Benito Pablo Xuares Qarsiya (Benito Pablo Juárez García) 1858–1872-ci illərdə Meksikanın prezidenti olmuş liberal hüquqşünas və siyasətçi idi. O, kilsəni dövlətdən ayıran islahatları irəli apardı. Sonra Fransa müdaxiləsi zamanı hökumətini şimala köçürərək respublika hakimiyyətini qorudu. Respublika hökuməti 1867-ci ildə paytaxta qayıdanadək müqaviməti davam etdirdi.
Onun siyasi yolu məhkəmələr, mülkiyyət, nikah və prezidentin səlahiyyətləri ətrafındakı mübahisələri birləşdirir. Siz Xuaresin Oaxakadan (Oaxaca) sürgünə, oradan isə daim yerini dəyişən hökumətin başına uzanan yolunu izləsəniz, liberal islahatlarla respublikanın yaşamaq uğrunda mübarizəsinin necə qovuşduğunu görə bilərsiniz. Fransanın dəstəklədiyi monarxiya üzərində qələbə bu mübahisələrə son qoymadı.
Xuaresin siyasi yüksəlişini hansı tarixi şərait formalaşdırdı?
Xuares 21 mart 1806-cı ildə Oaxakanın San Pablo Guelatao yaşayış məntəqəsində anadan olub. Atası Marcelino Juárez və anası Brígida García zapotek əsilli idilər. Hüquq təhsilinə başlamazdan əvvəl Oaxaka seminariyasında oxuyub.
Ümummilli rəhbərliyə gəlməzdən əvvəl yerli vəzifələrdə çalışıb. 1831-ci ildə Oaxakanın bələdiyyə şurasına daxil olub. 1833-cü ildə isə ştatın qanunverici orqanının üzvü olub. Beləliklə, vətəndaş müharibəsi şəraitində prezident olmasından xeyli əvvəl siyasi həyata qoşulub.
Sürgün onun siyasi əlaqələrini genişləndirdi. Santa Anna 1853-cü ildə onu ölkədən çıxardı. Xuares Yeni Orleanda (New Orleans) liberal müxaliflərlə əlaqələr qurdu. Ayutla inqilabından sonra prezident Juan Álvarezin hökumətində ədliyyə naziri oldu.
Liberal Konstitusiya uğrunda mübarizə daha kəskin böhran yaratdı. 17 dekabr 1857-ci il Tacubaya planı Konstitusiyanı qüvvədən salmağı nəzərdə tuturdu. Xuares planı dəstəkləməkdən imtina etdikdən sonra Ignacio Comonfort onu həbs etdirdi.
Comonfort hakimiyyətdən gedəndə Xuares Konstitusiyada nəzərdə tutulan varislik qaydasına əsasən prezident oldu. O, 18 yanvar 1858-ci ildə Guanajuatoda müvəqqəti hökumətini qurdu. Beş gün sonra mühafizəkar Félix Zuloaga paytaxtda rəqib prezident kimi vəzifəyə başladı. Buna görə də İslahat müharibəsi həm proqramların, həm də rəqib hökumətlərin mübarizəsi idi.
İslahat qanunları kilsə və dövlətin səlahiyyətlərini necə dəyişdi?
23 noyabr 1855-ci il Xuares qanunu məhkəmə imtiyazlarına aid idi. Qanun mülki işlərdə ruhanilərin və hərbçilərin xüsusi məhkəmə aidiyyətini ləğv etdi. Mülki məhkəmələrin səlahiyyətləri genişləndi. Qanunun əhatəsi mülki işlərlə məhdudlaşırdı. Onun əslində nəyi dəyişdiyini qiymətləndirərkən bu fərqi nəzərə almaq vacibdir.
Comonfortun dövründə bunun ardınca mülkiyyət islahatı gəldi. 25 iyun 1856-cı il Lerdo qanunu mülki və dini qurumların öz funksiyaları üçün birbaşa istifadə etmədikləri daşınmaz əmlakı icarəçilərinə xüsusi mülkiyyət kimi verməsini tələb edirdi. Məqsəd kiçik mülkiyyətçilər təbəqəsi yaratmaq idi.
