Sofokl (Sofokles) təxminən e.ə. 497/496-cı ildə Kolonda (Kolonos) doğulmuş afinalı faciə müəllifi idi. O, e.ə. 406/405-ci ilin qışında vəfat etmişdi. Antiqona (Antigone) əsərində siyasi əmrlərin dini öhdəliklər qarşısındakı hədlərini araşdırırdı. Çar Edip (Kral Oidipus) əsərində isə bilik, tale və məsuliyyət məsələlərini işləyirdi. Afinanın (Atina) dini bayramları çərçivəsində göstərilən bu pyeslər mübahisəli qərarları ictimai müzakirəyə çıxarırdı.
Qadağan edilmiş dəfn və mübahisəli şahid ifadəsi bu sualları konkretləşdirir. Antiqona Kreontun (Kreon) əmrini pozduğunu etiraf edir. Edip isə öz məsuliyyətini üzə çıxara biləcək sübutları araşdırır. Siz bu konkret qarşıdurmaları izlədikcə Sofoklun çətin sualları müəyyən hərəkətlər üzərində necə qurduğunu görə bilərsiniz. Onun ictimai vəzifələri, bayram mühiti və mübahisə doğuran teatr yenilikləri daha geniş mənzərəni tamamlayır.
Sofoklun həyatı və Afinadakı ictimai vəzifələri haqqında nə bilirik?
Sofokl Afina yaxınlığındakı Kolonda doğulmuşdu. O, Esxil (Aiskhylos) və Evripidlə (Euripides) birlikdə qədim yunan faciəsinin üç böyük müəllifindən biri sayılır. E.ə. 468-ci ildə Afinadakı Dionisiya (Dionysia) müsabiqəsində Esxilə qalib gələrək ilk qələbəsini qazandı.
Onun fəaliyyəti dövlət idarəçiliyini də əhatə edirdi. E.ə. 443/442-ci ildə Sofokl Afinanın müttəfiqlərindən gələn ödənişləri idarə edən maliyyə məmurları — hellenotamiai arasında xidmət etmişdi. Beləliklə, hakimiyyət haqqında mübahisələri səhnəyə gətirən dramaturq Afina ictimai həyatında özü də məsuliyyət daşıyırdı.
Antik dövrə aid Vita Sophoclis mətninə görə, o, e.ə. 441-ci ildə Afinanın on *strategoi*sindən, yəni hərbi komandanından biri seçilmişdi. Samos (Sisam) yürüşündə Perikllə (Perikles) birlikdə xidmət etmişdi. Bu bioqrafik məlumat onun teatr və maliyyə fəaliyyətinə hərbi komandanlığı da əlavə edir.
Suda Sofokla 123 pyes aid edir. Onlardan yalnız yeddisi bütöv şəkildə günümüzə çatıb: Ayaks (Aias), Antiqona, Traxis qadınları (Trakhisli Kadınlar), Çar Edip, Elektra (Elektra), Filoktet (Philoktetes) və Edip Kolonda (Oidipus Kolonos’ta). Siz onun yaradıcılığını qiymətləndirərkən bu fərqi nəzərə almalısınız. Bütöv qalmış pyeslər ona aid edilən əsərlərin yalnız bir hissəsidir.
Faciələr dini bayramlarda necə səhnələşdirilirdi?
Afinada Dionis Elevtereyin (Dionysos Eleuthereus) şərəfinə keçirilən yaz bayramına yürüşlər, teatrda qurban mərasimləri və faciə müəlliflərinin müsabiqələri daxil idi. Faciə bu dini tədbirin bir hissəsi idi. Əmrlər, tanrılar və öhdəliklər haqqında mübahisələr ibadətlə yarışın birləşdiyi mühitdə təqdim olunurdu.
Böyük Dionisiya Elafebolion (Elaphebolion) ayında, təxminən mart–apreldə keçirilirdi. Yarışan faciə müəllifləri üç faciə və bir satir pyesi təqdim edirdilər. Bu quruluşu Sofoklun Edip və Antiqona haqqında üç pyesinin müasir dövrdə bir qrupda birləşdirilməsi ilə qarışdırmaq olmaz. Həmin əsərlər müxtəlif illərdəki müsabiqələr üçün yazılmışdı.
Maskalar aktyorlara birdən çox obrazı canlandırmağa imkan verirdi. Orxestra xorun rəqs etdiyi sahə idi. Metropoliten İncəsənət Muzeyi aktyorlarla xor arasındakı dialoqları Afina xalq yığıncağındakı müzakirələrlə bağlı ictimai fikir mübadiləsi forması kimi şərh edir. Bu əlaqə hər obrazı Sofoklun şəxsi fikirlərinin ifadəçisi saymadan pyeslərdəki mübahisələri anlamağa imkan verir.
