Yəqin siz Raqnar Lodbroku televiziya serialından tanıyırsınız. Daha çətin sual budur: bu obrazın arxasındakı adam həqiqətən yaşayıbmı? Qısa cavab: bunu heç kim təsdiqləyə bilmir. Geniş cavab isə daha maraqlıdır. Çünki oğullarının İngiltərəyə apardığı deyilən ordunun vəziyyəti başqadır. Həmin ordunun yazılı və arxeoloji izlərini siz bu gün də izləyə bilərsiniz.
Raqnar Lodbrok həqiqətən yaşayıbmı?
Raqnar Lodbrok IX əsrin vikinq yürüşləri ilə əlaqələndirilən əfsanəvi Skandinaviya qəhrəmanı kimi təsvir olunur. Onun tarixi şəxsiyyət kimi mövcudluğu sübuta yetirilməyib.
Bir nəzəriyyə 845-ci ildə Parisə hücum etmiş Reginherini önə çəkir. Bəziləri onu Raqnarın tarixi qarşılığı sayırlar. Lakin bu eyniləşdirmə dəqiq deyil.
Dünya Tarixi Ensiklopediyası burada bir məqama diqqət çəkir. 845-ci il mühasirəsinin gerçəkliyi ilə saqa qəhrəmanının kimliyi ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilməlidir. Mühasirə gerçək ola bilər, onunla əlaqələndirilən qəhrəman isə gerçək olmaya bilər.
Başqa bir baxış da var. Bu yanaşmaya görə, Raqnarın hekayəsi bir adamın tərcümeyi-halı deyil, müxtəlif mənşəli rəvayətlərin birləşməsidir. Siz ailə söhbətlərinin süfrə arxasında necə böyüdüyünü düşünün. Əmilərdən, dayılardan hərəsi bir təfərrüat əlavə edir. Bir də görürsünüz ki, hər şeyi tək bir «baba» edib.
Əminliklə deyilə biləcək budur: saqalarda təsvir edilən həyatı olduğu kimi yaşamış tək bir insanın mövcudluğunu təsdiqləmək mümkün deyil. Bir neçə adamın hekayəsinin bir ad altında birləşməsi mümkündür.
«Lothbrok» nə deməkdir?
Lodbrok və Lothbrok qədim skandinav dilindəki Ragnarr Loðbrók adının fərqli yazılışlarıdır. Loðbrók müasir mənada soyad deyil. Təxminən «tüklü şalvar» mənasını verən ləqəbdir.
Yəqin siz də ömürlük ləqəblə tanınan birini tanıyırsınız. Burada da eyni məntiq var. Ad həmin adamı təsvir edir və onun haqqındakı faktlardan daha uzun yaşamış ola bilər.
Raqnar Lodbrok haralı idi və harada doğulub?
Burada istifadə olunan mənbələr onun doğulduğu yeri göstərmir. Amma ailəsi haqqında bir iddia irəli sürür. İslandiya rəvayətlərində atası əfsanəvi hökmdar Siqurd Rinq (Sigurd Ring) kimi təqdim olunur.
Bu, saqa təfərrüatıdır, doğum qeydi deyil. Atanın özünün də əfsanəvi olması sizə hansısa kənd və ya tarix haqqında məlumat vermir. Bu, hekayənin aid olduğu rəvayət ənənəsini göstərir.
Onun həyatından bəhs edən əsas mətn Ragnars saga loðbrókar adlı saqadır. Mətnin günümüzə çatan forması XIII əsrin sonlarına aiddir. Bu isə orada təsvir edilən yürüşlərdən əsrlər sonradır.
Raqnar Lodbrokun həyat yoldaşı və ikinci arvadı
Saqada Raqnar əvvəlcə Tora Borqarhyortla (Thora Borgarhjort) evlənir. Onun ölümündən sonra Kráka adı ilə tanıdığı Aslauqla (Aslaug) ailə qurur. Deməli, bu rəvayətdə onun ikinci arvadı Aslauqdur.
Laqertanın (Lagertha) vəziyyəti fərqlidir. Onun Raqnarla evliliyi təsdiqlənmiş ailə qeydinə əsaslanmır. Bu evlilik Sakso Qrammatikin (Saxo Grammaticus) ötürdüyü əfsanə ənənəsinə aiddir.
Siz onun arvadları haqqında oxuyanda onları bir hekayənin obrazları kimi qəbul edin. Onlara rəsmi reyestrdəki qeydlər kimi yanaşmayın.
Raqnar Lodbrokun oğulları
İslandiya mətnində Raqnarla Aslauqun oğulları İvar (Ivar), Byörn (Björn), Hvitserk, Raqnvald (Ragnvald) və Siqurd (Sigurd) kimi sadalanır. Saqa ənənəsində Raqnarın Toradan iki oğlu göstərilir: Erik və Aqnar (Agnar).
