Bəs Kral Artur həqiqətən yaşayıbmı?
Bunu hələ heç kim sübut etməyib. Həmin dövrü araşdıran müasir tarixçilərin çoxu Kral Arturu (Kral Arthur) tarixi şəxsiyyət saymır. Daha kiçik bir qrup isə onun həqiqətən yaşamış hərbi başçı olduğunu müdafiə edir.
Hekayələr V əsrin sonu və VI əsrin əvvəllərindəki Britaniyada (Britanya) baş verir. Bu, sakslara qarşı vuruşan britlərin dünyası idi. Əsas çətinlik yazılı mənbələrdir. Arturun adının çəkildiyi, tarixi müəyyənləşdirilə bilən ən erkən mənbə əsrlər sonraya, IX əsrə aiddir.
Siz ailə çatında yayılan bir şayiəni düşünün. Xəbər onuncu adama çatanda təfərrüatlar artıq dəyişir. Arturun hekayəsi də beləcə çox əldən keçib. Hər müəllif ona nəsə əlavə edib.
Bu məqalədə həmin müəllifləri bir-bir izləyəcəyik. Siz qılıncın, qalanın və masanın yazılı mətnlərdə ilk dəfə harada göründüyünü öyrənəcəksiniz.
Ən erkən mənbələr nə deyir?
Gildasdan başlayaq. O, VI əsrdə yazırdı. Həmin vaxt Badon döyüşü hələ insanların canlı yaddaşında idi. Onun De Excidio et Conquestu Britanniae kitabında bu döyüşdən bəhs olunur. Arturun adı isə heç çəkilmir.
Növbəti mühüm mənbə IX əsrdə latın dilində tərtib edilmiş Historia Brittonum toplusudur. Sonrakı dövrlərə aid bəzi əlyazmalar onun müəllifini Nennius kimi göstərir. Arturun adının çəkildiyi, tarixi müəyyənləşdirilə bilən ən erkən mənbə budur.
Bu mətndə Artur kral deyil. Mətn onu rex əvəzinə dux bellorum, yəni hərbi başçı adlandırır. Burada Badon qələbəsi ilə bitən on iki döyüş sadalanır.
Bir təfərrüat xüsusilə diqqət çəkir. Mətn bu sərkərdənin təkbaşına 960 nəfəri öldürdüyünü iddia edir. Həqiqi döyüş meydanında belə olmur. Bu, döyüş hesabatından çox əfsanəyə bənzəyir.
Annales Cambriae Arturu Badon və Kamlann (Camlann) döyüşləri ilə əlaqələndirir. Lakin Artur haqqında qeydlər, ehtimal ki, X əsrdə əlavə edilib. Buna görə onları onun yaşadığı dövrdən qalan şahidlik saymaq olmaz.
Artur kim ola bilərdi?
Bəzi tədqiqatçılar əfsanənin arxasında həqiqi bir insan axtarırlar. Geoffrey Ashe 1985-ci ildə çıxan The Discovery of King Arthur kitabında mümkün ilham mənbəyi kimi Riothamusu təklif edib. Başqa tədqiqatçılara görə isə əfsanənin əsasında ümumiyyətlə həqiqi bir şəxs dayanmır.
Hər iki yanaşma müzakirə mövzusu olaraq qalır. Heç bir kitabə, sikkə və ya həmin dövrə aid məktub məsələyə aydınlıq gətirmir.
Kral Artur haralıdır?
Məşhur cavab Geoffrey of Monmouthdan gəlir. O, Historia Regum Britanniae əsərini təxminən 1138-ci ildə tamamlayıb. Burada Uter Pendraqon (Uther Pendragon) Merlinin sehrli köməyi ilə İqreynin (Igraine) yanına çatır. Artur Kornuolldakı (Cornwall) Tintageldə ana bətninə düşür.
Geoffreynin kitabı Arturu bütün Avropada (Avrupa) məşhurlaşdırdı. Onun Arturu Britaniyanı, İrlandiyanı və kontinental Avropanın böyük hissəsini idarə edən kraldır. Yayılan da məhz bu versiya oldu.
Deməli, siz Arturun haralı olduğunu soruşanda ədəbiyyatın cavabı Kornuolldur. Tarixi cavab isə budur: bilmirik.
Ekskaliburun mənşəyi
Qılıncın uzun bir tarixçəsi var. Uels (Galler) hekayəsi Culhwch ac Olwen XI əsrin ortalarına aid edilir. Burada Arturun qılıncı Caledvwlch adlanır.
Təxminən 1136-cı ildə Geoffrey Arturun silahlarını təsvir edib. Onun qılıncının adı *Caliburn*dur. Qılınc Avalon adasında hazırlanıb.
