Siz Qaraxanlıların «İslamı qəbul edən ilk türk dövləti» olduğunu oxumuş ola bilərsiniz. Bu fikir geniş yayılıb. Amma yalnız qismən doğrudur. Bu məqalədə sülalənin gördüyü işləri, hələ də mübahisə doğuran məsələləri və onun izlərini harada görə biləcəyinizi öyrənəcəksiniz.
Qaraxanlılar kim idi?
TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) Qaraxanlıların tarixini 840-1212-ci illərlə müəyyənləşdirir. Onları Mavəraünnəhrdə və Şərqi Türküstanda hökm sürmüş türk-islam sülaləsi kimi təqdim edir. Mavəraünnəhr Amudərya (Amuderya) çayının o tayındakı torpaqlardır. Bu bölgə türkcədə Mâverâünnehir adlanır.
Sülalənin adı isə müasir dövrdə yaranıb. Rus şərqşünası Vasili Qriqoryev (Vasili Grigoryev) 1874-cü ildə yazdığı məqalədə bu sülalə üçün ilk dəfə «Qaraxanlılar» adını işlədib.
Onların mənşəyi də mübahisəlidir. Omelyan Pritsak (Omeljan Pritsak) qarluq (Karluk) mənşəyini müdafiə edirdi. Bartold (Barthold) və Minorski (Minorsky) yağma mənşəyinə üstünlük verirdilər. Başqa alimlər uyğur (Uygur) və ya çigil köklərini irəli sürüblər. Məsələ hələ həllini tapmayıb.
Dövlət necə idarə olunurdu?
Qaraxanlılar torpaqlarını ülüş adlanan sistemlə idarə edirdilər. Ərazi hakim ailənin üzvləri arasında paylara bölünürdü. Hər pay müəyyən muxtariyyətlə idarə olunurdu.
İdarəçiliyin başında iki ali hökmdar dayanırdı. Şərq hökmdarı Arslan Qara xaqan (Arslan Kara Hakan) titulunu daşıyırdı. Qərb hökmdarı isə Buğra Qara xaqan adlanırdı.
Sülalə müsəlman olduqdan sonra da türk kimliyini qorudu. X əsrdə hökmdarlar müsəlman adları götürdülər. Bununla yanaşı, xan, xaqan, ilig və tegin kimi türk titullarını işlətməyə davam etdilər.
Satuq Buğra xan və İslamın qəbulu
Qaraxanlılar arasında İslamın yayılması hekayəsinin mərkəzində Satuq Buğra xan dayanır. O, müsəlman olduqdan sonra Əbdülkərim adını götürdü.
Bu nə vaxt baş verdi? TDV İslam Ensiklopediyası iki mümkün tarix göstərir: 920 və ya 945. Aradakı 25 illik fərq mənbələrin nə qədər az olduğunu göstərir. Satuq Buğra xan 955-ci ildə vəfat etdi. Sonra oğlu Bəytaş Musa İslamı dövlətin şərq qolunda yaydı.
Siz bəzən 960-cı ilə aid məşhur bir xəbərlə qarşılaşacaqsınız. Həmin xəbərə görə, 200,000 çadırlıq türk topluluğu müsəlman olub. Xəbər İbn Miskəveyh və İbn əl-Əsirə gedib çıxır. Onun Qaraxanlılarla əlaqələndirilməsi dolayı dəlillərə əsaslanan şərhdir. Buna görə siz bu əlaqəyə ehtiyatla yanaşmalısınız.
Onlar həqiqətən ilk idilər?
Əksər xülasələrin ötürdüyü məqam budur. TDV İslam Ensiklopediyası birinciliyi İdil Bulqar xanlığına verir. Ankara Universitetinin dərs materialında da İdil bulqarlarının İslamı daha əvvəl qəbul etdiyi bildirilir. Bununla belə, həmin material Qaraxanlıları Şərqi və Qərbi Türküstanda ilk müsəlman türk dövləti adlandırır.
Bu müqayisənin əsas tarixi 922-ci ildir. Həmin ilin mayında Abbasi (Abbâsî) heyəti Bulqar ölkəsinə çatdı. Heyət İdil Bulqar hökmdarı Almışın dəvəti ilə gəlmişdi.
Deməli, dəqiq ifadə belədir: Qaraxanlılar Türküstanın ilk müsəlman türk sülaləsi idi. «Bütün türk dövlətləri arasında ilk» iddiasını işlətməkdən çəkinmək lazımdır.