Qanunun tətbiqi ziddiyyətli nəticələr verdi. Milli Baş Arxivin (Archivo General de la Nación) qiymətləndirməsinə görə, bir çox yerli xalq icması torpaqlarını iri torpaq sahiblərinə itirdi. Beləliklə, mühüm hallarda qanunun nəticələri kiçik mülkiyyətçiliyi təşviq etmək məqsədinə zidd oldu.
İslahat müharibəsi zamanı Xuares Verakrusdan (Veracruz) yeni qanunlar qəbul etdi. 12 iyul 1859-cu il qanunu kilsə əmlakını milliləşdirdi. Nikah, vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı və din azadlığına dair tədbirlərlə birlikdə bu qanun kilsə ilə dövlətin ayrılmasını irəli apardı.
23 iyul 1859-cu il Vətəndaş nikahı haqqında qanun hüquqi qüvvəsi olan nikahı mülki hakimiyyət orqanları qarşısında bağlanan müqavilə kimi müəyyənləşdirdi. Təkcə dini mərasim artıq nikaha rəsmi qüvvə vermirdi. Bunun gündəlik həyatla əlaqəsini siz nikahı rəsmiləşdirən sənədlərdə görə bilərsiniz. İslahat həmin birliyə hansı orqanın hüquqi tanınma verə biləcəyini müəyyən edirdi.
Ardınca 28 iyul 1859-cu ildə Vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı haqqında qanun qəbul edildi. Doğum, ölüm, övladlığa götürmə və nikah qeydləri dövlətin mülki qeydiyyat məmurlarına həvalə olundu. Beləliklə, islahat ailə münasibətlərini və insan həyatının əsas hadisələrini qeydə alan sənədlərə də çatdı.
Din azadlığının da müəyyən sərhədləri vardı. 4 dekabr 1860-cı il qanunu dini seçmək və ona etiqad etmək azadlığını tanıyırdı. Eyni zamanda ibadət yerlərindən kənarda ibadət mərasimlərini qadağan edirdi. Siz eyni qanunda həm şəxsi seçim imkanlarının genişlənməsini, həm də ictimai dini fəaliyyətin tənzimlənməsini görə bilərsiniz.
Hərbi qələbə liberal hökumətin qayıdışını təmin etdi. Jesús González Orteganın ordusu 22 dekabr 1860-cı ildə Calpulalpanda mühafizəkarları məğlub etdi. Xuares 11 yanvar 1861-ci ildə Mexikoya (Meksiko) daxil oldu. Lakin daxili müharibənin ardınca tezliklə xarici müdaxilə gəldi.
Respublika hökuməti Fransa müdaxiləsi zamanı necə ayaqda qaldı?
1861-ci ildə Xuares borc ödənişlərini iki il müddətinə dayandırdı. Fransa, Britaniya və İspaniya alacaqlarını toplamaq üçün 31 oktyabrda müdaxilə sazişi imzaladılar. La Soledad danışıqlarından sonra Britaniya və İspaniya geri çəkildi. III Napoleonun (III. Napolyon) Fransası isə hərbi müdaxiləni davam etdirdi.
Meksika qüvvələri 5 may 1862-ci ildə Pueblada Fransa hücumunu dayandırdı. Döyüş meydanında orduya general İqnasio Saraqosa (Ignacio Zaragoza) komandanlıq edirdi. Xuares respublika hökumətinə rəhbərlik edirdi. Bu döyüşdə qoşunları idarə edən Saraqosa idi.
Bununla belə, Fransa ordusunun irəliləməsi Xuaresi 31 may 1863-cü ildə Mexikonu tərk etməyə məcbur etdi. O, respublika idarəçiliyini Meksikanın şimalında yerini dəyişərək fəaliyyət göstərən hökumətə çevirdi. Paytaxtdan çıxması müqavimət davam etdiyi müddətdə hökumətin işləməsinə imkan verdi.
