اودوآکر که بود؟ حکومت بر ایتالیا پس از 476 و مرگ او

اودوآکر (Odoacer) فرمانروایی نظامی بود که از 476 تا 493 با عنوان پادشاه بر ایتالیا (İtalya) حکومت کرد. او بدون آنکه امپراتور شود، قوانین و دستگاه اداری روم را حفظ کرد. پس از آنکه رابطه‌اش با زنون (Zenon)، امپراتور روم شرقی، به دشمنی کشید، تئودوریک (Teoderik) با تأیید امپراتور به ایتالیا حمله کرد و سرانجام او را کشت. این قتل پس از توافقی برای تقسیم قدرت رخ داد. روایت‌ها درباره توطئه، انتقام و شکستن سوگند اختلاف دارند.

پرسش اینجاست که اودوآکر چگونه رومولوس آگوستولوس (Romulus Augustulus) را برکنار کرد، اما مقام‌های رومی، نام امپراتورها بر سکه‌ها و نهادهای سنتی را نگه داشت. اگر شما عنوان‌های او، مناسباتش با زنون و محاصره راونا (Ravenna) را دنبال کنید، می‌بینید که پادشاهی نظامی چگونه در کنار ادعای اقتدار امپراتوری عمل می‌کرد. همین جزئیات روشن می‌کنند که چرا نقطه عطف 476 پیچیده‌تر از برکناری یک امپراتور است.

اودوآکر چگونه در 476 به قدرت رسید؟

اودوآکر حدود 433 به دنیا آمد. او پیش از پادشاه شدن هم در کشمکش‌های قدرت در روم نقش داشت. در 472، در کنار ریکیمر (Ricimer) با امپراتور آنتمیوس (Anthemius) جنگید. صعود او به قدرت در 476 با اختلاف بر سر سهم سربازان مستقر در ایتالیا آغاز شد.

سربازان یک‌سوم زمین‌های کشور را می‌خواستند. اورستس (Orestes) نپذیرفت. همین مخالفت، شورشی را به راه انداخت که اودوآکر را به قدرت رساند. در 23 اوت 476، سربازان او را پادشاه خواندند. پنج روز بعد، اورستس در پلاسنتیا (Placentia) دستگیر و کشته شد.

بر پایه تاریخ‌گذاری سنتی، اودوآکر در 4 سپتامبر 476، رومولوس آگوستولوس، امپراتور خردسال، را برکنار کرد. او رومولوس را زنده گذاشت و به کامپانیا (Campania) فرستاد. بنابراین، این برکناری به فرمانروایی پسر پایان داد، اما جانش را نگرفت.

خواسته سربازان، پرسشی را هم درباره ترتیبات پس از شورش مطرح می‌کند. روایت سنتی از تقسیم زمین سخن می‌گوید. جورجو اسکروفانی (Giorgio Scrofani) استدلال می‌کند که شاید یک‌سومِ اختصاص‌یافته به سربازان، در واقع سهمی از درآمد مالیاتی بوده باشد. این برداشت‌ها دو شیوه متفاوت برای تأمین نیروی نظامیِ پشتیبان پادشاهی اودوآکر را توصیف می‌کنند.

این تفاوت را می‌توانید با مثالی روزمره درک کنید. اینکه شما بخشی از ملک خود را به کسی بدهید، با اختصاص دادن بخشی از درآمدتان به او فرق دارد. درباره سهم سربازان هم پرسش همین است: آیا خود زمین را گرفتند یا درآمد حاصل از آن را؟ برداشت اسکروفانی این تمایز را همچنان مطرح نگه می‌دارد.

اودوآکر با چه نهادها و مبانی اقتداری، بدون امپراتور شدن بر ایتالیا حکومت کرد؟

اودوآکر قوانین روم، ساختارهای اداری سنتی و مقام‌های رومی در سمت‌های ارشد را حفظ کرد. رسیدن او به قدرت با اتکا به نیروی نظامی، به جایگزینی دستگاه حکومت نینجامید. او از طریق نهادهایی حکومت می‌کرد که زیر فرمان یک پادشاه به کار خود ادامه می‌دادند.