Buxaradan daha geniş hakimiyyətə
Qaraxanlılar çox keçmədən dindən siyasətə yönəldilər. 992-ci ildə Harun və ya Həsən Buğra xan Samanilərin (Sâmânîler) paytaxtı Buxaranı (Buhara) tutdu. Sonra xəstələnib geri çəkildi. Samanilər şəhərə qayıtdılar.
Samani dövləti uzun müddət yaşamadı. 999-cu ildə onun torpaqları bölüşdürüldü. Mavəraünnəhr Qaraxanlılara, Xorasan (Horasan) isə Qəznəvilərə (Gazneliler) keçdi. Xotan (Hoten) 1006-cı ildə qəti şəkildə Qaraxanlı hakimiyyəti altına düşdü.
1041-1042-ci illərdə dövlət şərq və qərb xaqanlıqlarına parçalandı. Balasaqun (Balasagun) şərq qolunun əsas şəhəri olaraq qaldı.
Süqut
Sonu iki zərbə gətirdi. 1141-ci ildə qarakitaylar Səmərqənd (Semerkant) yaxınlığındakı Qətvan döyüşündə qalib gəldilər. Onlar həm Sultan Səncəri (Sultan Sencer), həm də Qərbi Qaraxanlı qüvvələrini məğlub etdilər.
1212-ci ildə Xarəzmşah Məhəmməd Səmərqəndi ələ keçirdi və Osman xanı (Osman Han) öldürtdü. Bununla Qərbi Qaraxanlıların hakimiyyəti sona çatdı.
Dili yaşadan iki kitab
Qaraxanlıların qalıcı irsi yazılı əsərləridir. İki əsər xüsusilə seçilir.
Birincisi Qutadğu bilig*dir (*Kutadgu Bilig). Yusif Xas Hacib (Yusuf Has Hacib) onu 1069-1070-ci illərdə Qaşqarda tamamlayıb. Qaraxanlı türkcəsində yazılmış əsər 6,645 beytdən ibarətdir. Mövzusu dövlətin ideal quruluşudur.
İkincisi Mahmud Kaşğarinin Divanü lüğat-it-türk əsəridir. O, əsəri 1074-cü ildə Bağdadda tərtib edib. Onu bir lüğət kimi düşünün. Siz telefonunuzda hər dəfə söz axtaranda buna bənzər bir vasitədən istifadə edirsiniz.
Xronologiya
- 840: Qaraxanlı sülaləsinin ənənəvi başlanğıc tarixi.
- 920 və ya 945: Satuq Buğra xanın İslamı qəbul etməsi üçün göstərilən iki tarix.
- 922: Abbasi heyəti İdil Bulqar ölkəsinə çatır. Bu hadisə «ilk müsəlman türk dövləti» mübahisəsində əsas məqamlardan biridir.
- 955: Satuq Buğra xanın vəfatı.
- 960: Mənbələr 200,000 çadırlıq türk topluluğunun müsəlman olduğunu bildirir. Qaraxanlılarla əlaqə isə bir şərhdir.
- 992: Harun və ya Həsən Buğra xan Buxaranı qısa müddətə tutur.
- 999: Samani torpaqları Qaraxanlılarla Qəznəvilər arasında bölüşdürülür.
- 1006: Xotan Qaraxanlı hakimiyyəti altına keçir.
- 1041-1042: Dövlət şərq və qərb xaqanlıqlarına parçalanır.
- 1069-1070: Qutadğu bilig Qaşqarda tamamlanır.
- 1074: Divanü lüğat-it-türk Bağdadda tərtib olunur.
- 1141: Qarakitaylar Qətvan döyüşündə qalib gəlirlər.
- 1212: Osman xan öldürülür və Qərbi Qaraxanlıların hakimiyyəti sona çatır.
- 1874: Qriqoryev sülalə üçün «Qaraxanlılar» adını işlədir.
- 2014: Balasaqun–Burana UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilir.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
- Bu ad müasir dövrdə verilib. Qriqoryevin 1874-cü il məqaləsi sülalə üçün «Qaraxanlılar» adının ilk dəfə işləndiyi yazıdır.
- Öz tarix kitabları itib. Qaraxanlılara dair XI əsr əsərləri, o cümlədən Tarixi-Qaşqar bütöv şəkildə günümüzə çatmayıb. Onları sonrakı mənbələrdəki azsaylı sitatlardan tanıyırıq.
- *Qutadğu bilig*in orijinal əlyazması yoxdur. Vyana (Viyana), Qahirə (Kahire) və Fərqanə (Fergana) nüsxələri əsər yazıldıqdan sonra köçürülüb.
