Hudzon körfəzi şirkəti (HBC) nə idi?
Hudzon körfəzi şirkəti (Hudson Körfezi Şirketi; Hudson’s Bay Company) 2 may 1670-ci ildə Londonda (Londra) yaradılmış ticarət şirkəti idi. İlk dövrlərdə əsas işi Şimali Amerika (Kuzey Amerika) xəzlərini Avropaya (Avrupa) ixrac etmək idi. II Karlın (II. Charles) verdiyi kral fərmanı şirkətə Hudzon körfəzinə axan çayların bütün hövzəsində ticarət inhisarı tanıyırdı. Bu ticarət imtiyazı Avropanın tələbatını Şimali Amerikadakı nəhəng bir ərazi ilə birləşdirirdi.
HBC-nin tarixi Kanadanın inkişafının bir hissəsini də izah edir. Şirkət və sonradan özünə birləşdirdiyi rəqibləri Kanada boyunca təxminən 500 ticarət məntəqəsi yaratmışdılar. Onların bəziləri qəsəbə və şəhərlərə çevrildi. Siz bu məntəqələrin çay yolları boyunca yerləşməsini izləsəniz, xəz ticarətinin məskunlaşmaya necə təsir etdiyini görə bilərsiniz.
Hudzon körfəzi şirkəti harada yaradılmışdı və harada fəaliyyət göstərirdi?
HBC Londonda yaradılmışdı. Lakin onun ilkin ticarət inhisarı Hudzon körfəzinə axan çayların hövzələrini əhatə edirdi. Bu ərazi Rupert torpağı adı ilə tanındı. Adını şirkətin ilk qubernatoru şahzadə Rupertdən (Prens Rupert) almışdı. Təxminən 3,861,400 kvadrat kilometr sahəsi olan bu ərazi indiki Kanadanın üçdə birindən çox idi.
Uğurlu bir dəniz səfəri ticarət ideyasının şirkətə çevrilməsinə kömək etdi. Nonsuch gəmisi 1668-ci ildə xəz alveri üçün İngiltərədən Hudzon körfəzinə yola düşdü. Bu səfər sərmayədarları 1670-ci ildə HBC-ni yaratmağa həvəsləndirdi. Beləliklə, şirkət uğurlu xəz ticarəti səfərindən sonra quruldu.
Hudzon körfəzi ingilis tacirlərinə qitənin daxili bölgələrinə su yolu ilə çatmaq imkanı verirdi. Bu yol həm də Fransanın (Fransa) nəzarətindəki Müqəddəs Lavrenti çayından istifadə zərurətini aradan qaldırırdı. Coğrafiya ilk gündən şirkətin işinə təsir göstərirdi. Körfəz Şimali Amerikanın xəz ticarətinə daxil olmaq üçün alternativ yol açırdı.
Hudzon körfəzi şirkətinin tarixi: xəz niyə vacib idi?
XVII əsr Avropasında qunduz tükündən hazırlanan keçə şlyapalara tələbat HBC-nin işini canlandırırdı. Avropada qunduzların sayı azalırdı. Şimali Amerika xəzləri isə bu bazarı təmin edirdi. Şirkətin erkən tarixi Avropanın heyvanlar aləmindəki dəyişiklikləri və geyimə tələbatı Şimali Amerikadakı ticarətlə əlaqələndirirdi.
Siz nə vaxtsa yun yorğanı ölçüsünə və keyfiyyətinə görə seçmisinizsə, bu ticarətlə gündəlik həyatınız arasında bir əlaqə var. HBC-nin xətt işarəli yorğanları 1780-ci ildə xəz ticarətinə daxil oldu. Onların mübadilə dəyəri həmin xüsusiyyətlərdən, eləcə də ticarət məntəqəsindən asılı idi. Geyim və məişət əşyaları da xəzləri Avropaya daşıyan ticarət sisteminin bir hissəsi idi.