سنای روم هم در شکل دادن به جایگاه او نقش داشت. هیئت اعزامی سنا به قسطنطنیه (Konstantinopolis) اعلام کرد که یک امپراتور کافی است. این هیئت از زنون خواست عنوان پاتریکیوس و مسئولیت اداره ایتالیا را به اودوآکر بدهد. این پیشنهاد، تسلط عملی او را به رسمیت شناخته شدن از سوی امپراتور شرقی پیوند می‌داد.

در سند رسمیِ باقی‌مانده از خود اودوآکر، عنوان rex، به معنی پادشاه، آمده است. هیچ صفت قومی یا جغرافیایی به آن افزوده نشده است. این عبارت اهمیت دارد: سند، مرتبه او را مشخص می‌کند، بی‌آنکه پادشاهی‌اش را با نام قوم یا سرزمینی تعریف کند.

سکه‌ها بخش دیگری از جایگاه او را نشان می‌دادند. اودوآکر تا زمان مرگ ژولیوس نپوس (Julius Nepos) در 480، به نام نپوس سکه ضرب می‌کرد. پس از آن، سکه‌ها را به نام زنون ضرب کرد. اگر شما فقط به نام امپراتورها نگاه کنید، در دوره‌ای که اودوآکر ایتالیا را در اختیار داشت، نشانه‌های تداوم وفاداری به امپراتورها را می‌بینید.

پسر او، تلا (Thela)، تصویر را پیچیده‌تر می‌کند. اودوآکر عنوان سزار را به او داد؛ عنوانی که می‌توان آن را ادعایی برای جایگاه امپراتوری دانست. لوری سارتی (Laury Sarti) آن را تلاشی برای تضمین جانشینی در پادشاهی می‌خواند. بنابراین، این عنوان به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که دامنه جاه‌طلبی اودوآکر تا کجا می‌رسید.

این ترکیب بر معنای 476 هم اثر می‌گذارد. روایت سنتی، پایان امپراتوری روم غربی را در همین سال قرار می‌دهد. سارتی بر مرگ نپوس در 480 و تداوم اندیشه امپراتوری روم تأکید دارد. سکه‌های اودوآکر و نهادهایی که حفظ کرد، به روشن شدن این برداشت کمک می‌کنند.

رابطه اودوآکر با زنون، امپراتور شرقی، چگونه تغییر کرد؟

واکنش نخست زنون، ترکیبی از تحفظ رسمی و پذیرش عملی بود. او رسماً به اودوآکر گفت که به ژولیوس نپوس مراجعه کند. با این حال، در نامه‌ای خصوصی، اودوآکر را پاتریکیوس خطاب کرد. به این ترتیب، حکومت عملی اودوآکر را پذیرفت، اما موضع رسمی متفاوتی را حفظ کرد.

پس از قتل نپوس در 480، اودوآکر به دالماسی (Dalmaçya) لشکر کشید. او ظرف دو سال این منطقه را زیر فرمان خود آورد. بنابراین، قدرتش از اداره ایتالیا، که سنا از زنون خواسته بود به او بسپارد، فراتر رفت.

دین هم به زمینه دیگری برای اختلاف تبدیل شد. اودوآکر پیرو مسیحیت آریانی بود. با این حال، در 482 از پاپ سیمپلیکیوس (Simplicius) در برابر فرمان سازش مذهبی زنون حمایت کرد. موضع او در این اختلاف، در برابر سیاست امپراتور شرقی قرار گرفت.

درگیری، بُعد نظامی هم پیدا کرد. در 487 و 488، نیروهای اودوآکر روگی‌ها (Rugiler) را شکست دادند؛ قومی که زنون علیه او تحریک کرده بود. امپراتوری که پیش‌تر اقتدار عملی او را پذیرفته بود، اکنون با فشار نظامی علیه حکومتش پیوند داشت.

توماس هاجکین (Thomas Hodgkin) حمایت زنون از لشکرکشی تئودوریک به ایتالیا را دارای دو هدف می‌داند. این اقدام می‌توانست هم مشکل اودوآکر را حل کند و هم اوستروگوت‌ها (Ostrogotlar) را از اطراف قسطنطنیه دور کند. حمایت از حمله، راهی برای رسیدگی به هر دو دغدغه در اختیار زنون می‌گذاشت.

