Evrengzib, Bicapur ve Golkonda’yı fethederek Babür İmparatorluğu’nu tarihindeki en geniş sınırlara ulaştırdı. Şah Cihan ile Mümtaz Mahal’in oğlu olan altıncı Babür imparatoru, 1658–1707 arasında hüküm sürdü. Siz bu yazıda, genişlemenin nasıl gerçekleştiğini ve uzun savaşların yönetimi nasıl zorladığını öğreneceksiniz. [1][6]
Bicapur’un 1686’da alınmasını, ertesi yıl Golkonda’nın ilhakı izledi; fakat Maratha direnişi sona ermedi. Haritadaki büyümeyle hazinedeki zorlanma, Evrengzib döneminin birlikte değerlendirilmesi gereken iki somut sonucuydu. Taht savaşından Dekken seferlerine uzanan süreç, vergi kararları ve arşiv belgeleriyle daha yakından izlenebilir. [3][7]
Evrengzib kardeşleriyle taht mücadelesini nasıl kazandı?
Evrengzib, 1618 yılında bugünkü Hindistan’ın Gucerat eyaletindeki Dahod kentinde dünyaya geldi. Babürlerde tahtın otomatik olarak büyük oğula geçmemesi, kardeşler arasındaki rekabetin temel koşuluydu. Şah Cihan’ın 1657’de hastalanması, Dara Şükuh, Şah Şüca, Murad Bahş ve Evrengzib’i karşı karşıya getirdi. Böylece hükümdarın hastalığı, hanedan içinde silahlı bir veraset mücadelesine zemin hazırladı. [2]
Evrengzib, mücadele sırasında kardeşi Murad Bahş ile kuvvetlerini birleştirerek askerî üstünlük sağladı. Birleşen kuvvetler, Nisan 1658’de Dharmat’ta kendilerine karşı gönderilen imparatorluk ordusunu yenmeyi başardı. Mayıs 1658’de Samugarh’ta alınan zafer ise Dara Şükuh’un ordusuna karşı kazanıldı. Bu iki savaş, Evrengzib’in taht yolunu açan doğrudan askerî gelişmeler oldu. [2]
Samugarh zaferinden sonra Evrengzib Agra’yı ele geçirdi ve babasını Agra Kalesi’nde hapsetti. Yenilginin ardından yeniden ordu toplayan Dara Şükuh, tekrar mağlup edilerek yakalandı. Dara 1659’da idam edilirken, Evrengzib’in kuvvetlerine yenilen Şah Şüca Arakan’a kaçtı. Böylece kardeşler arasındaki mücadele, savaş alanlarının ötesinde hapis ve idamlarla sürdü. [4]
Murad Bahş da Evrengzib’in yanında savaşa katılmıştı. Evrengzib, eski müttefikini tutuklatarak Gwalior’da hapsettirdi; Murad, 4 Aralık 1661’de idam edildi. Siz 1658’deki zaferleri okurken, kardeşler arasındaki ittifakın sonradan nasıl bozulduğunu da izleyebilirsiniz. Dharmat ve Samugarh’taki ortaklık, Murad açısından kalıcı bir güvence sağlamamıştı. [2]
Dekken seferleri imparatorluğun sınırlarını ve maliyesini nasıl etkiledi?
