Odoaker, 476’da Romulus Augustulus’u tahttan indirerek İtalya’yı imparator olmadan yöneten askerî kraldı. Bu yazıda siz, Roma kurumlarını nasıl sürdürdüğünü ve Theoderik’in onu neden öldürdüğüne ilişkin açıklamaları öğreneceksiniz. Theoderik, yönetimi paylaşma anlaşmasının ardından Odoaker’i Ravenna’da öldürdü; cinayetin gerekçeleri kaynaklarda farklılaşır. [1][2][3]
Ravenna’da 25 Şubat 493’te yapılan anlaşma, Odoaker’in hayatının bağışlanmasını öngörüyordu. Buna rağmen Theoderik, 15 Mart’ta birlikte yemek yediği Odoaker’i öldürdü. Siz bu sonuca uzanan süreçte askerlerin taleplerini, Zenon’un tutumunu ve kuşatmayı izleyeceksiniz. [2][3]
Odoaker 476’da nasıl iktidara geldi?
Yaklaşık 433’te doğan Odoaker, Ariusçu Hristiyanlığı benimseyen askerî bir hükümdardı. İtalya’yı 476–493 yıllarında yönetti; ancak askerî faaliyetleri iktidarından önce başlamıştı. Odoaker, 472’de Anthemius’a karşı mücadele eden Ricimer’in yanında yer almıştı. [1][2]
İktidarını hazırlayan ayaklanmanın merkezinde, İtalya’daki askerlerin ülke topraklarına ilişkin talebi bulunuyordu. Askerler toprakların üçte birini istiyor, Orestes ise bu isteği reddediyordu. 476 ayaklanmasını tetikleyen gelişme bu ret kararıdır. Böylece askerlerin geçim ve pay talebi, doğrudan yönetim mücadelesine dönüştü. [3]
Odoaker, 23 Ağustos 476’da askerler tarafından kral ilan edilerek iktidara geldi. Orestes, beş gün sonra Placentia’da yakalandı ve ardından orada öldürüldü. Geleneksel tarihlendirmeye göre Romulus Augustulus, 4 Eylül 476’da tahttan indirildi. Odoaker’in krallığı, bu sıralamada çocuk imparatorun tahttan indirilmesinden önce başlamıştı. [2][3]
Askerlerin istediği üçte birlik payın niteliği ise tarihçiler arasında tartışmalıdır. Geleneksel anlatı bunu toprak dağıtımı olarak açıklarken Scrofani farklı yorumlar. Scrofani’ye göre söz konusu pay, toprak yerine vergi gelirlerinden ayrılmış olabilir. Bu yorum, askerlerin talebini karşılayan düzenlemenin nasıl işlediğine ilişkin bir açıklamadır. Toprak dağıtımıyla vergi payını kesinleşmiş tek uygulama gibi birleştirmemek gerekir. [4]
İmparator olmadan İtalya’yı hangi yetki ve kurumlarla yönetti?
Odoaker’in günümüze ulaşan tek resmî belgesinde unvanı rex, yani kraldır. Bu unvana herhangi bir etnik topluluğu veya coğrafi bölgeyi belirten ifade eklenmemiştir. Dolayısıyla belgenin sunduğu unvan, belirli bir halkın adıyla sınırlandırılmış krallık değildir. [4]
Roma Senatosunun Konstantinopolis’e gönderdiği heyet, tek imparatorun yeterli olduğunu bildirdi. Heyet, Zenon’dan Odoaker’e patricius unvanı verilmesini ve İtalya yönetiminin bırakılmasını istedi. Böylece askerlerin kral ilan ettiği Odoaker için imparatorluk düzeyinde tanınma arandı. İtalya yönetimi talebi, Senatonun girişiminde yeni bir imparator atanmasıyla birleştirilmedi. [4]
Odoaker, İtalya’da Roma hukukunu ve geleneksel yönetim yapılarını koruyarak hüküm sürdü. Yüksek görevlerdeki Romalı yöneticiler de onun döneminde görevlerini sürdürmeye devam etti. İktidarın askerî dayanağı değişirken Roma’nın mevcut idari kurumları kullanılmayı sürdürüyordu. Siz günlük hayatınızdaki resmî işlemleri düşünerek kurumlarla hükümdar arasındaki ayrımı kavrayabilirsiniz. Buradaki somut örnek, Odoaker döneminde Roma hukukunun ve yöneticilerinin korunmasıdır. [4]
Sikkeler de Odoaker’in imparatorlukla kurduğu ilişkinin izlerini açık biçimde taşır. Odoaker, 480’e kadar Julius Nepos adına sikke bastırmayı sürdürmüş hükümdardı. Nepos’un ölümünden sonra basılan sikkelerde ise imparator Zenon’un adı kullanıldı. Bu tercih, Odoaker’in İtalya’daki yönetimi sırasında imparatorluk bağlılığını gösteriyordu. [5]
Oğlu Thela’ya Caesar unvanı verilmesi ise farklı yorumlara açık kalmıştır. Bu tercih imparatorluk iddiası sayılabilirken Sarti, krallık verasetini güvenceye alma girişimini vurgular. Thela’nın unvanından hareketle Odoaker’in kesin biçimde imparatorluk ilan ettiğini söylemek mümkün değildir. Sarti’nin açıklamasında mesele, yönetimin aile içinde devamını sağlamaya yönelik bir girişimdir. [5]
Doğu Roma imparatoru Zenon ile ilişkileri nasıl değişti?