منابع درباره اینکه چه کسی پیشنهاد لشکرکشی را مطرح کرد، اختلاف دارند. یوردانس (Jordanes) ابتکار عمل را به تئودوریک نسبت می‌دهد، اما پروکوپیوس (Prokopius) آن را به زنون نسبت می‌دهد. با این همه، هر دو روایت تأیید امپراتور را می‌پذیرند. اختلاف بر سر منشأ پیشنهاد است، نه اینکه امپراتور آن را تصویب کرده بود یا نه.

حمله تئودوریک چگونه به حکومت اودوآکر پایان داد؟

تئودوریک در 489 وارد ایتالیا شد و در 28 اوت، اودوآکر را در ایسونتسو (Isonzo) شکست داد. شکست دوم در 30 سپتامبر در ورونا (Verona) رخ داد. این پیروزی‌ها آغاز رشته‌ای از نبردها بود که سرانجام اودوآکر را در راونا محصور کرد.

در 11 اوت 490، اودوآکر بار دیگر در آدا (Adda) شکست خورد. او به راونا عقب نشست و محاصره‌ای حدوداً سه‌ساله را تحمل کرد. بنابراین، جنگ مدت‌ها پس از پیروزی‌های نخست تئودوریک ادامه یافت.

با میانجیگری یوهانس (Johannes)، اسقف راونا، در 25 فوریه 493 توافقی به دست آمد. این توافق تضمین می‌کرد که جان اودوآکر حفظ شود و دو پادشاه قدرت را تقسیم کنند. مفاد توافق صراحتاً اجازه می‌داد که اودوآکر پس از پایان محاصره زنده بماند.

تئودوریک در 5 مارس وارد راونا شد. در 15 مارس، هنگامی که با اودوآکر بر سر سفره بود، او را کشت. ترتیبات وعده‌داده‌شده برای حکومت مشترک، با کشته شدن یک پادشاه به دست دیگری پایان یافت.

چرا تئودوریک چنین کرد؟ پروکوپیوس این قتل را اقدامی برای جلوگیری از توطئه ادعایی اودوآکر معرفی می‌کند. مارسلینوس (Marcellinus) بر نقض سوگند تأکید دارد. یوحنای انطاکی (Antakyalı İoannis) روایتی مبتنی بر انتقام ارائه می‌دهد. این روایت‌ها توضیح‌هایی رقیب عرضه می‌کنند و بر سر یک انگیزه واحد توافق ندارند.

آنونیموس والسیانوس (Anonymus Valesianus) از کشتاری گسترده‌تر در همان روز سخن می‌گوید. بنا بر این روایت، تئودوریک فرمان داد خانواده اودوآکر و هر یک از سربازانش را که می‌توانستند پیدا کنند، بکشند. خشونت به مردی که بر سر سفره کشته شد محدود نماند.

منابع درباره تبار و روزهای پایانی اودوآکر چه اختلاف‌هایی دارند؟

درباره تبار اودوآکر توضیح‌های متفاوتی وجود دارد. خانواده او را به هون‌ها (Hunlar) مرتبط دانسته‌اند. مک‌جورج (MacGeorge) و مک‌بین (Macbain)، در مقابل، استدلال می‌کنند که او از یک سو اسکیری (Skirler) و از سوی دیگر تورینگی (Thüringenliler) بود. بنابراین، شما باید با احتیاط با یک برچسب قومیِ قطعی برای او برخورد کنید.

نام او هم تفسیرهای متفاوتی دارد. توضیح سنتی، اودوآکر را برگرفته از دو جزء ژرمنیِ auda و wakra می‌داند. رینولدز (Reynolds) و لوپز (Lopez) در 1946 ریشه‌ای ترکی برای آن پیشنهاد کردند. این پیشنهاد به خاستگاه نام مربوط است؛ بحث جداگانه درباره پیشینه خانوادگی او همچنان موضوعی مستقل است.

روایت‌ها درباره مرگ همسرش، سونیگیلدا (Sunigilda)، نیز تفاوت دارند. برخی از سنگسار شدن او می‌گویند. روایت هرویگ ولفرام (Herwig Wolfram) از مرگ بر اثر گرسنگی سخن می‌گوید. این اختلاف، در کنار توضیح‌های متفاوت درباره قتل اودوآکر، نشان می‌دهد که نابودی نهایی خانواده او چگونه به شکل‌های متفاوت روایت شده است.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

رومولوس آگوستولوس پس از برکناری، درآمدی سالانه معادل 6,000 سکه طلا دریافت کرد. رفتار اودوآکر با امپراتور پیشین، تفاوتی آشکار با مرگ خود او دارد؛ مرگی که پس از وعده حفظ جانش رخ داد.

