Odoakr (Odoacer) 476–493-cü illərdə İtaliyanı kral kimi idarə edən hərbi hökmdar idi. İmperator olmadan Roma hüququnu və idarəçiliyini qoruyurdu. Şərq imperatoru Zenonla (Zeno) münasibətləri düşmənçiliyə çevriləndən sonra Teodorix (Teoderik) imperatorun razılığı ilə İtaliyaya yürüş etdi və sonda onu öldürdü. Qətl hakimiyyəti bölüşmək barədə razılaşmadan sonra baş verdi. Mənbələr hadisəni sui-qəsd, qisas və andın pozulması ilə fərqli şəkildə əlaqələndirir.
Əsas sual budur: Odoakr Romul Avqustulu (Romulus Augustulus) taxtdan saldığı halda Roma məmurlarını, sikkələrdəki imperator adlarını və ənənəvi qurumları necə qoruyub saxlayırdı? Siz onun titullarını, Zenonla münasibətlərini və Ravenna mühasirəsini izləsəniz, hərbi gücə söykənən krallığın imperator hakimiyyəti iddiaları ilə necə yanaşı mövcud olduğunu görə bilərsiniz. Bu təfərrüatlar 476-cı ilin niyə təkcə bir imperatorun taxtdan salınması ilə izah edilə bilməyən dönüş nöqtəsi olduğunu da göstərir.
Odoakr 476-cı ildə hakimiyyətə necə gəldi?
Təxminən 433-cü ildə doğulan Odoakr kral olmamışdan əvvəl də Romada hakimiyyət uğrunda mübarizələrdə iştirak etmişdi. 472-ci ildə imperator Antemiyə (Anthemius) qarşı Ritsimerin (Ricimer) tərəfində döyüşmüşdü. Onun 476-cı ildə yüksəlişi İtaliyadakı əsgərlərə nə verilməli olduğu barədə mübahisə ilə başladı.
Əsgərlər ölkə torpaqlarının üçdə birini tələb edirdilər. Orest (Orestes) bunu rədd etdi. Bu imtina Odoakrı hakimiyyətə gətirən üsyana səbəb oldu. 23 avqust 476-cı ildə əsgərlər onu kral elan etdilər. Beş gün sonra Orest Plasensiyada (Placentia) tutuldu və öldürüldü.
Ənənəvi tarixləndirməyə görə, Odoakr azyaşlı imperator Romul Avqustulu 4 sentyabr 476-cı ildə taxtdan saldı. Romulun həyatını bağışladı və onu Kampaniyaya (Campania) göndərdi. Beləliklə, oğlanın həyatı deyil, hökmranlığı sona çatdı.
Əsgərlərin tələbi sonrakı bölgü barədə də sual doğurur. Ənənəvi izahda torpaq paylanmasından danışılır. Giorgio Scrofani isə əsgərlərə ayrılan üçdə birin torpaq deyil, vergi gəlirlərindən pay ola biləcəyini irəli sürür. Bu şərhlər Odoakrın krallığını dəstəkləyən hərbi qüvvənin təminatını fərqli cür izah edir.
Bu fərqi gündəlik həyatdan bir nümunə ilə anlamaq olar. Siz kiməsə əmlakınızın bir hissəsini verəndə başqa, gəlirinizdən pay ayıranda başqa bir iş görmüş olursunuz. Əsgərlərlə razılaşmada da sual budur: onlara torpağın özü verilmişdi, yoxsa həmin torpaqdan əldə edilən gəlir? Scrofaninin şərhi bu fərqi açıq məsələ kimi saxlayır.
İmperator olmadan İtaliyanı hansı qurumlara və hakimiyyət iddialarına söykənərək idarə edirdi?
Odoakr Roma hüququnu, ənənəvi idarəçilik strukturlarını və yüksək vəzifələrdəki Roma məmurlarını saxladı. Hərbi yolla hakimiyyətə gəlməsi dövlətin idarəetmə aparatını dəyişdirməsi ilə nəticələnmədi. O, kralın hakimiyyəti altında fəaliyyətini davam etdirən qurumlar vasitəsilə ölkəni idarə edirdi.
Roma Senatı da onun hakimiyyətinin necə təqdim olunmasında rol oynadı. Senatın Konstantinopola (Konstantinopolis) göndərdiyi nümayəndə heyəti bir imperatorun kifayət etdiyini bildirdi. Heyət Zenondan Odoakra patricius titulu və İtaliyanı idarə etmək səlahiyyəti verməsini istədi. Bu təklif onun faktiki nəzarətini şərq imperatorunun tanıması ilə əlaqələndirirdi.