Dəb bu sistemi zəiflədə də bilərdi. 1830-cu illərdə Avropada daha ucuz ipək şlyapalar geniş yayıldı. Qunduz xəzinin qiyməti düşdü. Xəz ticarətindən asılı olan metis (Métis) ovçılar başqa dolanışıq yolları axtarmaq məcburiyyəti ilə üzləşdilər. Beləcə, Avropada baş geyimi dəbinin dəyişməsi Şimali Amerikada ovçuluqdan əldə edilən gəlirə təsir göstərdi.
Ticarət məntəqələri Kanadanın formalaşmasına necə təsir etdi?
1684-cü ildə yaradılan York Factory 1774-cü ildən sonra HBC-nin əsas ticarət mərkəzinə çevrildi. Onun əhəmiyyəti Saskaçevan (Saskatchewan) və Red River çayları ilə əlaqəli daxili su yollarına çıxışından qaynaqlanırdı. Məntəqə şirkətin sahildəki fəaliyyətini qitənin içərilərinə uzanan yollarla birləşdirirdi.
Rəqabət HBC-ni öz şəbəkəsini genişləndirməyə sövq etdi. Şimal-Qərb şirkəti (Kuzey Batı Şirketi; North West Company) daxili bölgələrdə birbaşa ovçularla ticarət edirdi. Bu, HBC-nin sahil mərkəzlərinə əsaslanan ticarət üsuluna meydan oxuyurdu. Cavab olaraq HBC daxili bölgələrdə məntəqələr açdı. The Forks yaxınlığındakı Fort Douglas da bunlardan biri idi. Rəqabət şirkətin ticarət apardığı yerləri dəyişdirdi.
HBC və özünə birləşdirdiyi rəqiblərinin yaratdığı təxminən 500 məntəqə Kanada boyunca bir şəbəkə təşkil edirdi. Bəziləri sonradan qəsəbə və şəhərlərə çevrildi. Buna görə siz şirkətin tarixinə həm ticarət, həm də məskunlaşma coğrafiyası baxımından yanaşa bilərsiniz. Mal mübadiləsi aparılan yerlər sonrakı yaşayış məntəqələrinin təməlinə çevrildi.
Xəz ticarəti ilə bağlı icmaları kim ərzaqla təmin edirdi?
Kri (Cree), assiniboyn (Assiniboine) və metis icmaları qurudulmuş bizon əti və pemmikanın əsas təchizatçıları idi. HBC şimaldakı işçilərini bu ərzaqlarla yedizdirirdi. Xəz ticarəti dərilərin mübadiləsi ilə yanaşı, bu ərzaq təminatından da asılı idi. Ərzaq təchizatı şirkətin iş sisteminin bir hissəsi idi.
Metis qadınlar ticarət mərkəzlərini balıq, ov əti, giləmeyvə və bostan məhsulları ilə təmin edirdilər. Onlar qurşaq və sırıqlı yorğan kimi əşyalar da hazırlayıb satırdılar. Bu əmək ərzaq istehsalını, evdə hazırlanan məmulatları və ticarət mübadiləsini birləşdirirdi. Ticarət məntəqələri ətrafdakı icmaların gətirdiyi məhsullardan asılı idi.
HBC ilə Şimal-Qərb şirkəti birləşəndə nə dəyişdi?
HBC və Şimal-Qərb şirkəti aralarındakı sərt rəqabətin yaratdığı iqtisadi təzyiq nəticəsində 1821-ci ildə birləşdilər. Birləşmiş müəssisə Hudzon körfəzi şirkəti adı ilə fəaliyyətini davam etdirdi. The Forks ərazisində Fort Gibraltar II məntəqəsinin adı Fort Garry oldu. Yeni ad birləşməyə nəzarət etmək üçün Londondan gəlmiş Nikolas Qarrinin (Nicholas Garry) şərəfinə verilmişdi.
Birləşmə rəqabət aparan alıcıların sayını azaltdı. Metis ovçılar xəzlərini ən yüksək qiyməti təklif edən alıcıya satmaq üçün daha az imkan tapırdılar. Xəz qiymətləri düşdü. Şirkətləri bir araya gətirən birləşmə onları xəzlə təmin edən ovçuların seçimlərini daraltdı.