Ekskalibur (Excalibur) adın sonrakı formasıdır. Tomas Melorinin (Thomas Malory) hekayəsində iki qılınc var. Biri daşdan çıxarılır. Digəri Göl xanımından gəlir. Bunlar ayrı-ayrı silahlardır. Bununla belə, Melori bir dəfə birinci qılıncı da Ekskalibur adlandırır.
Sonluq da eyni dərəcədə ədəbi xarakter daşıyır. Melorinin əsərində ser Bediver (Sir Bedivere) Arturun son əmri ilə Ekskaliburu suya atır. Sudan bir əl qalxır, qılıncı tutur və yox olur.
Heç bir həqiqi qılıncın Arturla bağlı olduğu müəyyən edilməyib. Qılınc bir neçə əsr ərzində qurulmuş hekayədir.
Dəyirmi masa
Dəyirmi masanın (Yuvarlak Masa) məlum olan ən erkən yazılı təsviri Roman de Brut əsərindədir. Wace onu 1155-ci ildə tamamlayıb. O, Geoffreynin əsərini uyğunlaşdırıb.
Əksər xülasələrdə rast gəlməyəcəyiniz bir təfərrüat var. Wacein təsvirində Artur bu masada oturmur. Baronlar bir-biri ilə bərabərləşdirilir. Kral isə onlardan ayrı, daha üstün mövqedə saxlanılır.
Bu gün sizin gedib görə biləcəyiniz masa isə başqa məsələdir. O, Vinçesterdəki (Winchester) Böyük zalda asılıb. Karbonla tarixləndirmə onu XIII əsrə aid edir. Masa ilk hazırlananda boyasız olub. Deməli, bu, Arturun masası deyil.
Kamelot: şairin yaratdığı məkan
Kamelotun (Camelot) adı ilk dəfə 1170-ci illərdə görünür. Chrétien de Troyes onu Lancelot, the Knight of the Cart poemasında çəkir. Bura Arturun sarayının yerləşdiyi yerdir.
Kamelot mövcudluğu təsdiqlənmiş tarixi şəhər deyil. O, ədəbi məkandır. Tomas Melori Le Morte d’Arthur əsərində onu Vinçesterlə eyniləşdirir.
Digər namizəd Somersetdəki Cadbury qalasıdır. John Leland onu Kamelotla eyniləşdirib. Burada 1966–1970-ci illərdə aparılan qazıntılar istehkamlardan uyğun dövrdə yenidən istifadə olunduğunu göstərib. Qazıntılar həmçinin qüdrətli bir başçının burada məskunlaşdığını göstərib.
Bu, maraqlıdır. Amma həmin yerin Kamelot olduğunu sübut etmir.
Tintagel: həqiqi arxeoloji tapıntılar var, Artura dair sübut yoxdur
Kornuolldakı Tintagel əfsanə ilə maddi izlərin görüşdüyü yerdir. Təxminən eramızın 450–650-ci illərində bura varlı yaşayış məskəni olub. Sakinləri Aralıq dənizi (Akdeniz) ticarətində iştirak ediblər.
Qazıntılarda Aralıq dənizi bölgəsindən gətirilmiş saxsı və şüşə məmulatlar tapılıb. Bu tapıntılar uzaq məsafəli ticarət əlaqələrini sənədləşdirir. Onlar Tintagelin məhz Artur hekayələrinin aid edildiyi əsrlərdə əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Bu gün gördüyünüz daş qalanın tarixçəsi isə başqadır. O, Kornuoll qrafı Riçardın (Richard) XIII əsrdə apardığı tikinti işlərinə aiddir. Qala V və VI əsrlərdən qalmayıb.
1998-ci ildə Tintageldə bir kitabə tapılıb. Üzərində ARTOGNOU yazılıb. Yazı, ehtimal ki, VI əsrdə həkk olunub. Səslənişi Artur adına yaxındır, amma heç nəyi sübut etmir. Arto- bir çox brit adında işlənən ünsürdür.
Qlastonberidəki məzar
1191-ci ildə Qlastonberi abbatlığının rahibləri Artur və Qvinevranın (Guinevere) məzarını tapdıqlarını elan etdilər. Həmin dövrün müəllifi Gerald of Wales bu hadisəni qeydə alıb.
Historic England bildirir ki, bu gün insanların çoxu həmin tapıntını saxtakarlıq sayır. Məqsəd abbatlığın nüfuzunu və ziyarətçi sayını artırmaq idi.
Arturun məzarı olduğu deyilən abidə kilsədə 300 ildən çox nümayiş etdirilib. Bu gün məzardan heç bir maddi qalıq yoxdur.