Antiqona siyasi əmrlərlə dini öhdəliklərin toqquşmasını necə göstərir?
Kreontun əmri iki qardaş arasında siyasi fərq qoyur. Təxminən 192–206-cı misralarda o, Fivanı (Teb) müdafiə etmiş Eteoklun (Eteokles) dəfn mərasimi ilə şərəfləndirilməsini əmr edir. Şəhərə hücum etmiş Polinikin (Polyneikes) isə dəfnini və onun üçün yas tutulmasını qadağan edir. Meyitə münasibət hökmdarın sədaqət haqqında hökmünün ifadəsinə çevrilir.
Antiqona bu fərqi qoyan hakimiyyətin səlahiyyətini sorğulayır. 450–460-cı misralarda əmrdən xəbərdar olduğunu qəbul edir. O bildirir ki, fani hökmdar tanrıların yazılmamış, əbədi qaydalarını ləğv edə bilməz. Onun müdafiəsi münaqişəni açıq göstərir: siyasi hakimiyyətə itaət dini öhdəliklə toqquşa bilər.
Təsəvvür edin ki, siz gündəlik həyatda rəsmi bir qaydanın sizi ailəniz qarşısındakı borcdan azad edib-etmədiyini müzakirə edirsiniz. Antiqona Polinikin dəfni vasitəsilə bu problemə konkret forma verir. Bu müqayisə qarşıdurmanı anlamağa kömək edir. Bununla belə, əsərdə Antiqona müdafiəsini məhz hökmdarın səlahiyyətindən üstün saydığı ilahi qaydalara əsaslandırır.
Kreont bu etirazı qadın və kişi münasibətləri baxımından da qavrayır. 525-ci misrada o, sağ olduğu müddətdə bir qadının ona hökm etməyəcəyini bildirir. Bu cavab Antiqonanın itaətsizliyini dəfn məsələsi ilə yanaşı, kişi və qadın hakimiyyəti uğrunda mübarizəyə çevirir. Ortaya belə bir sual çıxır: əmri müdafiə etmək hökmdarın şəxsi hökmranlığını da müdafiə etmək deməkdirmi?
Hemon (Haimon) Kreontun düşüncəsinin başqa bir tərəfinə etiraz edir. Kreont dövlətin hökmdara məxsus olduğunu deyəndə Hemon cavab verir ki, bir nəfərə məxsus dövlət dövlət sayıla bilməz. Dəfn mübahisəsi ilə birlikdə oxunduqda bu dialoq icmanın qərarları haqqında kimin söz demək haqqı olduğunu soruşur.
Bu səhnələr *Antiqona*nı hakimiyyətin hədlərinin araşdırılması kimi oxumağa əsas verir. Kreontun dəfn əmri, Antiqonanın dini müdafiəsi və Hemonun etirazı həmin hədləri fərqli yerlərdə müəyyənləşdirir. Onların arqumentlərini Afinadakı ictimai müzakirələrlə əlaqələndirmək mətnə və onun səhnələşdirildiyi mühitə əsaslanan şərhdir.
Çar Edip bilik, məsuliyyət və taleyi necə araşdırır?
Araşdırma ümumi fəlakətlə başlayır. 95–107-ci misralarda Kreont Apollonun (Apollon) tələbini çatdırır: əvvəlki hökmdar Layın (Laios) qətlindən doğan murdarlıq sürgünlə və ya qan əvəzinə qanla aradan qaldırılmalıdır. Əvvəlki qətlə görə məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsi Fivanın indiki əzablarına son qoymağın şərtinə çevrilir.
Edip şahid ifadəsinə sübut kimi yanaşır. 840–847-ci misralarda o, Layı bir neçə quldurun, yoxsa tək bir yolçunun öldürdüyünə diqqət yetirir. Bu fərq onun öz məsuliyyətini müəyyən edə bilər. Siz bu təfərrüatı izləsəniz, araşdırmanın ümumi həqiqət axtarışından daha artıq olduğunu görərsiniz. Konkret şahid ifadəsi araşdırmanı aparan şəxsin özünü ittiham edə bilər.
Axtarış həm də biliyin nə zaman axtarılmalı olduğu sualını doğurur. 1056–1065-ci misralarda İokasta (İokaste) Edipdən araşdırmanı dayandırmasını istəyir. Edip isə əlindəki ipuclarından istifadə edib öz mənşəyini tam öyrənməkdə israr edir. Onların fikir ayrılığı bilik axtarışının dərhal şəxsi itkilər doğurduğunu göstərir.