XIX əsrin ortalarında Red River yaşayış məntəqəsinin təxminən 5,000 sakini vardı. HBC buranın rəsmi idarəçiliyini həyata keçirirdi və ən böyük torpaq sahibi idi. Buna görə onun təsiri xəz alışından kənara çıxırdı. Torpaq mülkiyyəti və idarəçilik şirkətə məntəqənin iqtisadiyyatında mərkəzi rol verirdi.
Metislərin azad ticarət tələbləri bu hakimiyyətə meydan oxuyurdu. HBC öz idarəçiliyini həyata keçirməkdə də çətinlik çəkirdi. 1850-ci ilə gəldikdə şirkət Red River ətrafında təsirli ticarət inhisarını artıq qoruya bilmədiyini qəbul etdi. Kral fərmanının verdiyi ticarət imtiyazları praktikada öz hədlərinə çatmışdı.
Rupert torpağı Kanadanın genişlənməsinə necə təsir etdi?
1870-ci ildə Rupert torpağının Kanadaya təhvil verilməsi ilə əlaqədar HBC £300,000 aldı. Bu təhvil Kanadanın qərbə doğru genişlənməsində mühüm addım idi. Şirkətin ticarət fərmanı ilə bağlı olan ərazi Kanada dövlətinin genişlənməsində əsas yerlərdən birini tutdu.
Təhvil barədə metis və Birinci Millətlər (İlk Milletler; First Nations) icmaları ilə məsləhətləşilməmişdi. Onların etirazları Kanadanın qərbində məskunlaşdırma və kənd təsərrüfatı siyasətinə qarşı müqavimətin səbəbləri arasında idi. Bu sövdələşmə torpaq əldən-ələ keçəndə kimin razılığının əhəmiyyət daşıdığı sualını ortaya çıxardı.
Lui Riel (Louis Riel) şirkətin ərazini satmaq hüququna dair iddiasına etiraz etdi. O, 1885-ci il petisiyasında HBC-nin sahib olmadığı torpağı sata bilməyəcəyini bildirdi. Bu etiraz Britaniya hüququnun tanıdığı mülkiyyət və torpağı başqasına vermək səlahiyyətlərini sorğulayırdı. Yerli xalqların liderləri şirkətin hüquqi iddialarını mübahisələndirməyə davam edirdilər.
1870-ci ildən sonra məskunlaşanlarla artan ticarət HBC-nin fəaliyyətini dəyişdirdi. Pərakəndə satış, topdansatış və daşınmaz əmlak fəaliyyəti geriləyən xəz ticarətini qabaqladı. Şimali Amerika xəzlərinin ixracı ilə işə başlayan şirkətin fəaliyyəti getdikcə daha çox başqa ticarət sahələrinə söykənirdi.
Hudzon körfəzi şirkətinin bayrağı necə idi?
HBC-nin tarixi bayrağı üzərində HBC hərfləri olan Britaniya qırmızı dəniz bayrağı idi. Şirkət bu dəyişdirilmiş dizayndan istifadə icazəsini 21 iyul 1682-ci ildə aldı. Bayraq şirkətin kral fərmanı əsasında apardığı ticarətin erkən dövrünə aid idi. Bu, York Factory-nin 1684-cü ildə yaradılmasından əvvəl baş vermişdi.
Hudzon körfəzi şirkətinin yorğanı nə idi?
Hudzon körfəzinin xətt işarəli yorğanları 1780-ci ildə xəz ticarətinə daxil edilmiş yun yorğanlar idi. Onlar şirkətlə sıx əlaqələndirilməyə başladı. HBC tarixindəki yerləri ticarət şəbəkəsində mübadilə malı kimi istifadə olunmalarından qaynaqlanırdı.