Evrengzib, imparator olmadan önce Dekken’de iki ayrı dönemde valilik görevi yürüttü. İlk valiliği 1636–1644, ikinci valiliği ise 1653–1658 yılları arasında devam etti. Dolayısıyla daha sonra uzun savaşlara sahne olacak bölgeyle hükümdarlığından önce de ilgilenmişti. Bu valilik dönemleri, onun Dekken’le ilişkisinin 1681 seferinden çok önce başladığını gösterir. [3]
Hükümdarlığının ilk yıllarında genişleme ve denetim arayışı yalnızca güney bölgeleriyle sınırlı kalmadı. Evrengzib, kuzeydoğuda Babür denetimini yeniden kurmak amacıyla 1660 ortalarında Mir Cümle’yi görevlendirdi. Mir Cümle, bu amaç doğrultusunda Bengal, Bihar ve Orissa valiliğine atandı. John F. Richards, kuzeydeki dağ kuşağının ötesine düzenlenen seferlerin maliyetini de vurgular. Ona göre 1660’lar ve 1670’lerdeki verimsiz seferler, güneye genişleme eğilimini güçlendirdi. [5]
Evrengzib’in 1681’de başlayan Dekken harekâtı, ölümüne kadar toplam 26 yıl sürdü. Başlangıçtaki hedeflerinden biri, Marathalara sığınan isyancı oğlu Ekber’i ele geçirmekti. Ancak seferin sonuçları, hanedan içindeki bu çatışmanın sınırlarını aşan ilhakları da içerdi. Dekken’in batısındaki Bicapur Sultanlığı 1686’da, doğusundaki Golkonda Sultanlığı ise 1687’de imparatorluğa katıldı. [3]
Bicapur ve Golkonda’nın alınmasıyla Babür toprakları güneye doğru genişleyerek tarihindeki en yüksek düzeye ulaştı. Ancak bu ilhaklar, Marathalar karşısında kalıcı bir askerî sonuç elde edilmesini sağlamadı. Babürler, Maratha hükümdarı Sambhaji’yi 1689 yılında yakaladı ve ardından onu öldürdü. Buna rağmen Rajaram ve sonrasında Tarabai yönetimindeki direniş, 1707’ye kadar devam etti. [6][7]
INFLIBNET’in tarih dersine göre savaşların son döneminde bazı asker ve görevlilerin maaşları üç yıl gecikti. Agra ve Delhi’de birikmiş hazineler de güneydeki ordunun ihtiyaçları için gönderildi. Siz bu durumu, gündelik bütçenizde uzayan bir giderin birikimleri tüketmesine benzeterek düşünebilirsiniz. Buradaki somut ölçüler, maaş gecikmesinin süresi ve hazinenin Dekken ordusuna aktarılmasıdır. [7]
Seferler, imparatorluğun yönetim merkezinin işleyişini de doğrudan etkileyen sonuçlar ortaya çıkardı. Richards’a göre yönetim merkezi, ilk yirmi yıl boyunca Şahcihanabad-Delhi’de bulunuyordu. Rajasthan ve Dekken seferleri sırasında ise merkez, imparatorun hareketli ordugâhına dönüştü. Böylece genişleme, yalnızca sınırlarda değil, hükümdarın yönetimi yürüttüğü yerde de iz bıraktı. [5]
Vergi, din ve tapınak politikaları hangi belgelerle incelenebilir?
Evrengzib, gayrimüslimlerden alınan cizye vergisini 1679 yılında yeniden yürürlüğe koyma kararı aldı. UCLA’nın Anver Emon çevirisiyle sunduğu cizye fetvası, muaf tutulan grupları sıralar. Kadınlar, çocuklar, hastalar, körler, çok yaşlılar ve işsiz yoksullar bu gruplar arasında bulunur. Verginin yeniden konulmasıyla fetvada sayılan muafiyetler, birlikte incelenebilecek iki ayrı bilgidir. [8][9]
Hukuk alanında ise 1672 tarihli Fetâvâ-yı Âlemgîrî, hükümdarlık döneminin somut başvuru eserlerinden biridir. Evrengzib’in görevlendirdiği hukukçular tarafından hazırlanan derleme, valiler ve kadılar için tasarlandı. Cizye fetvasıyla bu hukuk derlemesi, aynı türden belgeler olarak değerlendirilmemelidir. Biri belirli verginin koşullarını gösterirken, diğeri kapsamlı bir hukuk başvuru eseri sunar. [9][10]
Tapınaklar konusunda Sâkî Müstaid Han’ın Meâsir-i Âlemgîrî adlı kroniğinin dizini somut yönlendirmeler içerir. Jadunath Sarkar çevirisindeki dizin, Kâşi’deki Vişvanath Tapınağı’nın yıkımı için 55. sayfayı gösterir. Mathura’daki Keşav Rai Tapınağı’nın yıkımı için ise 60. sayfaya başvurulmasını sağlar. Bu dizin, ilgili anlatıların kronik içinde nerede aranabileceğini belirleyen bir başlangıç noktasıdır. [13]
UCLA’nın değerlendirmesi, 1668–1669 kısıtlamalarını ve 1679 cizyesini dinî baskının göstergeleri olarak yorumlar. Ohio State Üniversitesi’nin incelemesi ise koruma ve onarım izinlerinin de değerlendirilmesini ister. Aynı incelemeye göre Evrengzib döneminde Babür soyluları içindeki Hinduların oranı yüzde 30’u biraz aştı. Bu oran, önceki hükümdarların dönemlerindeki düzeyin üzerindeydi ve yönetimin bileşimine ilişkin ayrı bir veridir. [6][8]
Araştırmayı arşiv belgeleriyle genişletmek isteyenler için Hindistan Millî Arşivi somut koleksiyonlar sunar. Oriental Records bölümü, ferman, hüküm ve parvanaları da içeren yaklaşık 150.000 belge barındırır. Bu belgeler, Evrengzib dönemi araştırmalarında kullanılabilecek kayıtlar arasında da yer alır. İnayet Ceng koleksiyonundaki 137.000’den fazla Farsça belge ise 1685–1774 dönemini kapsar. Koleksiyon, Dekken’in taşra yönetimi ve tarım tarihini araştırmak için kullanılabilir. [11][12]
Ölümünden sonraki çözülme yalnızca onun kararlarıyla açıklanabilir mi?
