Övrəngzib (türkcə Evrengzib) cənubdakı fəthlərlə Böyük Moğol imperiyasını (Babür İmparatorluğu) genişləndirdi. O, 1686-cı ildə Bicapuru (Bicapur), 1687-ci ildə isə Qolkondanı (Golkonda) ilhaq etdi. Bu qələbələr imperiyanın ərazisini tarixində ən geniş həddə çatdırdı. Lakin Dəkkəndə (Dekken) uzanan yürüşlər dövlətin maliyyəsini zəiflətdi və marathaların (Marathalar) müqavimətinə son qoya bilmədi.
Əsgərlər illərlə maaş gözlədiyi halda imperiya necə ən geniş sərhədlərinə çata bilmişdi? Övrəngzibin 1658–1707-ci illəri əhatə edən hakimiyyəti ərazi artımı ilə həmin torpaqları əldə saxlamağın getdikcə yüksələn xərcini bir araya gətirir. Siz bu əlaqəni onun taxt mübarizəsi, cənub yürüşləri, hüquqi sənədləri və mübahisəli irsi vasitəsilə izləyə bilərsiniz.
Övrəngzib qardaşlarına qarşı taxt mübarizəsini necə qazandı?
Övrəngzib 1618-ci ildə indiki Qucaratda (Gucerat), Dahod şəhərində doğulub. Şah Cahan (Şah Cihan) və Mümtaz Mahalın (Mümtaz Mahal) oğlu olan Övrəngzib altıncı Böyük Moğol imperatoru oldu. Onun hakimiyyətə yolu ailədaxili münaqişədən keçdi. Bu ailədə yaşca böyük olmaq avtomatik taxt hüququ vermirdi.
Şah Cahan 1657-ci ildə xəstələnəndə dörd oğlu silahlı taxt mübarizəsinə başladı: Dara Şükuh (Dara Şikuh), Şah Şüca (Şah Şüca), Murad Bəxş (Murad Bahş) və Övrəngzib. Moğollarda taxtın varisliyi böyük oğula avtomatik üstünlük vermirdi. Buna görə də mübarizənin nəticəsi ittifaqlardan və hərbi qələbələrdən asılı idi.
Övrəngzib Murad Bəxşlə birləşdi. Onlar 1658-ci ilin aprelində Dharmatda (Dharmat) imperiya ordusunu məğlub etdilər. Mayda isə Samuqarhda (Samugarh) Dara Şükuhun ordusuna qalib gəldilər. Bu qələbələr Övrəngzibin taxta yolunu açdı.
Samuqarhdan sonra Övrəngzib Aqranı (Agra) ələ keçirdi və Şah Cahanı Aqra qalasında həbsə saldı. Atasının həbsdə saxlanması onun 1658-ci ildə taxta çıxması ilə eyni dövrə düşdü. Dara üzərində döyüş qələbəsi artıq imperiyanın mərkəzinə nəzarətə çevrilmişdi.
Sonra digər iddiaçılar aradan götürüldü. Şah Şüca Övrəngzibin qoşunlarına məğlub olduqdan sonra Arakana (Arakan) qaçdı. Dara yeni ordu topladı, lakin yenə məğlub oldu. O, əsir alındı və 1659-cu ildə edam edildi. Övrəngzib keçmiş müttəfiqi Muradı da həbs etdirərək Qvaliora (Gvalior) saldırdı. Murad 4 dekabr 1661-ci ildə edam edildi.
Dəkkən yürüşləri imperiyanın ərazisinə və maliyyəsinə necə təsir etdi?
Övrəngzib imperator olmamışdan əvvəl də Dəkkəni tanıyırdı. O, 1636–1644-cü illərdə və yenidən 1653–1658-ci illərdə bölgədəki Moğol torpaqlarını idarə etmişdi. Beləliklə, sonrakı cənub yürüşlərindən əvvəl burada iki dəfə birbaşa idarəçilik təcrübəsi qazanmışdı.
Genişlənmə yalnız cənubla məhdudlaşmırdı. Övrəngzib 1660-cı ilin ortalarında şimal-şərqdə Moğol nəzarətini bərpa etmək üçün Mir Cümləni (Mir Cümle) Benqal (Bengal), Bihar və Orissanın valisi təyin etdi. Tarixçi John F. Richards da Övrəngzibin cənuba yönələn ambisiyalarının artmasını 1660-cı və 1670-ci illərdə şimaldakı dağ qurşağının o tayında aparılan bahalı və nəticəsiz yürüşlərlə əlaqələndirir.