Siyahılar mənbədən mənbəyə dəyişir. Onun oğlu adlandırılan hər kəsin atasının eyni adam olduğunu sübut etmək mümkün deyil.
Bu məqam İvar üçün əhəmiyyətlidir. Aralarında ən məşhur ad Sümüksüz İvardır (Kemiksiz Ivar). Onun İngiltərədə olması, nəsil şəcərəsi ilə müqayisədə, daha möhkəm dəlillərə söykənir.
Əfsanəyə görə, Raqnar necə ölüb?
Əfsanəyə görə, Raqnar İngiltərəyə yürüşü zamanı Nortumbriya (Northumbria) kralı Ella (Ælla) tərəfindən əsir götürülüb. Sonra ilanlarla dolu çuxurda öldürülüb.
Ölüm tarixi kimi çox vaxt 865-ci il göstərilir. Bu, ənənəvi tarixləndirmədir. Onun yaşadığı dövrdən qalan ölüm qeydi ilə müəyyənləşdirilmiş tarix deyil.
Can verən Raqnarın dilindən deyilən şeir Krákumál adlanır. O, XII əsrə aiddir. IX əsrdə qeydə alınmış nitq deyil.
Qisas, yoxsa işğal? Böyük Ordu
Saqa ənənəsi Böyük Ordunun İngiltərəyə gəlişini Raqnarın ölümünə görə qisasla izah edir. Bu izah Skandinaviya əfsanəsinə aiddir. Müstəqil tarixi mənbələr onu təsdiqləmir.
Mənbələrin göstərdiyi isə budur: Halfdan və İvarın başçılıq etdiyi Böyük Ordu 865-ci ildə Şərqi İngiltərəyə gəlib. Bu iki başçının ordusu 1 noyabr 866-cı ildə Yorku tutub.
867-ci ilin martında Nortumbriya kralları Ella və Osberht York ətrafında vikinqlərlə döyüşdə öldürülüblər.
Ellanın ölümü barədə əfsanə ilə salnamə bir-birindən fərqlənir. Raqnar əfsanəsində onun «qanlı qartal» ayini ilə işgəncə verilərək öldürüldüyü deyilir. Anqlosakson salnaməsi isə onun 867-ci ildə döyüşdə öldüyünü bildirir.
Bu iki məlumatdan yalnız biri salnamədən gəlir. Siz onları qiymətləndirərkən bunu nəzərə alın.
Hadisələrin xronologiyası
- 845: Raqnarla eyniləşdirilməsi mübahisəli olan Reginheri Parisə hücum edib.
- 865: Böyük Ordu Şərqi İngiltərəyə gəlib.
- 1 noyabr 866: Halfdan və İvarın ordusu Yorku ələ keçirib.
- Mart 867: Nortumbriya kralları Ella və Osberht vikinqlərlə döyüşdə həlak olublar.
- 872–873: Böyük Ordu qışı Torkseydə keçirib.
- 873–874: Böyük Ordu qışı Reptonda keçirib.
- 876: Halfdan Nortumbriya torpaqlarını öz adamları arasında bölüşdürüb.
- XII əsr: Raqnarın ölümü haqqında Krákumál şeiri yazılıb.
- XIII əsrin sonları: Raqnar saqasının günümüzə çatan forması bu dövrə aiddir.
- 2018: Dəniz rezervuarı effekti nəzərə alınmaqla Repton qalıqlarının yeni tarixləndirilməsi dərc olunub.
Qazıntılar nə göstərdi: Torksey və Repton
Böyük Ordu 872–873-cü ilin qışını Linkolnşirdəki (Lincolnshire) Torkseydə keçirib. Düşərgə təxminən 55 hektar ərazini əhatə edib. Tapıntılar metal emalını, sənətkarlıq istehsalını və ticarəti göstərir. Bu, yalnız hərəkətdə olan bir ordu deyildi. Burada işlək yaşayış məskəni vardı.
873–874-cü ildə ordu qışı Reptonda keçirib. Burada D şəkilli xəndək müəyyən edilib. Xəndək Müqəddəs Uistan kilsəsini (St Wystan) müdafiə quruluşunun bir hissəsinə çevirirdi.
Reptondakı toplu sümük yığınında ən azı 264 nəfərin qalıqları vardı. Onların təxminən 20 faizi qadın idi.
Qalıqların IX əsrə tarixləndirilməsi Böyük Ordu ilə əlaqəyə uyğundur. Tədqiqatçıların bildirdiyinə görə, bu tarixləndirmə təkbaşına onların kimliyini sübut etmir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Torksey düşərgəsi emalatxana idi. Təxminən 55 hektar ərazini əhatə edirdi. Tapıntılar metal emalına, sənətkarlıq istehsalına və ticarətə işarə edir.
- Radiokarbon tarixləndirmələrinə düzəliş edildi. Reptondakı bəzi sümüklər olduğundan daha qədim görünürdü. Buna dəniz məhsullarından gələn köhnə karbon səbəb olmuşdu. 2018-ci il tədqiqatında bu təsirə düzəliş edildi.