Yorğanın kənarındakı xətt işarələri onun ölçüsünü göstərirdi. Mübadilə dəyəri ticarət məntəqəsinə, yorğanın keyfiyyətinə və ölçülərinə görə dəyişirdi. Siz bu işarələrə baxanda onları ölçü göstəricisi kimi oxuyun. Ticarət dəyəri əlavə amillərdən də asılı idi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
HBC tacirləri made beaver adlanan hesab vahidindən istifadə edirdilər. Bu vahid yüksək keyfiyyətli qış qunduzu dərisini ifadə edirdi. Beləliklə, ticarətdə konkret bir xəz növünün vəziyyətinə və mövsümünə əsaslanan istinad dəyəri yaranırdı.
İri York qayıqları adını York Factory-dən almışdı. Hər qayığı səkkiz avarçəkən hərəkətə gətirirdi. Bir qayıq hər biri orta hesabla 40 kiloqram olan 75-dən çox yük bağlaması daşıya bilirdi. Bu rəqəmlər şirkətin su nəqliyyatı şəbəkəsində daşınan malların miqyasını göstərir.
Manitoba Muzeyindəki Nonsuch replikası 1968-ci ildə İngiltərədə XVII əsrin əl alətləri ilə hazırlanmışdı. Gəmi 1974-cü ildə muzeyə çatmazdan əvvəl 14,000 kilometr yol qət etmişdi. Bu gəmi muzey ziyarətini HBC-nin yaradılmasına təkan verən səfərlə əlaqələndirir.
Hudzon körfəzi şirkətinin arxivləri haradadır?
HBC tarixi sənədlərini 1974-cü ildə Manitoba Arxivinə müvəqqəti istifadəyə verdi. 27 yanvar 1994-cü ildə onları rəsmən əyalətə bağışladı. Qorunmuş kolleksiyaya rəhbərliyin 1671-ci ilə aid protokol dəftəri də daxildir. Bu, arxivdəki ən qədim şirkət sənədidir.
1671–1970-ci illərə aid rəhbərlik protokolları cəmi dörd illik boşluqla günümüzədək qorunub. 2007-ci ildə HBC-nin 1670–1920-ci illəri əhatə edən sənədləri UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» reyestrinə daxil edildi. Bu sənədlər məntəqələrin, ticarətin və ərazi iddialarının arxasındakı şirkətin uzun tarixini qoruyur.
Xronologiya
- 1668: Nonsuch xəz alveri üçün İngiltərədən Hudzon körfəzinə yola düşdü.
- 2 may 1670: HBC II Karlın kral fərmanı əsasında yaradıldı.
- 21 iyul 1682: HBC dəyişdirilmiş qırmızı dəniz bayrağından istifadə icazəsi aldı.
- 1684: York Factory yaradıldı.
- 1780: Xətt işarəli yorğanlar xəz ticarətinə daxil oldu.
- 1821: HBC və Şimal-Qərb şirkəti birləşdilər.
- 1830-cu illər: İpək şlyapaların yayılması qunduz xəzi qiymətlərinin düşməsinə təsir göstərdi.
- 1850: HBC Red River ətrafında inhisarını praktikada qorumaq imkanının məhdud olduğunu qəbul etdi.
- 1870: Rupert torpağının Kanadaya təhvil verilməsi ilə əlaqədar HBC £300,000 aldı.
- 1974: HBC tarixi sənədlərini Manitoba Arxivinə müvəqqəti istifadəyə verdi.
- 27 yanvar 1994: Sənədlər rəsmən Manitobaya bağışlandı.
- 2007: 1670–1920-ci illəri əhatə edən sənədlər UNESCO-nun «Dünyanın yaddaşı» reyestrinə daxil edildi.
Tez-tez verilən suallar
Hudzon körfəzi şirkəti nə idi?
HBC 1670-ci ildə Londonda yaradılmış ticarət şirkəti idi. İlk dövrlərdə kralın verdiyi ticarət inhisarı əsasında Şimali Amerika xəzlərini Avropaya ixrac edirdi.