Zenon, Odoaker’in tanınma talebine resmî ve özel düzeylerde farklı karşılıklar verdi. Resmen Odoaker’in Julius Nepos’a başvurmasını isterken özel mektubunda ona patricius diye hitap etti. Bu hitap, Odoaker’in fiilî yönetiminin kabul edilmesi anlamına geliyordu. Zenon’un resmî cevabında Nepos’un konumu korunurken Odoaker’le doğrudan ilişki de sürdürülüyordu. [4]
Julius Nepos’un 480’de öldürülmesinden sonra Odoaker, Dalmaçya’ya bir sefer düzenledi. Bölgeyi iki yıl içinde denetimine alarak İtalya dışındaki hâkimiyetini genişletti. Aynı süreçte sikkelerde Nepos’un yerini Zenon’un alması, imparatorluk bağlılığının sürdüğünü gösteriyordu. Ancak bu bağlılık işaretleri, Odoaker ile Zenon arasındaki anlaşmazlıkları engellemedi. [2][5]
Odoaker, 482’de Zenon’un dinî uzlaşma fermanını reddeden Papa Simplicius’u destekledi. Ariusçu Hristiyanlığı benimseyen hükümdar, bu anlaşmazlıkta papanın yanında yer almıştı. Dolayısıyla Odoaker’in dinî kimliğiyle Zenon karşısındaki siyasi tutumunu aynılaştırmamak gerekir. Somut tercih, imparatorun fermanına karşı çıkan Simplicius’a verilen bu destekti. [1][4]
Zenon’un teşvik ettiği Rugilerle savaşlar, anlaşmazlığın askerî boyutunu ortaya çıkardı. Odoaker’in kuvvetleri, 487 ve 488’de Rugilere karşı zaferler elde etti. İlişki artık yalnız unvanlar veya dinî uzlaşma etrafındaki görüş ayrılıklarından oluşmuyordu. Zenon’un teşvik ettiği güçlerle Odoaker’in ordusu, doğrudan askerî mücadeleye girmişti. [4]
Hodgkin’e göre Zenon, Theoderik’in seferiyle iki sorunu birlikte çözmek istiyordu. Amaçlarından biri Odoaker sorununu gidermek, diğeri Ostrogotları Konstantinopolis çevresinden uzaklaştırmaktı. Bu değerlendirme, Theoderik’in İtalya’ya gönderilmesini Zenon’un çıkarları üzerinden açıklamaktadır. [6]
Theoderik’in İtalya seferi Odoaker’in yönetimini nasıl sona erdirdi?