- Reptondakı bir qəbirdə diqqətçəkən əşyalar vardı. Orada iki kişi dəfn edilmişdi. Daha yaşlı şəxsin yanında Torun çəkici formasında boyunbağı asması və qılınc vardı. Ayaqları arasına qabanın köpək dişi qoyulmuşdu.
- Məşhur ölüm şeiri sonrakı dövrə aiddir. Krákumál can verən Raqnarın dilindən danışır. Şeir XII əsrə aiddir, buna görə IX əsrin qeydi deyil.
Müharibədən sonra: əkinçilik
876-cı ildə Halfdan Nortumbriya torpaqlarını öz adamları arasında bölüşdürüb. Anqlosakson salnaməsində onların torpağı şumlayaraq dolanmağa başladıqları qeyd olunur.
Bu, zorakılıqla dolu bir hekayənin adi həyatla bitməsidir. Döyüşçülər əkinçi oldular.
Saç kəsimi, saç düzümü, döymələr və sitatlar
İnsanlar tez-tez Raqnarın saç kəsimini, saç düzümünü və döymələrini axtarırlar. Bu məqalədə istifadə olunan mənbələr bunların heç biri haqqında məlumat vermir. Nə saçının, nə də bədənindəki işarələrin təsviri var.
Eyni şey sitatlara da aiddir. Ona aid edilən əsas «nitq» Krákumál şeiridir. Bu, XII əsrin əsəridir, IX əsrin qeydi deyil.
Ona görə siz tarixi Raqnara aid edilən hər hansı ifadəyə, görünüşə və ya döyməyə ehtiyatla yanaşın. Saqalarda və ya şeirdə yoxdursa, çox güman, bədii uydurmadan gəlir.
Nəyə etibar edə bilərsiniz?
Saqalar güclü hekayələrdir. Amma tək bir adamın həyatı üçün zəif dəlillərdir.
Böyük Ordunun vəziyyəti əksinədir. Siz onun izini Yorkda, Torkseydə və Reptonda izləyə bilərsiniz. Həm yazılı qeydlərdə, həm də qazılmış torpaqda.
Bəs Raqnar Lodbrok həqiqətən yaşayıbmı? Bu adı bir əfsanə daşıyıb. İvar və Halfdanın başçılıq etdiyi gerçək ordu isə gerçək izlər qoyub. Siz bu iki məsələni bir-birindən ayırın.
Tez-tez verilən suallar
Raqnar Lodbrok həqiqətən yaşayıbmı?
Bunu təsdiqləmək mümkün deyil. Bəziləri obrazın tarixi əsasını 845-ci ildə Parisə hücum etmiş Reginheridə görür. Bu əlaqə qeyri-müəyyəndir. Digərləri isə müxtəlif mənşəli hekayələrin birləşdiyini düşünürlər.
Oğulları kimlər idi?
İslandiya mətnində Aslauqdan olan oğulları İvar, Byörn, Hvitserk, Raqnvald və Siqurd kimi sadalanır. Saqa ənənəsində Toradan olan oğulları Erik və Aqnar göstərilir. Mənbələr fərqlənir.
Arvadları kimlər idi?
Saqada birinci arvadı Tora Borqarhyort, ikinci arvadı isə Aslauqdur (Kráka). Laqerta Saksonun ötürdüyü əfsanə ənənəsindən gəlir.
Harada doğulub?
Burada istifadə olunan mənbələr bunu bildirmir. İslandiya rəvayətlərində yalnız atasının Siqurd Rinq olduğu deyilir.
Mənbələr
- Lex — Ragnar Lodbrog lex.dk
- Vikipediya — Ragnar Lodbrok tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Ragnar Lodbrok en.wikipedia.org
- Böyük Norveç Ensiklopediyası — Ragnar Lodbrok snl.no
- Dünya Tarixi Ensiklopediyası — Ragnar Lothbrok worldhistory.org
- Dünya Tarixi Ensiklopediyası — Sümüksüz İvar worldhistory.org
- York tarixi — Vikinqlərin xronologiyası historyofyork.org.uk
- York tarixi — Vikinq istilası historyofyork.org.uk
- The Antiquaries Journal — Vikinqlərin Böyük Ordusunun qış düşərgəsi cambridge.org
- Arxeoloji Məlumat Xidməti — Torksey nəticələri archaeologydataservice.ac.uk
- Antiquity — Vikinqlərin Böyük Ordusu İngiltərədə: Repton sümük məzarlığından yeni tarixləndirmələr cambridge.org
- Bristol Universiteti — Radiokarbon tarixləndirməsi kütləvi məzarın həqiqətən vikinqlər dövrünə aid olduğunu göstərir bristol.ac.uk
Image: Ragnar Lodbrok död.jpg — Hugo Hamilton, Public domain