Odoakrın öz adından verdiyi və günümüzə çatmış rəsmi sənəddə kral mənasını verən rex titulu işlədilir. Titula etnik və ya coğrafi təyin əlavə olunmur. Bu ifadə əhəmiyyətlidir: sənəd onun dərəcəsini göstərir, amma krallığını konkret xalq və ya ərazi adı ilə müəyyənləşdirmir.
Sikkələr onun mövqeyinin başqa tərəfini ifadə edirdi. Yuli Nepot (Julius Nepos) 480-ci ildə ölənədək Odoakr onun adına pul kəsdirirdi. Bundan sonra sikkələri Zenonun adına buraxdırdı. Siz yalnız sikkələrdəki imperator adlarına baxsanız, Odoakrın İtaliyaya nəzarət etdiyi dövrdə imperatorlara sədaqətin davam etdiyini görərsiniz.
Oğlu Tela (Thela) mənzərəni mürəkkəbləşdirir. Odoakr ona Sezar (Caesar) titulu vermişdi. Bunu imperatorluq iddiası kimi yozmaq olar. Laury Sarti isə həmin addımı krallığın varisliyini təmin etmək cəhdi kimi şərh edir. Buna görə təkcə titul Odoakrın iddialarının nə qədər uzağa getdiyini müəyyənləşdirmir.
Bu məqamların bir araya gəlməsi 476-cı ilin mənasına da təsir edir. Ənənəvi izaha görə, Qərbi Roma İmperiyası (Batı Roma İmparatorluğu) həmin il sona çatıb. Sarti isə Nepotun 480-ci ildə ölümünü və Roma imperatorluğu ideyasının davam etməsini vurğulayır. Odoakrın sikkələri və qoruduğu qurumlar bu şərhin əsasını anlamağa kömək edir.
Şərq imperatoru Zenonla münasibətləri necə dəyişdi?
Zenonun ilkin cavabında rəsmi mövqe ilə faktiki qəbul yanaşı mövcud idi. O, rəsmi olaraq Odoakra Yuli Nepota müraciət etməyi bildirdi. Şəxsi məktubunda isə Odoakra patricius deyə müraciət etdi. Beləliklə, rəsmi mövqeyini fərqli saxlayaraq Odoakrın faktiki idarəçiliyini tanıdı.
Nepot 480-ci ildə öldürüldükdən sonra Odoakr Dalmatiyaya (Dalmaçya) yürüş etdi. İki il ərzində bölgəni öz nəzarətinə aldı. Beləliklə, onun hakimiyyəti Senatın Zenondan ona tapşırmağı istədiyi İtaliyanın hüdudlarını aşdı.
Din də qarşıdurma mövzusuna çevrildi. Odoakr xristianlığın arianlıq cərəyanına mənsub idi. Buna baxmayaraq, 482-ci ildə Zenonun dini uzlaşma fərmanına qarşı Papa Simplisini (Simplicius) dəstəklədi. Bu mübahisədə tutduğu mövqe onu şərq imperatorunun siyasəti ilə üz-üzə qoydu.
Münaqişə hərbi xarakter də aldı. 487 və 488-ci illərdə Odoakrın qüvvələri Zenonun ona qarşı təşviq etdiyi rugiləri (Rugiler) məğlub etdilər. Əvvəllər onun faktiki hakimiyyətini tanıyan imperator indi həmin hakimiyyətə qarşı hərbi təzyiqlə əlaqələndirilirdi.
Thomas Hodgkin Zenonun Teodorixin İtaliya yürüşünü dəstəkləməsini iki məqsədlə izah edir. Bu yürüş həm Odoakr problemini həll edə, həm də ostqotları (Ostrogotlar) Konstantinopolun yaxınlığından uzaqlaşdıra bilərdi. İstilanı dəstəkləmək Zenona hər iki məsələni həll etmək imkanı verirdi.
Yürüşü kimin təklif etdiyi barədə mənbələr razılaşmır. Jordanes təşəbbüsü Teodorixə, Prokopi (Prokopius) isə Zenona aid edir. Bununla belə, hər iki mənbə imperatorun razılığını qəbul edir. Mübahisə imperatorun yürüşə icazə verib-vermədiyi deyil, təklifin kimdən gəldiyi barədədir.
Teodorixin yürüşü Odoakrın hakimiyyətinə necə son qoydu?