اودوآکر اسناد رسمی خود را بر اساس سال‌های پادشاهی‌اش تاریخ‌گذاری نمی‌کرد. او بر سکه‌ها هم نام امپراتورها را به کار می‌برد. هر دو نکته کمک می‌کنند بفهمیم پادشاهی او چگونه با تداوم پذیرش اقتدار امپراتوری همراه بود.

تصویر او بر سکه نقره، سبیل دارد، اما فاقد دیهیم است؛ نشانی که جایگاه امپراتوری را مشخص می‌کرد. اگر شما این ترکیب را در کنار عنوان rex بررسی کنید، تفاوت میان معرفی خود به‌عنوان پادشاه و معرفی خود به‌عنوان امپراتور روشن‌تر می‌شود.

محاصره راونا نشانه‌ای ملموس از کمبود نیز بر جای گذاشت. آنونیموس والسیانوس گزارش می‌کند که قیمت یک مودیوس گندم، شش سکه طلا بود. این قیمت ثبت‌شده، تأثیر محاصره طولانی بر زندگی خانوارها را نشان می‌دهد: نبرد میان پادشاهان بر دسترسی به غذا اثر گذاشت.

خط زمانی

1. حدود 433 اودوآکر به دنیا آمد.
2. 472 او در کنار ریکیمر با آنتمیوس جنگید.
3. 23 اوت 476 سربازانش او را پادشاه خواندند.
4. 4 سپتامبر 476 تاریخ سنتی برکناری رومولوس آگوستولوس.
5. 480 ژولیوس نپوس به قتل رسید.
6. 487–488 نیروهای اودوآکر روگی‌ها را شکست دادند.
7. 489 تئودوریک وارد ایتالیا شد و در ایسونتسو و ورونا پیروز شد.
8. 11 اوت 490 شکست در آدا، اودوآکر را وادار کرد به راونا عقب بنشیند.
9. 25 فوریه 493 توافقی برای حکومت مشترک به دست آمد.
10. 5 مارس 493 تئودوریک وارد راونا شد.
11. 15 مارس 493 تئودوریک اودوآکر را کشت.

پرسش‌های متداول

اودوآکر که بود؟

اودوآکر فرمانروایی نظامی بود که حدود 433 به دنیا آمد و از 476 تا 493 بر ایتالیا حکومت کرد. او پیرو مسیحیت آریانی بود و بدون پذیرفتن عنوان امپراتور، با عنوان پادشاه فرمان راند.

آیا اودوآکر رومولوس آگوستولوس را کشت؟

خیر. اودوآکر رومولوس را زنده گذاشت، او را به کامپانیا فرستاد و درآمدی سالانه معادل 6,000 سکه طلا برایش تعیین کرد.

آیا اودوآکر مستقل از زنون حکومت می‌کرد؟

اودوآکر در عمل ایتالیا را در اختیار داشت، اما اقتدار امپراتوری را به رسمیت می‌شناخت. او تا 480 به نام ژولیوس نپوس و پس از آن به نام زنون سکه ضرب کرد.

چرا تئودوریک اودوآکر را کشت؟

روایت‌ها یکسان نیستند. پروکوپیوس این قتل را اقدامی برای جلوگیری از توطئه‌ای ادعایی می‌داند. مارسلینوس بر شکستن سوگند تأکید می‌کند و یوحنای انطاکی روایتی مبتنی بر انتقام ارائه می‌دهد.

منابع

1. ویکی‌پدیای ترکی — Odoacer tr.wikipedia.org
2. ویکی‌پدیای انگلیسی — Odoacer en.wikipedia.org
3. دانشنامه بریتانیکا، 1911 — Odoacer penelope.uchicago.edu
4. Anonymus Valesianus — بخش دوم، بندهای 38، 53 و 56 penelope.uchicago.edu
5. Giorgio Scrofani — Odoacre، Treccani/) treccani.it
6. Laury Sarti — سرزمین‌های غربی امپراتوری doi.org
7. Thomas Hodgkin — ایتالیا و مهاجمانش، کتاب IV، فصل III penelope.uchicago.edu

FAQ

Image: Coin of Odoacer at the British Museum (obverse).png — British Museum (photo), CC BY-SA 4.0