopavanja nalaze se u Muzeju anatolijskih civilizacija u Ankari. Predmeti iz perioda Hodderovih iskopavanja čuvaju se u Arheološkom muzeju u Konji.
Ako želite vidjeti i predmete i humku, možda ćete morati posjetiti više od jednog mjesta.
Često postavljana pitanja
Na prethodna pitanja ponovo su dati kratki odgovori u rubrici s često postavljanim pitanjima na ovoj stranici.
Izvori
- Wikipedia na turskom — Çatalhöyük tr.wikipedia.org
- Wikipedia na engleskom — Çatalhöyük en.wikipedia.org
- UNESCO — Neolitsko nalazište Čatal Hojuk whc.unesco.org
- Istraživački projekat Çatalhöyük — Vodič kroz nalazište catalhoyuk.com
- Istraživački projekat Çatalhöyük — Arhitektura catalhoyuk.com
- Istraživački projekat Çatalhöyük — Život u Čatal Hojuku catalhoyuk.com
- Istraživački projekat Çatalhöyük — Historija iskopavanja catalhoyuk.com
- Istraživački projekat Çatalhöyük — Informacije za posjetioce catalhoyuk.com
- Stephanie Meece, Pogled iz ptičije perspektive (repozitorij Univerziteta u Cambridgeu) repository.cam.ac.uk
- Gradska općina Konja — Centar za predstavljanje Čatal Hojuka i doček posjetilaca konya.bel.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Otvaranje Centra za predstavljanje Čatal Hojuka i doček posjetilaca basin.ktb.gov.tr
- Univerzitet Hacettepe — Ženske linije porijekla i promjene obrazaca srodstva u neolitskom Čatal Hojuku avesis.hacettepe.edu.tr
- Vijesti METU-a — Usmjereni na žene i zajednički život haber.metu.edu.tr
FAQ
Gdje se nalazi Čatal Hojuk?
Nalazi se u okrugu Čumra u pokrajini Konja, blizu sela Küçükköy, na Konjskoj ravnici. Prema podacima projekta iskopavanja, udaljen je oko 60 kilometara od grada Konje.
Je li Čatal Hojuk bio prvi grad na svijetu?
To nije utvrđeno. UNESCO ga opisuje kao svjedočanstvo prijelaza iz sela u gradska naselja, što ne znači da je bio prvi grad. Wikipedia na engleskom svrstava ga među velika protogradska naselja.
Koliko je ljudi živjelo u Čatal Hojuku?
Tačan broj nije poznat. Vodič projekta iskopavanja navodi procjenu od približno 3.500 do 8.000 stanovnika.
Jesu li zidne slike u Čatal Hojuku karta?
Prema jednom tumačenju, jedna slika prikazuje plan naselja i erupciju planine Hasan Dağı. Stephanie Meece je u članku iz 2006. uvjerljivijim smatrala tumačenje prema kojem geometrijski uzorci predstavljaju leopardovu kožu.
Gdje se čuvaju nalazi iz Čatal Hojuka?
Nalazi iz vremena iskopavanja Jamesa Mellaarta čuvaju se u Muzeju anatolijskih civilizacija u Ankari. Nalazi iz vremena iskopavanja Iana Hoddera nalaze se u Arheološkom muzeju u Konji.
Image: Çatalhöyük, 7400 BC, Konya, Turkey – UNESCO World Heritage Site, 08.jpg — Murat Özsoy 1958, CC BY-SA 4.0