Fransanın dəstəklədiyi Habsburq Maksimilian (Maximilian) 1864-cü ildə Meksikaya gəldi. Respublikaçılar şimal-qərbdə və Sakit okean sahilinin bəzi hissələrində nəzarəti saxlayırdılar. Xuares 1864-cü ilin oktyabrında hökumətini Çiuauada (Chihuahua) yerləşdirdi. Sonra Fransa təzyiqi altında 1865-ci ildə indiki Syudad-Xuaresə (Ciudad Juárez), o vaxtkı Paso del Norteyə köçdü.
Onun vəzifədə qalması respublikaçılar arasında da fikir ayrılığı yaratdı. Xuares müharibə şəraitinin seçki keçirməyə imkan vermədiyini əsas gətirərək 1865-ci ildə səlahiyyət müddətini uzatdı. Respublikaçı rəqibləri isə Konstitusiyaya əsasən onun yerinə Ali Məhkəmənin sədri Jesús González Orteganın keçməli olduğunu bildirirdilər. Müdaxiləyə müqavimət hakimiyyətin Konstitusiyaya uyğun ötürülməsi barədə mübahisələri aradan qaldırmadı.
Diplomatiya və xaricdən gələn dəstək Xuaresin mövqeyini gücləndirdi. Matías Romero ABŞ-də respublikanın mənafeyi üçün çalışırdı. ABŞ-də vətəndaş müharibəsinin 1865-ci ildə bitməsi dəstəyi artırdı. Qrant (Grant) və Şeridan (Sheridan) isə Texas sərhədi üzərindən gizli yardım göstərirdilər.
Fransanın geri çəkilməsi bir neçə təzyiq amilinin nəticəsi idi. Respublikaçıların müqaviməti davam edirdi. Fransada ictimai narazılıq artırdı. Müdaxilə həm də maliyyə xərcləri yaradırdı. 31 yanvar 1866-cı ildə III Napoleon Fransa qoşunlarının mərhələli şəkildə çıxarılmasını əmr etdi.
Maksimilianın məğlubiyyətindən sonra hərbi məhkəmə keçirildi və ona ölüm hökmü verildi. Xuares əfv müraciətlərini rədd etdi. Maksimilian, generallar Miguel Miramón və Tomás Mejía 19 iyun 1867-ci ildə Keretaroda (Querétaro) güllələndilər.
1867-ci ildə respublika bərpa olunandan sonra hansı münaqişələr davam etdi?
Xuares 15 iyul 1867-ci ildə Mexikoya qayıtdı və oktyabr seçkilərində qalib gəldi. 25 dekabrda yeni prezidentlik müddətinə başladı və fövqəladə səlahiyyətlərindən imtina etdi. Respublikanın bərpası hökuməti paytaxta qaytardı. Lakin siyasi qarşıdurma davam etdi.
Prezidentin səlahiyyətlərini artırmaq cəhdləri liberallar arasında müxalifət yaratdı. Sonorada yaki xalqının üsyanı da hökumətə qarşı yönəlmişdi. 1869-cu ilin dekabrında Zacatecas qubernatoru başqa bir üsyan başlatdı. Bu münaqişələr müharibədən yenicə çıxmış hökumətin üzərinə əlavə yük qoyurdu.
Təhsil müharibədən sonrakı proqramın başqa bir hissəsi idi. Xuares 2 dekabr 1867-ci ildə Federal Dairədə xalq təhsili haqqında qanun qəbul etdi. Qanun Milli Hazırlıq Məktəbinin — Escuela Nacional Preparatorianın yaradılmasına imkan verdi. 17 dekabrda Gabino Barreda onun ilk direktoru təyin edildi.
Yenidən seçilmə məsələsi də qarşıdurma mənbəyinə çevrildi. 1871-ci ildə Xuares, Lerdo de Tejada və Porfirio Dias (Porfirio Díaz) prezidentlik uğrunda yarışdılar. Konqres Xuaresi prezident seçdi. Dias isə 8 noyabrda Oaxakada Noria planını elan edərək yenidən seçilməyə qarşı üsyan başlatdı.