Teodorix 489-cu ildə İtaliyaya daxil oldu və 28 avqustda İzonso (Isonzo) çayı sahilində Odoakrı məğlub etdi. İkinci məğlubiyyət 30 sentyabrda Veronada baş verdi. Bu qələbələrlə başlayan hərbi hadisələr sonda Odoakrı Ravennaya çəkilməyə məcbur etdi.
11 avqust 490-cı ildə Odoakr Adda çayı sahilində yenidən məğlub oldu. Ravennaya çəkildi və burada təxminən üç il davam edən mühasirəyə tab gətirdi. Beləliklə, hərbi kampaniya Teodorixin ilk qələbələrindən sonra da uzun müddət davam etdi.
Ravenna yepiskopu İohannın (Johannes) vasitəçiliyi ilə 25 fevral 493-cü ildə razılaşma əldə olundu. Razılaşma Odoakrın həyatının bağışlanmasını və iki kralın hakimiyyəti bölüşməsini nəzərdə tuturdu. Mühasirə bitəndən sonra Odoakrın sağ qalacağı açıq şəkildə təsbit edilmişdi.
Teodorix 5 martda Ravennaya daxil oldu. 15 martda birlikdə yemək yeyərkən Odoakrı öldürdü. Vəd edilən ortaq idarəçilik bir kralın digərini öldürməsi ilə sona çatdı.
Teodorix bunu niyə etdi? Prokopi qətli Odoakrın hazırladığı iddia olunan sui-qəsdin qarşısını almaq addımı kimi təqdim edir. Marsellin (Marcellinus) andın pozulmasını vurğulayır. Antakiyalı İohann (Antakyalı İoannis) isə hadisəni qisas kimi nəql edir. Bu mənbələr vahid motiv üzərində razılaşmır, bir-biri ilə rəqabət aparan izahlar verir.
Anonymus Valesianus həmin gün daha geniş qırğın baş verdiyini bildirir. Bu mənbəyə görə, Teodorix Odoakrın ailəsinin və tapıla bilən bütün əsgərlərinin öldürülməsini əmr etmişdi. Zorakılıq süfrə arxasında öldürülən hökmdarla məhdudlaşmadı.
Mənşəyi və son günləri barədə mənbələr harada fərqlənir?
Odoakrın soykökü barədə fərqli izahlar var. Onun ailəsi hunlarla (Hunlar) əlaqələndirilib. MacGeorge və Macbain isə onun yarı skir (Skir), yarı türinq (Thüringenli) mənşəli olduğunu irəli sürürlər. Buna görə siz onun etnik mənsubiyyətini qəti şəkildə tək bir adla ifadə edən yanaşmalara ehtiyatla baxmalısınız.
Adının mənşəyi də fərqli yozulur. Ənənəvi izah Odoacer adını german dillərindəki auda və wakra ünsürlərindən törədir. Reynolds və Lopez 1946-cı ildə adın türk mənşəli olduğunu təklif etdilər. Bu təklif adın mənşəyi haqqındadır. Ailəsinin soykökü barədə mübahisə ayrıca məsələ olaraq qalır.
Arvadı Suniqildanın (Sunigilda) ölümü barədə də rəvayətlər fərqlənir. Bəziləri onun daşqalaq edilərək öldürüldüyünü bildirir. Herwig Wolframın izahında isə o, aclıqdan ölür. Odoakrın qətli barədə fərqli izahlarla yanaşı, bu fikir ayrılığı da onun ailəsinin sonunun necə müxtəlif şəkildə nəql edildiyini göstərir.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Romul Avqustul taxtdan salındıqdan sonra ildə 6,000 qızıl pul gəlir alırdı. Odoakrın keçmiş imperatorla rəftarı, öz həyatının bağışlanacağı vədindən sonra öldürülməsi ilə kəskin təzad yaradır.
Odoakr rəsmi sənədlərin tarixini öz hakimiyyət illəri ilə göstərmirdi. Sikkələrdə də imperator adlarından istifadə edirdi. Hər iki təfərrüat onun krallığının imperator hakimiyyətini tanımaqla necə yanaşı mövcud olduğunu izah etməyə kömək edir.
Gümüş sikkəsindəki portretində bığ var, amma imperator statusunu göstərən diadema yoxdur. Siz bu xüsusiyyətləri rex titulu ilə birlikdə nəzərdən keçirsəniz, özünü kral kimi təqdim etməklə imperator kimi təqdim etməyin fərqini daha asan görə bilərsiniz.