Melori hekayəni çapda sabitləşdirir
Tomas Melori Le Morte Darthur əsərini 1469 və 1470-ci illərdə tərtib edib. William Caxton onu 1485-ci ildə çap edib.
Çap hekayələrə sabit forma verdi. Tanış səhnələrin çoxu sonrakı oxuculara bu kitab vasitəsilə çatdı.
Xronologiya
- Eramızın 450–650-ci illəri: Tintagel Aralıq dənizi ticarəti ilə bağlı varlı yaşayış məskənidir.
- V əsrin sonu – VI əsrin əvvəlləri: Artur hekayəsinin hadisələrinin baş verdiyi dövr.
- VI əsr: Gildas Badondan bəhs edir, amma Arturun adını çəkmir.
- IX əsr: Historia Brittonum Arturun adına yazılan on iki döyüşü qeydə alır.
- XI əsrin ortaları: Culhwch ac Olwen qılıncın adını Caledvwlch kimi verir.
- Təxminən 1136–1138: Geoffrey of Monmouth Arturun hekayəsini genişləndirir.
- 1155: Wacein Roman de Brut əsəri Dəyirmi masanı yazılı mətnə gətirir.
- 1170-ci illər: Chrétien de Troyes Kamelotun adını çəkir.
- 1191: Qlastonberi rahibləri Arturun məzarını tapdıqlarını iddia edirlər.
- XIII əsr: Qraf Riçard Tintageldə daş qala tikdirir və Vinçester Dəyirmi masası hazırlanır.
- 1469–1470: Melori Le Morte Darthur əsərini yazır.
- 1485: Caxton Melorinin əsərini çap edir.
- 1966–1970: Cadbury qalasında qazıntılar aparılır.
- 1998: Tintageldə ARTOGNOU kitabəsi tapılır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Historia Brittonum Arturun təkbaşına 960 nəfəri öldürdüyünü bildirir.
- Geoffreynin XII əsrə aid hekayəsində Merlin Arturun məsləhətçisi deyil. Sonrakı müəlliflər bu rolu genişləndiriblər.
- Wacein Dəyirmi masasında kral masa arxasında oturmur.
- Vinçester Dəyirmi masası ilk hazırlananda boyasız olub.
- ARTOGNOU kitabəsi Artur haqqında heç nəyi sübut etmir. Çünki Arto- bir çox brit adında işlənir.
- Melori daşdan çıxarılan qılıncı yalnız bir dəfə Ekskalibur adlandırır. Halbuki o, göldən gələn qılıncdan ayrı silahdır.
Tez-tez verilən suallar
Kral Artur həqiqətən yaşayıbmı?
Bu, sübut edilməyib. Həmin dövrü araşdıran müasir tarixçilərin çoxu onu tarixi şəxsiyyət saymır.
Kral Artur haralıdır?
Geoffreynin hekayəsində Artur Kornuolldakı Tintageldə ana bətninə düşür. Bu, ədəbi hekayədir.
Kamelot həqiqətən mövcud olubmu?
O, ədəbi məkandır. Adını ilk dəfə Chrétien de Troyes çəkir. Melori isə onu Vinçesterlə əlaqələndirir.
Ekskalibur həqiqi qılıncdırmı?
Belə bir qılınc məlum deyil. Adı Caledvwlch və Caliburn adlarından yaranıb.
Vinçesterdəki masa Arturundurmu?
Xeyr. O, XIII əsrə aiddir.
Mənbələr
- Wikipedia, Kral Artur en.wikipedia.org
- Vikipedi, Kral Artur tr.wikipedia.org
- University of Rochester, Artur əfsanələri haqqında tez-tez verilən suallar d.lib.rochester.edu
- English Heritage, Tintagel qalasının tarixi english-heritage.org.uk
- English Heritage, Tintagel qalası üzrə tədqiqatlar english-heritage.org.uk
- Wikipedia, Tintagel qalası en.wikipedia.org
- Wikipedia, Dəyirmi masa en.wikipedia.org
- Cambridge Core, Dəyirmi masa ətrafında Artur dünyasının qurulması cambridge.org
- Wikipedia, Kamelot en.wikipedia.org
- University of British Columbia, Siân Echard, Arturun qılıncları faculty.arts.ubc.ca
- Glastonbury Abbey, Arturun məzarı glastonburyabbey.com
- Historic England, Artur və Qvinevranın məzarının açılması historicengland.org.uk
- Cambridge University Press, XV əsrdə Artur cambridge.org
Image: Charles Ernest Butler – King Arthur.jpg — Charles Ernest Butler, Public domain