Böyük Dəkkən yürüşü 1681-ci ildə başladı. Övrəngzibin ölümünədək, 26 il davam etdi. İlkin məqsədlərdən biri marathalara sığınmış üsyankar oğlu Əkbəri (Ekber) ələ keçirmək idi. Beləliklə, imperator ailəsindəki mübarizə yürüşün başlanğıc məqsədlərindən birini təşkil edirdi.
Sonrakı ərazi qazancları iki sultanlığın hesabına oldu. Övrəngzib 1686-cı ildə Dəkkənin qərbindəki Bicapuru ilhaq etdi. Dəkkənin şərqindəki Qolkonda isə 1687-ci ildə ilhaq olundu. Bu ilhaqlar Moğol torpaqlarını cənuba doğru genişləndirdi və imperiyanı coğrafi baxımdan tarixində ən geniş həddə çatdırdı.
Lakin fəth müqaviməti bitirmədi. Moğol qoşunları 1689-cu ildə maratha hökmdarı Sambhacini (Sambhaji) əsir alıb öldürdü. Mübarizəni Racaram (Rajaram), ondan sonra isə Tarabay (Tarabai) davam etdirdi. Marathaların müqaviməti Övrəngzibin 1707-ci ildə ölümünədək sürdü.
Maliyyə yükü ağırlaşdı. INFLIBNET-in tarix dərsinə görə, Dəkkən müharibələrinin sonrakı mərhələlərində bəzi əsgər və məmurların maaşları üç il gecikirdi. Ordunu təmin etmək üçün Aqra və Dehlidə (Delhi) toplanmış xəzinələr cənuba göndərilirdi.
Əgər siz də gündəlik xərclərinizi maaş gününə görə planlaşdırmısınızsa, bu gecikmələrin maliyyə sıxıntısını necə göstərdiyini daha asan anlaya bilərsiniz. Maaşın üç il gecikməsi öhdəliklərin yerinə yetirilməməsinin konkret nümunəsidir. Yığılmış xəzinələrin cənuba daşınması da yürüşlərin imperiyanın başqa yerlərində saxlanan ehtiyatları necə sərf etdiyini göstərir.
Dövlət idarəçiliyi imperatorla birlikdə yer dəyişirdi. Richards hakimiyyətin ilk iyirmi ilində inzibati mərkəzin Şahcahanabad-Dehlidə (Şahcihanabad-Delhi) yerləşdiyini yazır. Racəstan (Racastan) və Dəkkən yürüşləri zamanı bu mərkəz Övrəngzibin səyyar hərbi düşərgəsinə çevrildi. Ərazi genişləndikcə imperiyanın idarə olunduğu yer də dəyişdi.
Xronologiya
- 1618: Övrəngzib Dahodda doğuldu.
- 1626: O və Dara Şükuh Lahorda (Lahor) Cahangirin (Cihangir) sarayına girov göndərildilər.
- 1636–1644 və 1653–1658: Dəkkəndə iki dəfə vali oldu.
- 1657: Şah Cahanın xəstəliyi taxt mübarizəsini başlatdı.
- 1658-ci ilin aprel–may ayları: Dharmat və Samuqarh qələbələri onun hakimiyyətə yolunu açdı.
- 1658: Şah Cahan həbsə salındı, Övrəngzib isə imperator oldu.
- 1659 və 1661: Müvafiq olaraq Dara Şükuh və Murad Bəxş edam edildilər.
- 1672: «Fətavayi-Aləmgiri» (Fetâvâ-yı Âlemgîrî) hüquq toplusu hazırlandı.
- 1679: Övrəngzib cizyə vergisini bərpa etdi.
- 1681: Onun son böyük Dəkkən yürüşü başladı.
- 1686–1687: Bicapur və Qolkonda ilhaq edildi.
- 1689: Sambhaci əsir alındı və öldürüldü.
- 3 mart 1707: Övrəngzib öldü; onun yerinə I Bahadur şah (I. Bahadır Şah) keçdi.
- 1724: Nizamülmülk Asəf Cah (Nizamülmülk Asaf Cah) Dəkkəndə faktiki olaraq öz sülaləsinin hakimiyyətini qurdu.
Hansı sənədlər onun vergi, din və məbəd siyasətinə işıq salır?
Övrəngzib 1679-cu ildə qeyri-müsəlmanlardan alınan cizyə vergisini bərpa etdi. UCLA-nın Anver Emonun tərcüməsində təqdim etdiyi cizyə fətvasında qadınlar, uşaqlar, xəstələr, korlar, çox yaşlı insanlar və işsiz yoxsullar üçün istisnalar sadalanır. Siz bu vergini araşdırarkən onun bərpasını və sənəddə göstərilən istisnaları birlikdə oxumalısınız.