Hudzon körfəzi şirkəti harada yerləşirdi?
Şirkət Londonda yaradılmışdı. İlkin inhisarı Hudzon körfəzinə axan çayların hövzəsini əhatə edirdi. Ticarət fəaliyyəti isə Şimali Amerikadakı məntəqələr vasitəsilə yayılırdı.
Yorğanlardakı xətt işarələri nə bildirirdi?
Onlar yorğanın ölçüsünü göstərirdi. Mübadilə dəyəri keyfiyyətdən və ticarət məntəqəsindən də asılı idi.
Şirkətin tarixi arxivləri haradadır?
Onlar Manitoba Arxivində saxlanılır. HBC sənədləri 1994-cü ildə rəsmən əyalətə bağışladı.
Mənbələr
- Wikipedia — Hudzon körfəzi şirkəti en.wikipedia.org
- Vikipedi — Hudzon körfəzi şirkəti tr.wikipedia.org
- Manitoba Muzeyi — Nonsuch qalereyası manitobamuseum.ca
- Kanada Bankı Muzeyi — Xəz ticarətinin iqtisadiyyatı bankofcanadamuseum.ca
- Parks Canada — Xəz ticarətində rəqabət dövrü: 1760–1821 parks.canada.ca
- Nebraska–Linkoln Universiteti — Hudzon körfəzi şirkəti plainshumanities.unl.edu
- Kanadanın Yerli Xalqları Atlası — Xəz ticarəti indigenouspeoplesatlasofcanada.ca
- Parks Canada — Yerli xalqların məskunlaşması və Hudzon körfəzi şirkəti: 1812–1850 parcs.canada.ca
- Saskaçevan Universiteti — Rupert torpağının təhvil verilməsi gladue.drc.usask.ca
- Canadian Geographic — Hudzon körfəzi şirkətinin danışılmamış hekayəsi canadiangeographic.ca
- Wikipedia — Hudzon körfəzi şirkətinin bayrağı en.wikipedia.org
- Britaniya Kolumbiyası Universiteti — DCHP-3: Hudzon körfəzi yorğanı dchp.arts.ubc.ca
- Manitoba Arxivi — HBCA termin lüğətləri gov.mb.ca
- Manitoba Arxivi — HBCA haqqında gov.mb.ca
- Manitoba Arxivi — UNESCO tərəfindən tanınma gov.mb.ca
FAQ
Hudzon körfəzi şirkəti nə idi?
Hudzon körfəzi şirkəti 2 may 1670-ci ildə Londonda yaradılmış ticarət şirkəti idi. Fəaliyyətinin əvvəlində kralın verdiyi ticarət inhisarı əsasında Şimali Amerika xəzlərinin Avropaya ixracı ilə məşğul olurdu.
Hudzon körfəzi şirkəti harada yaradılmışdı və harada fəaliyyət göstərirdi?
HBC Londonda yaradılmışdı. Onun ilkin inhisarı Hudzon körfəzinə axan çayların hövzəsini əhatə edirdi. Şirkətin ticarəti isə Şimali Amerikadakı məntəqələr şəbəkəsi vasitəsilə genişlənirdi.
Hudzon körfəzi şirkətinin yorğanlarındakı işarələr nə bildirirdi?
Xətt şəklindəki işarələr yorğanın ölçüsünü göstərirdi. Yorğanın mübadilə dəyəri ölçüsünə, keyfiyyətinə və ticarət məntəqəsinə görə dəyişirdi.
Hudzon körfəzi şirkətinin arxivləri haradadır?
Tarixi sənədlər Manitoba Arxivində saxlanılır. HBC onları 1974-cü ildə arxivə müvəqqəti istifadəyə verdi və 27 yanvar 1994-cü ildə rəsmən Manitobaya bağışladı.
Image: Hudsons Bay Company currency to fur traders 1820 Fort York (crop).jpg — Hudsons_Bay_Company_currency_to_fur_traders_1820_Fort_York.j, CC BY-SA 2.0