Sonra Edip məlumat almaq üçün hakimiyyətindən istifadə edir. 1150–1155-ci misralarda danışmaq istəməyən yaşlı çobanın əllərinin bağlanmasını əmr edir. Sübut axtaran şəxs eyni zamanda ifadə verməyə məcbur edə bilən hökmdardır. Səhnə biliyi hakimiyyətlə əlaqələndirir və araşdırmanın hansı üsullara haqq qazandıra biləcəyini soruşur.
Əsər ilahi müdaxilə ilə şəxsi hərəkəti bir-birindən ayırır. 1329–1335-ci misralarda Edip başına gələn fəlakətlərin gerçəkləşməsini Apollonla bağlayır. Amma gözlərini kor edən əlin məhz öz əli olduğunu ayrıca bildirir. Tale onun başına gələnlə özünün etdiyi arasındakı bütün fərqləri silmir.
Edip Kolonda məsuliyyət məsələsini daha da inkişaf etdirir. 960–977-ci misralarda Edip atasını onun kim olduğunu bilmədən öldürdüyünü deyir. O, doğulmazdan əvvəl söylənmiş peyğəmbərliyə görə günahlandırılmasının ədalətli olub-olmadığını da sorğulayır. Bu sonrakı müdafiə xəbərsizliyi və ədaləti birbaşa təqsir müzakirəsinə gətirir.
Eyni pyes başqa bir hökmdarın ona necə münasibət göstərməli olduğunu da nəzərdən keçirir. 560–568-ci misralarda Tesey (Theseus) öz sürgün təcrübəsini xatırlayır və yadelli Edipə yardım etməkdən boyun qaçırmayacağını deyir. Burada məsuliyyət yardım haqqında qərarı da əhatə edir. Hökmdarın öz yurdundan ayrı düşmə xatirəsi bu qərara təsir göstərir.
Sofoklun teatr yenilikləri haqqında iddiaları hansı sübutlar dəstəkləyir?
Aristotel (Aristoteles) Poetika*nın 4-cü fəslində, 1449a-da aktyorların sayının üçə çatdırılmasını Sofokla aid edir. Eyni parçada *skenographia, yəni səhnə dekorasiyasının rənglə işlənməsi də ona aid olunur. Bu iddiaların müəyyən edilə bilən antik mətn dayağı var.
Bununla belə, üçüncü aktyorun əlavə edilməsinin kimə aid olduğu antik mənbələrin özündə mübahisəlidir. Aristotel bunu Sofokla, Femisti (Themistios) isə Esxilə aid edir. Bu fikir ayrılığı göstərir ki, yenilik sağ qalmış antik mənbədə konkret bir şəxsə aid edilsə belə, tək bir ixtiraçının adını çəkməkdə ehtiyatlı olmaq lazımdır.
*Poetika*nın ifadə tərzi də müzakirə doğurub. A. L. Brown 1984-cü ildə dərc olunmuş məqaləsində Sofokl və səhnə dekorasiyasının rənglənməsi haqqında cümlənin Aristotelə məxsus olmadığını irəli sürürdü. Mətnin geniş yayılmış ənənəsində həmin parça saxlanılır. Brown onun çıxarılması təklifinin az dəstək qazandığını da qəbul edirdi.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Antik bioqrafik ənənə Sofoklun qeydə alınmış ilk teatr qələbəsindən əvvəl bayram xorunda iştirak etdiyini bildirir. Bu ənənəyə görə, o, gənc yaşlarında e.ə. 480-ci ildə Salamin (Salamis) qələbəsini qeyd edən, himn oxuyan xora başçılıq etmişdi. Bu məlumat həmin bioqrafik ənənəyə aiddir.
Antiqonanın dəfn hərəkətləri maddi təfərrüatlarla təsvir olunur. 429–431-ci misralarda keşikçi onun meyitin üstünə torpaq səpdiyini və bürünc qabdan üç dəfə maye qurbanı tökdüyünü deyir. Onun dini öhdəliyi konkret hərəkətlər və müəyyən bir əşya vasitəsilə yerinə yetirilir.
Fiva haqqında üç pyes birlikdə trilogiya kimi təqdim edilməmişdi. Edip Kolonda Sofoklun ölümündən sonra, e.ə. 401-ci ildə onun özü ilə eyni adı daşıyan nəvəsi tərəfindən səhnələşdirilmişdi. Buna görə də siz ortaq obrazlara baxıb əsərlərin əvvəlcə vahid tamaşa ardıcıllığı yaratdığını düşünməməlisiniz.
Dairəvi orxestra haqqında tanış təsəvvürə də dəqiqləşdirmə lazımdır. Metropoliten İncəsənət Muzeyinə görə, bu formanın maddi sübutları təxminən e.ə. 330-cu ilə aid edilən Epidavr (Epidauros) teatrından əvvələ getmir. E.ə. V əsrin Afina tamaşaçıları düz xətlər üzrə qurulmuş oturacaq düzülüşündən istifadə etmiş ola bilərdilər.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 497/496: Sofokl Kolonda doğulur.