Evrengzib 3 Mart 1707’de öldü; ardından oğlu I. Bahadır Şah tahta geçti. UCLA’nın siyasî tarih değerlendirmesi, çözülmeyi açıklarken köylüler üzerindeki mali baskıyı öne çıkarır. Aynı değerlendirme, siyasî ittifakların aşınmasını ve geniş toprakların yönetim güçlüğünü de vurgular. Dolayısıyla bu yorum, din politikaları dışındaki yönetim ve maliye sorunlarını da açıklamaya katar. [1][4]
Ohio State Üniversitesi’nin 2023 tarihli incelemesi de gerileme için daha geniş bir çerçeve önerir. İnceleme, 18. yüzyıldaki gelişmeleri ekonomik, toplumsal, siyasî, askerî ve çevresel etkenlerle birlikte ele alır. Evrengzib’in kararları bu değerlendirmede yer bulur; fakat açıklamanın tamamını tek başına oluşturmaz. Bu yaklaşım, hükümdarın tercihleriyle sonraki dönemin koşullarını birlikte değerlendirmeye imkân verir. [6]
Bölgesel ayrışmanın somut örneklerinden biri, Dekken’de 1724 yılında ortaya çıkan siyasî gelişmedir. Evrengzib’in eski generallerinden Nizamülmülk Âsaf Câh, bölgede fiilen kendi hanedanını kurdu. Bu örnek, merkezî Babür iktidarının bölgesel güçlere ayrışmasının izlenebildiği gelişmeler arasında bulunur. Ancak tek başına, çözülmenin bütün nedenlerini açıklayan bir kanıt olarak kullanılamaz. [3]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki tarihler, Evrengzib’in hayatındaki gelişmelerle imparatorluğun güneyde genişlemesini birlikte izlemenizi sağlar. Özellikle 1686 ve 1687 ilhaklarıyla 1707’de süren direnişi yan yana okuyabilirsiniz. [1][2][3][7]
- 1618 Evrengzib, bugünkü Gucerat eyaletindeki Dahod kentinde dünyaya geldi.
- 1626 Dara Şükuh ile Lahor’daki Cihangir sarayına rehine gönderildi.
- 1636–1644 Babürlerin Dekken topraklarında ilk valilik dönemini bu yıllarda geçirdi.
- 1653–1658 Evrengzib, Dekken’de ikinci kez vali olarak görev yaptı.
- 1657 Şah Cihan’ın hastalığı, kardeşler arasındaki veraset mücadelesini tetikledi.
- Nisan–Mayıs 1658 Dharmat ve Samugarh zaferleri, Evrengzib’in tahta çıkışının yolunu açtı.
- 1679 Gayrimüslimlerden alınan cizye vergisi yeniden yürürlüğe konuldu.
- 1681 Ölümüne kadar sürecek Dekken harekâtı başladı.
- 1686–1687 Bicapur ve ardından Golkonda sultanlıkları Babür İmparatorluğu’na katıldı.
- 1689 Babürler, Maratha hükümdarı Sambhaji’yi yakaladı ve ardından öldürdü.
- 3 Mart 1707 Evrengzib öldü; ardından oğlu I. Bahadır Şah tahta geçti.