Xuares 18 iyul 1872-ci ildə prezident vəzifəsində olarkən Mexikoda vəfat etdi. Onun yerinə Sebastián Lerdo de Tejada keçdi. Xuaresin prezidentliyi vətəndaş müharibəsindən və Fransa müdaxiləsindən sağ çıxmışdı. Bununla belə, icra hakimiyyətinin səlahiyyətləri və hakimiyyətin ötürülməsi ilə bağlı mübahisələr onun son illərində də davam edirdi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Xuares hüquq təhsilindən əvvəl, 1821-ci ildə Oaxaka seminariyasına daxil olmuşdu. Orada latın dili, əxlaq ilahiyyatı və fəlsəfə öyrənmişdi. Beləliklə, kilsə ilə dövlətin ayrılmasına gələcəkdə rəhbərlik edəcək şəxs təhsilinin bir hissəsini dini müəssisədə almışdı.
26 may 1830-cu il tarixli sənəd onun başqa bir erkən fəaliyyətini qeydə alır. Xuares hələ tələbə olarkən Oaxaka Elm və İncəsənət İnstitutunda müvəqqəti fizika müəllimi təyin edilmişdi. Ümummilli rəhbərliyə gəlməzdən əvvəl sinifdə dərs də demişdi.
İslahat qanunları qəbiristanlıqlara və qayğı müəssisələrinə də təsir etdi. 31 iyul 1859-cu il fərmanı ruhanilərin qəbiristanlıqlar üzərində səlahiyyətinə son qoydu. 2 fevral 1861-ci il tarixli başqa bir fərman xəstəxanaları və xeyriyyə müəssisələrini dünyəvi idarəçiliyə verdi.
Patoniyə ünvanlanmış 9 yanvar 1865-ci il tarixli məktub daim yerini dəyişən hökumətin inzibati işlərini göstərir. Hökumət Çiuauadan hərbi rütbələrin artırılmasını, yaralananların və ölənlərin yaxınlarına ödənişləri, fransız əsirlərin mübadiləsini idarə etməyə davam edirdi. Siz hökuməti yalnız paytaxtı ilə təsəvvür edirsinizsə, bu işlər idarəçiliyin başqa yerdə də necə davam etdiyini göstərir.
Xronologiya
- 1806: Xuares 21 martda San Pablo Guelataoda anadan oldu.
- 1831–1853: Oaxakanın bələdiyyə şurasına daxil oldu. Sonra ştatın qanunverici orqanının üzvü oldu. Nəhayət, Santa Anna tərəfindən sürgün edildi.
- 1855–1856: Xuares qanunu məhkəmə imtiyazlarını məhdudlaşdırdı. Lerdo qanunu qurumların mülkiyyətini tənzimlədi.
- 1857–1858: Tacubaya planı Konstitusiyaya qarşı çıxdı. Xuares həbs edildi, sonra müvəqqəti hökumətini qurdu.
- 1859–1860: İslahat qanunları kilsə əmlakını, vətəndaş nikahını, qeydiyyatı və din azadlığını tənzimlədi.
- 1862: Saraqosanın ordusu 5 mayda Pueblada Fransa hücumunu dayandırdı.
- 1863–1865: Xuares paytaxtı tərk etdi və Meksikanın şimalında idarəçiliyi davam etdirdi.
- 1866: III Napoleon 31 yanvarda Fransa qoşunlarının mərhələli şəkildə çıxarılmasını əmr etdi.
- 1867: Maksimilian iyunda edam edildi. Xuares iyulda Mexikoya qayıtdı.
- 1871–1872: Dias yenidən seçilməyə qarşı üsyan etdi. Xuares növbəti il vəzifədə olarkən vəfat etdi.
Tez-tez verilən suallar
Benito Xuares kim idi?
O, 1858–1872-ci illərdə Meksikanın prezidenti olmuş zapotek əsilli liberal hüquqşünas və siyasətçi idi. Kilsə ilə dövlətin münasibətlərini dəyişən islahatlara rəhbərlik edib. Fransa müdaxiləsi zamanı respublika hakimiyyətini qoruyub saxlayıb.
İslahat qanunları nəyi dəyişdi?
Bu qanunlar mülki hakimiyyətin əmlak, nikah və şəxsi vəziyyət qeydləri üzərində səlahiyyətlərini genişləndirdi. Din azadlığını da tanıdı. Daha əvvəl qəbul edilmiş qanunlar isə ruhanilərin və hərbçilərin xüsusi məhkəmə imtiyazlarını məhdudlaşdırmışdı.