«Fətavayi-Aləmgiri» dövlət idarəçiliyinə başqa bir baxış təqdim edir. Övrəngzibin tapşırığı ilə hüquqşünasların 1672-ci ildə hazırladığı bu toplu valilər və hakimlər üçün əhatəli hüquqi istinad mənbəyi kimi nəzərdə tutulmuşdu. Onun məqsədi imperatorun dini hakimiyyətini idarəçilik təcrübəsi ilə əlaqələndirir.
Məbəd siyasətini araşdırmaq üçün müxtəlif növ sübutlara diqqət yetirmək lazımdır. Saqi Müstəid xanın (Saki Müstaid Han) «Məasiri-Aləmgiri» (Meâsir-i Âlemgîrî) əsərinin Jadunath Sarkar tərcüməsindəki göstərici Kaşidəki (Kaşi) Vişvanat məbədinin (Vişvanath Tapınağı) dağıdılması üçün oxucunu 55-ci səhifəyə yönəldir. Mathuradakı (Mathura) Keşav Ray məbədinin (Keşav Rai Tapınağı) dağıdılması üçün isə 60-cı səhifəni göstərir.
Şərhlər də fərqlənir. UCLA 1668–1669-cu illərdəki məhdudiyyətləri və 1679-cu ildə cizyənin bərpasını dini repressiyanın sübutları kimi təqdim edir. Ohayo Dövlət Universitetinin (Ohio Eyalet Üniversitesi) qiymətləndirməsi isə oxucuları məbədlərin qorunması və təmirinə icazə verilməsi nümunələrini də nəzərə almağa çağırır. Dağıntı, qoruma və vergitutma bu müzakirənin hamısı nəzərə alınmalı tərəfləridir.
İnzibati sənədlər sübut bazasını genişləndirir. Hindistan Milli Arxivinin (Hindistan Ulusal Arşivleri) Şərq sənədləri bölməsində təxminən 150,000 sənəd saxlanılır. Bunların arasında Övrəngzib dövrünün öyrənilməsinə aid fərmanlar, əmrlər və pərvanələr var. Arxivin İnayət Cəng (İnayet Ceng) kolleksiyasında 1685–1774-cü illəri əhatə edən 137,000-dən çox farsdilli sənəd mövcuddur. Bu sənədlər Dəkkəndə əyalət idarəçiliyini və aqrar tarixi araşdırmaq üçün faydalıdır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Övrəngziblə Dara Şükuhun uşaqlığında ortaq bir girovluq təcrübəsi var idi. Atalarının uğursuz üsyanından sonra onlar 1626-cı ildə babaları Cahangirin Lahordakı sarayına göndərildilər. Sonralar taxt uğrunda döyüşən qardaşlar bir vaxtlar birlikdə evlərindən uzaqlaşdırılmışdılar.
Övrəngzib 1681-ci ildə Övrəngabadın (Evrengabad) ətrafına divarlar çəkilməsini əmr etdi. Şəhər Dəkkəndə mühüm idarəçilik və təchizat mərkəzi idi. Bu tikinti əmri göstərir ki, yürüşlə yanaşı imperiya əməliyyatlarını təmin edən mərkəzin təhlükəsizliyini möhkəmləndirmək üçün praktik işlər də görülürdü.
Günümüzə çatmış bir fərman imperiya idarəçiliyinin maddi nümunəsidir. Yeni Dehlidəki (Yeni Delhi) Milli Muzeydə (Ulusal Müze) Övrəngzibin Əbdül Kərimin (Abdülkerim) mədəd-i məaş ayırmasına dair farsdilli fərmanı saxlanılır. 1672-ci ilə aid sənədin ölçüsü 72 × 47.5 santimetr, inventar nömrəsi isə 86.152-dir.
Ohayo Dövlət Universitetinin qiymətləndirməsinə görə, Övrəngzib dövründə Moğol əyanlarının 30 faizdən bir qədər çoxunu hindular təşkil edirdi. Bu pay əvvəlki hökmdarların dövründəki səviyyədən yüksək idi. Çox vaxt cizyə və məbədlərin dağıdılması üzərindən müzakirə olunan bu hakimiyyət dövrü üçün həmin göstərici mühüm idarəçilik faktıdır.
İmperiyanın sonrakı parçalanmasını yalnız onun qərarları ilə izah etmək olarmı?
İstinad edilən tarixi şərhlər tək səbəbə əsaslanan izahı qəbul etmir. UCLA kəndlilər üzərindəki maliyyə təzyiqini, siyasi ittifaqların zəifləməsini və geniş əraziləri idarə etməyin çətinliyini vurğulayır. Bu amillər imperiya hakimiyyəti problemini vergitutma, əməkdaşlıq və idarəçiliyin ərazilərə nə dərəcədə çata bilməsi ilə əlaqələndirir.