- 1724 Nizamülmülk Âsaf Câh, Dekken’de fiilen kendi hanedanını kurdu.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Evrengzib ile Dara Şükuh, taht için savaşmadan önce aynı rehine deneyimini yaşamıştı. Babalarının başarısız ayaklanmasının ardından, 1626’da dedeleri Cihangir’in Lahor’daki sarayına rehine gönderildiler. Bu olay, sonraki taht mücadelesinin taraflarını çocukluklarında aynı siyasî durumun içine yerleştirir. Ancak Lahor’daki bu deneyimden, kardeşlerin sonraki kararlarını açıklayan kesin psikolojik sonuçlar çıkarılamaz. [2]
Dekken seferlerinin başlangıcında Evrengabad, yönetim ve ikmal bakımından kullanılan önemli merkezlerden biriydi. Evrengzib, 1681’de bu şehrin çevresine sur yapılması için emir verdi. Bu emir, uzun harekâtın yalnızca meydan savaşlarıyla ilgili olmadığını gösteren somut bir ayrıntıdır. Evrengabad örneği, bölgedeki yönetim ve ikmal merkezlerinin sefer anlatısındaki yerini görünür kılar. [3]
Yeni Delhi Millî Müzesi’nde, Evrengzib döneminden kalan ölçülebilir bir belge de bulunur. 86.152 envanter numaralı eser, Abdülkerim’in madad-i maaş tahsisine ilişkin 1672 tarihli Farsça fermandır. Belgenin ölçüleri, müze kaydında 72 × 47,5 santimetre olarak açıkça verilir. Siz bir müze kaydını incelerken, tarih ve envanter numarasıyla bu eseri tanımlayabilirsiniz. [14]
Sık sorulan sorular
Evrengzib kimdir ve ne zaman hüküm sürdü?
Evrengzib, Şah Cihan ile Mümtaz Mahal’in oğlu ve altıncı Babür imparatoruydu. 1658’de çıktığı tahtta, 3 Mart 1707’deki ölümüne kadar kaldı.
Babür İmparatorluğu Evrengzib döneminde nerelere genişledi?
Evrengzib, Dekken’deki Bicapur Sultanlığı’nı 1686’da, Golkonda Sultanlığı’nı ise 1687’de ilhak etti. Bu fetihlerle Babür İmparatorluğu, hükümdarlığı sırasında tarihindeki en geniş topraklara ulaştı.
Dekken savaşları Maratha direnişini sona erdirdi mi?
Babürler, Maratha hükümdarı Sambhaji’yi 1689’da yakalayıp öldürmelerine rağmen direnişi bitiremedi. Rajaram ve ardından Tarabai yönetimindeki mücadele, Evrengzib’in 1707’deki ölümüne kadar sürdü.
Evrengzib’den sonra Babür tahtına kim geçti?
Evrengzib’in 3 Mart 1707’deki ölümünün ardından oğlu I. Bahadır Şah tahta geçti. İlerleyen dönemde merkezî iktidarın bölgesel güçlere ayrışmasına, Dekken’deki 1724 gelişmesi örnek oluşturdu.
Kaynaklar
- Vikipedi — Evrengzib tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Aurangzeb en.wikipedia.org
- Metropolitan Museum of Art — Sultans of Deccan India, 1500–1700 resources.metmuseum.org
- UCLA MANAS — Aurangzeb: A Political History southasia.ucla.edu
- John F. Richards / Cambridge University Press — Imperial expansion under Aurangzeb 1658–1689 cambridge.org
- Ohio State University Origins — Aurangzeb: Mughal Emperor origins.osu.edu
- INFLIBNET — Aurangzeb: Life, Politics and Achievements ebooks.inflibnet.ac.in
- UCLA MANAS — Aurangzeb: Religious Policies southasia.ucla.edu
- UCLA MANAS — Aurangzeb’s Fatwa on Jizya southasia.ucla.edu
- University of California eScholarship — Mughals, Ottomans, and the Question of Codes in Islamic Legal History escholarship.org
- National Archives of India — Oriental Records nationalarchives.nic.in
- National Archives of India — Collection of Private Papers nationalarchives.nic.in
- Gokhale Institute of Politics and Economics — Maasir-i-Alamgiri, içindekiler ve dizin dspace.gipe.ac.in
- Museums of India / National Museum, New Delhi — Farman museumsofindia.gov.in
Görsel: Aurangzeb on a Boat.jpg — unknown (Indian), Public domain