Theoderik’in seferini kimin önerdiği konusunda Jordanes ile Prokopios farklı anlatılar sunar. Jordanes öneriyi Theoderik’e bağlarken Prokopios girişimin Zenon’dan geldiğini ifade eder. Bu anlatılar, seferin imparator tarafından onaylandığı noktasında birleşir. Başlangıç fikrinin sahibi tartışmalı olsa da Zenon’un onayı ortak unsurdur. [6]
Theoderik, 489’da İtalya’ya girerek Odoaker’e karşı art arda zaferler kazandı. Odoaker, 28 Ağustos’ta Isonzo’da ve 30 Eylül’de Verona’da yenilgiye uğradı. Bu muharebelerin ardından mücadele, ertesi yıl Adda’da yeni bir yenilgiyle sürdü. [3][7]
Odoaker, 11 Ağustos 490’daki Adda Muharebesi sonrasında Ravenna’ya çekilmek zorunda kaldı. Burada yaklaşık üç yıl kuşatılarak Theoderik’in baskısı altında yönetimini sürdürmeye çalıştı. Anonymus Valesianus, kuşatma sırasında buğday fiyatının yükseldiğini de özellikle kaydeder. Dolayısıyla Ravenna’daki mücadele, askerî yenilgilerin yanında şehirdeki iaşe sıkıntısıyla da izlenebilir. [7]
Ravenna Piskoposu Johannes’in aracılığıyla 25 Şubat 493’te bir anlaşmaya varıldı. Anlaşma, Odoaker’in hayatının bağışlanmasını ve yönetimin iki kral arasında paylaşılmasını öngörüyordu. Theoderik, bu uzlaşmanın ardından 5 Mart 493’te Ravenna’ya giriş yaptı. Ancak 15 Mart’ta birlikte yemek yediği Odoaker’i öldürerek paylaşım düzenini sona erdirdi. [2][3]
Cinayetin nedenini açıklayan anlatılar, aynı olaya birbirinden farklı gerekçeler yükler. Prokopios, öldürmeyi Odoaker’in komplosunu önleme girişimi olarak sunan anlatıyı aktarır. Marcellinus yemin ihlalini vurgularken Ioannes Antiochenus, olayın intikam boyutunu öne çıkarır. Bu nedenle komplo iddiasını, bütün kaynakların doğruladığı kesin neden olarak sunamayız. [4]
Kökeni ve son günleri hakkında kaynaklar nerelerde ayrışıyor?
Odoaker’in kökeni hakkındaki açıklamalar, ailesiyle adının etimolojisini farklı biçimlerde ele alır. Ailesi Hun bağlantısıyla açıklanırken MacGeorge ve Macbain başka bir görüş savunur. Bu araştırmacılara göre Odoaker, yarı Skir ve yarı Thüringenli kökene sahipti. Dolayısıyla aile kökeni için kaynaklarda birbirine eşit olmayan farklı açıklamalar bulunur. [2]
Reynolds ve Lopez, 1946’da Odoaker’in adına Türkçe köken önerisi getirdi. Geleneksel açıklama ise Odoacer adını Germence auda ve wakra öğelerinden türetir. Adın kökeni üzerine bu öneriler, aile bağlantıları hakkındaki tartışmayla karıştırılmamalıdır. Türkçe etimoloji önerisi, tek başına Odoaker’in kökenini kesinleştiren bir sonuç değildir. [2]
Odoaker’in ölümünün ardından ailesinin akıbeti konusunda da farklı aktarımlar bulunmaktadır. Anonymus Valesianus, aynı gün bulunabilen askerlerinin ve ailesinin öldürüldüğünü bildirir. Bu anlatıda öldürme emri, Odoaker’i ortadan kaldıran Theoderik tarafından verilmiştir. Ancak aile üyelerinin ölüm biçimleri anlatılar arasında bütünüyle aynı değildir. [7]
Odoaker’in eşi Sunigilda’nın ölümü, bazı anlatılarda taşlanma olarak aktarılmış bir olaydır. Herwig Wolfram’ın aktarımında ise Sunigilda’nın ölümü aç bırakılmayla ilişkilendirilir. Bu iki açıklamayı aynı olayın kesinleşmiş ayrıntıları gibi birleştirmek doğru olmaz. Sunigilda örneği, son günlere ilişkin ayrıntıların neden ayrı değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. [2]
Batı Roma’nın sona erişini tarihlendirmek de Odoaker’in konumunu yorumlamayı etkiler. Geleneksel anlatı sonu 476’ya yerleştirirken Sarti, Nepos’un 480’deki ölümünü vurgular. Sarti ayrıca Roma imparatorluk fikrinin sürekliliğine dikkat çekerek bu çerçeveyi genişletir. Siz 476’yı okurken, Nepos adına sürdürülen sikke basımını da hatırlayabilirsiniz. [5]
Kısa kronoloji
Odoaker’in iktidarından Ravenna’daki ölümüne uzanan başlıca tarihler şu sırayla izlenebilir. [1][2][3][4][7]
- Yaklaşık 433 Odoaker doğdu.