Pueblada orduya Xuares komandanlıq edirdi?
5 may 1862-ci ildə Fransa hücumunu dayandıran Meksika ordusuna general İqnasio Saraqosa komandanlıq edirdi. Xuares respublika hökumətinə rəhbərlik edirdi.
1867-ci ildən sonra qarşıdurmalar niyə davam etdi?
Prezidentin səlahiyyətləri, bölgələrdəki üsyanlar və yenidən seçilmə məsələsi mübahisə mövzusu olaraq qalırdı. Diasın Noria planı 1871-ci ildə Xuaresin yenidən seçilməsinə qarşı yönəlmişdi.
Mənbələr
- INEHRM — Benito Juárez inehrm.gob.mx
- Türkcə Vikipediya — Benito Juárez tr.wikipedia.org
- Meksikanın Mədəniyyət Nazirliyi — Xuares, dünyəvi dövlətin xidmətləri ilə seçilən qurucusu gob.mx
- INEHRM — Lerdo qanunu constitucion1917.gob.mx
- Milli Baş Arxiv — Lerdo qanunu ilə bağlı torpaq mübahisəsi gob.mx
- Meksikanın Milli Müdafiə Nazirliyi — İslahat müharibəsi gob.mx
- 1917 Konstitusiyası — İslahat qanunları constitucion1917.gob.mx
- Milli Baş Arxiv — İslahat qanunları gob.mx
- CNDH — İslahat qanunlarının qəbul edilməsi cndh.org.mx
- Milli Baş Arxiv — İslahat qanunları vasitəsilə dövlətin dəyişməsi gob.mx
- ABŞ Dövlət Departamenti, Tarixçi Ofisi — Fransanın Meksikaya müdaxiləsi history.state.gov
- Meksikanın Milli Müdafiə Nazirliyi — Puebla döyüşü gob.mx
- İngiliscə Vikipediya — Benito Juárez en.wikipedia.org
- INEHRM — Meksikadan mənzərələr inehrm.gob.mx
- UNAM Hüquq Tədqiqatları İnstitutu — Escuela Nacional Preparatoria və təhsil islahatı ijpc245.juridicas.unam.mx
- Meksikanın Milli Müdafiə Nazirliyi — Noria planının elan edilməsi gob.mx
FAQ
Benito Xuares kim idi?
Benito Pablo Xuares Qarsiya 1858–1872-ci illərdə Meksikanın prezidenti olmuş zapotek əsilli liberal hüquqşünas və siyasətçi idi. O, kilsə ilə dövlətin münasibətlərini dəyişən islahatlara rəhbərlik edib və Fransa müdaxiləsi zamanı respublika hakimiyyətini qoruyub saxlayıb.
İslahat qanunları nəyi dəyişdi?
Bu qanunlar kilsə əmlakının milliləşdirilməsi, vətəndaş nikahı, şəxsi vəziyyət aktlarının dövlət qeydiyyatı və din azadlığı vasitəsilə mülki hakimiyyətin səlahiyyətlərini genişləndirdi. Daha əvvəl qəbul edilmiş qanunlar isə ruhanilərin və hərbçilərin xüsusi məhkəmə imtiyazlarını məhdudlaşdırmışdı.
Puebla döyüşündə Meksika ordusuna Xuares komandanlıq edirdi?
5 may 1862-ci ildə Pueblada Fransa hücumunu dayandıran Meksika ordusuna general İqnasio Saraqosa komandanlıq edirdi. Xuares respublika hökumətinə rəhbərlik edirdi.
1867-ci ildən sonra Xuaresin prezidentliyi niyə mübahisə doğururdu?
Prezidentin səlahiyyətlərini artırmaq cəhdləri liberallar arasında müxalifət yaratdı. Bölgələrdəki üsyanlar da onun hökumətinə qarşı yönəlmişdi. Xuaresin yenidən seçilməsi isə Porfirio Diasın 1871-ci ildə Noria planını elan etməsinə səbəb oldu.
Image: Benito Juárez 3.jpg — Israel Durán, CC BY-SA 3.0