Ravenna mühasirəsindən qıtlığın konkret göstəricisi də qalıb. Anonymus Valesianus bir modius buğdanın altı qızıl pula satıldığını bildirir. Qeydə alınmış bu qiymət uzun mühasirənin gündəlik məişətə təsirini göstərir: kralların mübarizəsi insanların ərzaq əldə etməsinə təsir edirdi.
Xronologiya
- Təxminən 433 Odoakr doğuldu.
- 472 Ritsimerin tərəfində Antemiyə qarşı döyüşdü.
- 23 avqust 476 Əsgərləri onu kral elan etdilər.
- 4 sentyabr 476 Romul Avqustulun taxtdan salınmasının ənənəvi tarixi.
- 480 Yuli Nepot öldürüldü.
- 487–488 Odoakrın qüvvələri rugiləri məğlub etdilər.
- 489 Teodorix İtaliyaya daxil oldu, İzonso və Veronada qələbə qazandı.
- 11 avqust 490 Addadakı məğlubiyyət Odoakrı yenidən Ravennaya çəkilməyə məcbur etdi.
- 25 fevral 493 Hakimiyyətin bölüşdürülməsini nəzərdə tutan razılaşma əldə olundu.
- 5 mart 493 Teodorix Ravennaya daxil oldu.
- 15 mart 493 Teodorix Odoakrı öldürdü.
Tez-tez verilən suallar
Odoakr kim idi?
Odoakr təxminən 433-cü ildə doğulmuş hərbi hökmdar idi. İtaliyanı 476–493-cü illərdə idarə etmişdi. Xristianlığın arianlıq cərəyanına mənsub idi və imperator titulunu qəbul etmədən kral kimi hökm sürürdü.
Odoakr Romul Avqustulu öldürmüşdümü?
Xeyr. Odoakr Romulun həyatını bağışladı, onu Kampaniyaya göndərdi və ona ildə 6,000 qızıl pul gəlir ayırdı.
Odoakr Zenondan müstəqil hökm sürürdümü?
Odoakr imperator hakimiyyətini tanımaqla yanaşı, İtaliyaya faktiki nəzarət edirdi. 480-ci ilə qədər Yuli Nepotun, daha sonra isə Zenonun adına pul kəsdirirdi.
Teodorix Odoakrı niyə öldürdü?
Mənbələr fərqli izahlar verir. Prokopi bunu iddia edilən sui-qəsdin qarşısını almaq cəhdi kimi təqdim edir. Marsellin andın pozulmasını vurğulayır. Antakiyalı İohann isə hadisəni qisas kimi nəql edir.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Odoacer tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Odoacer en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Britannica, 1911 — Odoacer penelope.uchicago.edu
- Anonymus Valesianus — İkinci hissə, 38, 53 və 56-cı bölmələr penelope.uchicago.edu
- Giorgio Scrofani — Odoacre, Treccani/) treccani.it
- Laury Sarti — İmperiyanın qərb əraziləri doi.org
- Thomas Hodgkin — İtaliya və onun işğalçıları, IV kitab, III fəsil penelope.uchicago.edu
FAQ
Odoakr kim idi?
Odoakr təxminən 433-cü ildə doğulmuş hərbi hökmdar idi. İtaliyanı 476–493-cü illərdə idarə etmişdi. Xristianlığın arianlıq cərəyanına mənsub idi və imperator titulunu qəbul etmədən kral kimi hökm sürürdü.
Odoakr Romul Avqustulu öldürmüşdümü?
Xeyr. Odoakr Romulun həyatını bağışladı, onu Kampaniyaya göndərdi və ona ildə 6,000 qızıl pul gəlir ayırdı.
Odoakr Zenondan müstəqil hökm sürürdümü?
Odoakr imperator hakimiyyətini tanımaqla yanaşı, İtaliyaya faktiki nəzarət edirdi. 480-ci ilə qədər Yuli Nepotun, daha sonra isə Zenonun adına pul kəsdirirdi.
Teodorix Odoakrı niyə öldürdü?
Mənbələr fərqli izahlar verir. Prokopi bunu iddia edilən sui-qəsdin qarşısını almaq cəhdi kimi təqdim edir. Marsellin andın pozulmasını vurğulayır. Antakiyalı İohann isə hadisəni qisas kimi nəql edir.
Image: Coin of Odoacer at the British Museum (obverse).png — British Museum (photo), CC BY-SA 4.0