- 472 Ricimer’in Anthemius’a karşı mücadelesinde yer aldı.
- 23 Ağustos 476 Askerleri tarafından kral ilan edildi.
- 4 Eylül 476 Geleneksel tarihlendirmeye göre Romulus Augustulus tahttan indirildi.
- 480 Julius Nepos öldürüldü.
- 487–488 Odoaker’in kuvvetleri Rugileri yendi.
- 489 Theoderik, Isonzo ve Verona’da zafer kazandı.
- 11 Ağustos 490 Adda yenilgisi Odoaker’i Ravenna’ya çekilmeye zorladı.
- 25 Şubat 493 Yönetimi paylaşmayı öngören anlaşma yapıldı.
- 5 Mart 493 Theoderik Ravenna’ya girdi.
- 15 Mart 493 Theoderik Odoaker’i öldürdü.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Odoaker, tahttan indirdiği Romulus Augustulus’u öldürmek yerine Campania’ya göndermeyi seçti. Kendisine yıllık 6.000 altınlık bir gelir bağladı. Orestes’in öldürülmesiyle karşılaştırıldığında, Romulus’a uygulanan işlemin farklılığı bu aktarımda açıkça görülür. Tahttan indirilmek, Romulus için aynı zamanda öldürülmek anlamına gelmemişti. [3][7]
Odoaker’in resmî belgeleri, kendi saltanat yıllarına göre tarihlendirilmiş belgeler değildi. Bu uygulama, kralın kullandığı unvanla birlikte değerlendirilmesi gereken ayrıntılardandır. Hükümdarın fiilen yönetmesiyle belgelerde kendi saltanatını tarih ölçüsü yapması aynı şey değildi. [5]
Gümüş sikke portresinde Odoaker’in bıyığı bulunurken imparatorluk statüsünü gösteren diadem bulunmaz. Bu görsel ayrıntı, yazılı unvanların yanında hükümdarlık temsilini inceleme imkânı verir. Kralın portresiyle imparatorluk simgeleri arasındaki fark, sikkenin üzerinde doğrudan görülebilen unsurdur. [5]
Ravenna kuşatmasında bir modius buğdayın fiyatı, Anonymus Valesianus’a göre altı altına yükseldi. Siz günlük alışverişinizdeki fiyatları düşünerek bu ayrıntının anlattığı sıkıntıyı daha kolay kavrayabilirsiniz. Kuşatma anlatısı böylece yalnız muharebeleri değil, buğdaya erişmenin maliyetini de kaydeder. Buğdayın fiyatı, Ravenna’daki askerî baskının gündelik hayata uzanan somut göstergesidir. [7]
Sık sorulan sorular
Odoaker imparator muydu?
Odoaker, İtalya’yı imparator unvanı almadan yöneten askerî bir kraldı. Günümüze ulaşan tek resmî belgesinde yalnız rex, yani kral unvanı bulunur.
Odoaker Romulus Augustulus’u öldürdü mü?
Odoaker, tahttan indirdiği Romulus Augustulus’u öldürmeyerek Campania’ya gönderdi. Anonymus Valesianus, kendisine yıllık 6.000 altınlık gelir bağlandığını aktarır.
Theoderik Odoaker’i neden öldürdü?
Odoaker’in öldürülme gerekçesi konusunda tarihsel anlatılar farklı açıklamalar sunar. Prokopios komployu önlemeyi, Ioannes Antiochenus intikamı, Marcellinus ise yemin ihlalini öne çıkarır.
Odoaker’in Türk kökenli olduğu kesin mi?
Reynolds ve Lopez, 1946’da Odoaker’in adına Türkçe köken önerdi. Ancak bu etimoloji önerisi, onun Türk kökenini kesinleştiren ortak kabul değildir.
Kaynaklar
- Türkçe Vikipedi — Odoacer tr.wikipedia.org
- İngilizce Wikipedia — Odoacer en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Britannica 1911 — Odoacer penelope.uchicago.edu
- Treccani — Scrofani, Odoacre treccani.it
- Sarti — The Empire’s Western Territories doi.org
- Hodgkin — Italy and Her Invaders, IV. kitap, III. bölüm penelope.uchicago.edu
- Anonymus Valesianus — İkinci bölüm, 38, 53 ve 56 penelope.uchicago.edu
Görsel: Coin of Odoacer at the British Museum (obverse).png — British Museum (photo), CC BY-SA 4.0