- E.ə. 480: Antik bioqrafik ənənəyə görə, Salamin qələbəsini qeyd edən xora başçılıq edir.
- E.ə. 468: Dionisiyada ilk qələbəsini qazanır.
- E.ə. 443/442: Hellenotamiai arasında maliyyə məmuru kimi xidmət edir.
- E.ə. 441: Antik Vita Sophoclis mətninə görə, Afinanın on strategoi-sindən biri seçilir; Samos yürüşündə Perikllə birlikdə xidmət edir.
- E.ə. 406/405-ci ilin qışı: Sofokl vəfat edir.
- E.ə. 401: Nəvəsi onun ölümündən sonra Edip Kolonda əsərini səhnələşdirir.
- 1984: A. L. Brown Sofokl və səhnə dekorasiyasının rənglənməsi haqqında parçaya etirazını dərc etdirir.
Tez-tez verilən suallar
Sofokl kim idi?
Sofokl Kolondan olan afinalı faciə müəllifi idi. Teatr fəaliyyəti ilə yanaşı maliyyə vəzifəsi tutmuş, antik bioqrafiyaya görə isə hərbi komandanlıq da etmişdi.
Antiqonanın əsas sualı nədir?
Dəfn mübahisəsi Kreontun əmrinin dini öhdəlikləri üstələyib-üstələyə bilməyəcəyini soruşur. Antiqona tanrıların yazılmamış qaydalarını müdafiə edir. Hemon isə dövlətin bir hökmdara məxsus olması fikrinə etiraz edir.
Edip başına gələn hər şeyə görə məsuliyyəti qəbul edirmi?
Edip başına gələn fəlakətlərdə Apollonun rolunu özünü kor etmək hərəkətindən ayırır. Edip Kolonda əsərində atasını onun kim olduğunu bilmədən öldürdüyünə görə günahlandırılmasına da etiraz edir.
Fiva haqqında pyeslər vahid trilogiya kimi yazılmışdımı?
Xeyr. Antiqona, Çar Edip və Edip Kolonda müxtəlif illərdəki müsabiqələr üçün yazılmışdı. Sonuncu əsər Sofoklun ölümündən sonra göstərilmişdi.
Mənbələr
- Wikipedia — Sofokl en.wikipedia.org
- Vikipedi — Sofokles tr.wikipedia.org
- King’s College London — Sofokl kim idi? kvl.cch.kcl.ac.uk
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Qədim Yunanıstanda teatr metmuseum.org
- BCcampus — Mythoi Koinoi, Teatr pressbooks.bccampus.ca
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Antiqona chs.harvard.edu
- Fordham Universiteti — Qədim tarix mənbələri toplusu, Sofokl: Antiqona sourcebooks.web.fordham.edu
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Çar Edip chs.harvard.edu
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Edip Kolonda chs.harvard.edu
- Durham Universiteti — Yaşayan şairlər, Aristotel, Poetika 4 livingpoets.dur.ac.uk
- Cambridge Universiteti Nəşriyyatı — A. L. Brown, Üç və səhnə dekorasiyasının rənglənməsi: Sofokl cambridge.org
FAQ
Sofokl kim idi?
Sofokl təxminən e.ə. 497/496-cı ildə Kolonda doğulmuş afinalı faciə müəllifi idi. O, maliyyə və hərbi vəzifələr də tutmuş, e.ə. 406/405-ci ilin qışında vəfat etmişdi.
Antiqonanın əsas sualı nədir?
Antiqona hökmdarın əmrinin dini öhdəlikləri üstələyib-üstələyə bilməyəcəyini soruşur. Münaqişə Kreontun Polinikin dəfnini qadağan etməsi və Antiqonanın tanrıların yazılmamış qaydalarını müdafiə etməsi ətrafında qurulur.
Çar Edip tale ilə məsuliyyəti necə əlaqələndirir?
Edip başına gələn fəlakətləri Apollonla bağlayır, amma gözlərini kor edən əlin öz əli olduğunu bildirir. Əsər şahid ifadələrinin və bilik axtarışının məsuliyyəti necə müəyyənləşdirdiyini də araşdırır.
Fiva haqqında üç pyes trilogiya kimi yazılmışdımı?
Xeyr. Antiqona, Çar Edip və Edip Kolonda müxtəlif illərdəki müsabiqələr üçün yazılmışdı. Onlar birlikdə trilogiya kimi təqdim edilməmişdi.
Image: Ny Carlsberg Glyptothek – Sophokles.jpg — Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0