- Üç düyü dənəsi. Buxara vahəsindəki Paykənddə (Paykend), Rabat-4-dən götürülmüş Qaraxanlı dövrünə aid bir nümunədə cəmi üç düyü dənəsi vardı. Arxeoloqlar belə kiçik tapıntılarla işləyirlər.
- Balasaqunda yalnız müsəlmanlar yaşamırdı. Qazıntılarda müsəlman və nəsturi xristian qəbirləri tapılıb. Buddizmlə bağlı əşyalar da aşkar edilib.
Bu gün Balasaquna səfər
Balasaqunun Burana arxeoloji ərazisi Qırğızıstanın Çu vadisində, Tokmok (Tokmak) yaxınlığındadır. Balasaqun Qaraxanlıların paytaxtlarından biri idi. UNESCO xarabalıqları 2014-cü ildə İpək yollarının Çanqan–Tyanşan dəhlizinin bir hissəsi kimi siyahıya daxil edib.
Siz oraya səfər etsəniz, qəbirləri də yadınıza salın. Eyni qazıntılarda həm müsəlman və nəsturi xristian dəfnləri, həm də buddizmlə bağlı tapıntılar aşkar edilib. Gördüyünüz şəhər tək bir inanc ətrafında qurulmamışdı.
Tez-tez verilən suallar
Qaraxanlılar həqiqətən İslamı qəbul edən ilk türk dövləti idi?
Bunu qeyd-şərtsiz demək olmaz. Ankara Universitetinin dərs materialında Qaraxanlılar Şərqi və Qərbi Türküstanda hökm sürən ilk müsəlman türk dövləti adlandırılır. Həmin materialda İdil bulqarlarının İslamı daha əvvəl qəbul etdiyi də bildirilir. TDV İslam Ensiklopediyası bu birinciliyi İdil Bulqar xanlığına verir.
Satuq Buğra xan nə vaxt müsəlman olub?
Hamının razılaşdığı bir il yoxdur. TDV İslam Ensiklopediyası 920 və ya 945-ci ili göstərir. O, İslamı qəbul etdikdən sonra Əbdülkərim adını götürüb. 955-ci ildə vəfat edib.
Qaraxanlılardan qalan abidələri bu gün harada görmək olar?
Balasaqunun Burana arxeoloji ərazisi Qırğızıstanın Çu vadisində, Tokmok yaxınlığındadır. UNESCO onu 2014-cü ildə İpək yollarının Çanqan–Tyanşan dəhlizinin bir hissəsi kimi siyahıya daxil edib.
«Qutadğu bilig» nədir?
Qaraxanlı türkcəsində yazılmış, 6,645 beytdən ibarət əsərdir. Yusif Xas Hacib onu 1069-1070-ci illərdə Qaşqarda tamamlayıb. Mövzusu dövlətin ideal quruluşudur.
Qaraxanlı dövləti necə süqut etdi?
Qarakitaylar 1141-ci ildə Qətvanda Qərbi Qaraxanlıları məğlub etdilər. 1212-ci ildə Xarəzmşah Məhəmməd Səmərqəndi ələ keçirdi və Osman xanı öldürtdü. Bununla Qərbi Qaraxanlıların hakimiyyəti sona çatdı.
Mənbələr
- TDV İslam Ensiklopediyası — Qaraxanlılar islamansiklopedisi.org.tr
- TDV İslam Ensiklopediyası — İdil Bulqar xanlığı islamansiklopedisi.org.tr
- Ankara Universiteti Açıq Dərs — Qaraxanlı dövləti acikders.ankara.edu.tr
- Encyclopaedia Iranica — Qaraxanlılar iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Buğra xan iranicaonline.org
- Vikipediya — Qaraxanlı xanlığı en.wikipedia.org
- Vikipediya — Qaraxanlılar tr.wikipedia.org
- Rusiya Federasiyasının UNESCO Komissiyası — Balasaqun şəhəri (Burana) unesco.ru
- Vikipediya — Balasaqun en.wikipedia.org
- TEKE jurnalı — Qutadğu biligdə üçlüklər, dördlüklər və beşliklər dergipark.org.tr
- Çukurova Universiteti Türkologiya Araşdırmaları Mərkəzi — Qutadğu biligin Fərqanə nüsxəsi haqqında məqalənin xülasəsi turkoloji.cu.edu.tr
- Mir-Makhamad və başqaları — Buxara vahəsinin kənarında Qaraxanlılar d-nb.info
Image: Burana, Kyrgyzstan (30791687288).jpg — Ninara from Helsinki, Finland, CC BY 2.0