Ohayo Dövlət Universitetinin 2023-cü il qiymətləndirməsi də XVIII əsrdə Moğol imperiyasının tənəzzülünü araşdırarkən Övrəngzibin qərarları ilə yanaşı iqtisadi, sosial, siyasi, hərbi və ekoloji amilləri nəzərə alır. Onun siyasəti izahın bir hissəsidir. Lakin bu yanaşma bütün izahı həmin siyasətlə məhdudlaşdırmır.
Övrəngzib 3 mart 1707-ci ildə öldü. Onun yerinə oğlu I Bahadur şah keçdi. Keçmiş sərkərdəsi Nizamülmülk Asəf Cah 1724-cü ildə Dəkkəndə faktiki olaraq öz sülaləsini qurdu. Bu, imperatorun ölümündən sonra mərkəzi Moğol hakimiyyətindən regional hakimiyyətlərin ayrılmasının konkret nümunəsidir.
Tez-tez verilən suallar
Övrəngzib Böyük Moğol imperiyasını nə vaxt idarə edib?
O, 1658–1707-ci illərdə altıncı Böyük Moğol imperatoru kimi hakimiyyətdə olub. Atası Şah Cahan, anası Mümtaz Mahal idi.
Hansı fəthlər imperiyanın ərazisini ən geniş həddə çatdırdı?
1686-cı ildə Bicapurun, 1687-ci ildə isə Qolkondanın ilhaqı Böyük Moğol imperiyasının ərazisini tarixində ən geniş həddə çatdırdı.
Övrəngzib marathaların müqavimətini qıra bildimi?
Onun qoşunları 1689-cu ildə Sambhacini əsir alıb öldürdü. Buna baxmayaraq, müqavimət əvvəl Racaramın, sonra Tarabayın rəhbərliyi ilə Övrəngzibin 1707-ci ildə ölümünədək davam etdi.
Övrəngzibdən sonra taxta kim çıxdı?
Övrəngzibin 3 mart 1707-ci ildə ölümündən sonra oğlu I Bahadur şah Moğol taxtına çıxdı.
Mənbələr
- Vikipedi — Evrengzib tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Aurangzeb en.wikipedia.org
- UCLA MANAS — Aurangzeb: Siyasi tarix southasia.ucla.edu
- John F. Richards / Cambridge University Press — Aurangzeb dövründə imperiyanın genişlənməsi, 1658–1689 cambridge.org
- Ohio State University Origins — Aurangzeb: Moğol imperatoru origins.osu.edu
- INFLIBNET — Aurangzeb: Həyatı, siyasəti və nailiyyətləri ebooks.inflibnet.ac.in
- UCLA MANAS — Aurangzeb: Dini siyasəti southasia.ucla.edu
- UCLA MANAS — Aurangzebin cizyə haqqında fətvası southasia.ucla.edu
- University of California eScholarship — İslam hüquq tarixində Moğollar, Osmanlılar və məcəllələr məsələsi escholarship.org
- Hindistan Milli Arxivi — Şərq sənədləri nationalarchives.nic.in
- Hindistan Milli Arxivi — Şəxsi sənədlər kolleksiyası nationalarchives.nic.in
- Hindistan Muzeyləri / Milli Muzey, Yeni Dehli — Fərman museumsofindia.gov.in
- Gokhale Siyasət və İqtisadiyyat İnstitutu — Maasir-i-Alamgiri, mündəricat və göstərici dspace.gipe.ac.in
FAQ
Övrəngzib Böyük Moğol imperiyasını nə vaxt idarə edib?
Övrəngzib 1658–1707-ci illərdə altıncı Böyük Moğol imperatoru kimi hakimiyyətdə olub. O, Şah Cahan və Mümtaz Mahalın oğlu idi.
Hansı fəthlər imperiyanın ərazisini ən geniş həddə çatdırdı?
Övrəngzib 1686-cı ildə Bicapuru, 1687-ci ildə isə Qolkondanı ilhaq etdi. Cənubdakı bu fəthlər Böyük Moğol imperiyasının ərazisini tarixində ən geniş həddə çatdırdı.
Övrəngzib marathaların müqavimətini qıra bildimi?
Moğol qoşunları 1689-cu ildə Sambhacini əsir alıb öldürdü. Lakin müqavimət əvvəl Racaramın, sonra Tarabayın rəhbərliyi ilə Övrəngzibin 1707-ci ildə ölümünədək davam etdi.
Övrəngzibdən sonra taxta kim çıxdı?
Övrəngzibin 3 mart 1707-ci ildə ölümündən sonra oğlu I Bahadur şah taxta çıxdı.
Image: Aurangzeb on a Boat.jpg — unknown (Indian), Public domain
