Balfur Bəyannaməsi (Balfour Deklarasyonu) Britaniya hökumətinin 2 noyabr 1917-ci il tarixli bəyanatı idi. Sənəd Fələstində (Filistin) yəhudi xalqı üçün milli yurd yaradılmasını dəstəkləyirdi. Xarici işlər naziri Artur Ceyms Balfur (Arthur James Balfour) bu siyasəti lord Rotşildə (Rothschild) ünvanladığı məktubda çatdırmışdı. Sənəd qısa idi. Lakin onun müddəaları sonradan Fələstin mandatına daxil edildi. İsrailin (İsrail) 1948-ci il Müstəqillik Bəyannaməsində də ona istinad olundu.
Siz bu tarixə Osmanlı imperiyası (Osmanlı İmparatorluğu) baxımından yanaşırsınızsa, dövrün şəraitini nəzərə almalısınız. Bəyannamə Birinci Dünya müharibəsi (Birinci Dünya Savaşı) zamanı yayılanda Fələstin hələ Osmanlı ərazisi idi. Britaniya (Britanya) qüvvələri orada irəliləyirdi. Beləliklə, məktub həmin vaxt Osmanlı imperiyasına məxsus ərazi barədə Britaniyanın siyasətini elan edirdi.
1917-ci il Balfur Bəyannaməsi nə idi?
Bəyannamə Britaniya hökumətinin Fələstində yəhudilər üçün milli yurd yaradılmasına dəstəyini ifadə edirdi. Hökumət bu məqsədə çatmağa kömək etmək üçün əlindən gələni etməyi də öhdəsinə götürürdü. Balfur sənədi Devid Lloyd Corcun (David Lloyd George) hökumətində xarici işlər naziri kimi imzalamışdı. Sənəd formaca bir şəxsə ünvanlanmış məktub olsa da, həmin hökumətin rəsmi mövqeyini ifadə edirdi.
Bu, iki dövlət arasında imzalanmış müqavilə deyildi. Siz bu fərqi nəzərə alsanız, sənədin əslində nə etdiyini daha aydın anlayarsınız. O, bir siyasəti elan edir və onunla bağlı hüquqların qorunması şərtlərini müəyyənləşdirirdi. Dövlətin nə olacağını müəyyən etmir, sərhədlər çəkmirdi. Sonradan Fələstin mandatına daxil edilməsi bəyanatı başqa bir idarəçilik çərçivəsinin tərkib hissəsinə çevirdi.
Balfur Bəyannaməsinin tarixi: məktub nə vaxt təsdiqləndi və dərc olundu?
Üç tarix bəyannamənin müxtəlif mərhələlərini göstərir. Britaniyanın Müharibə Kabineti onun verilməsini 31 oktyabr 1917-ci ildə təsdiqlədi. Balfurun məktubu 2 noyabr tarixi daşıyırdı. Mətn məktubun tarixindən bir həftə sonra, 9 noyabrda mətbuatda dərc olundu. Təsdiq, yazışma və ictimaiyyətə açıqlanma ayrı mərhələlər idi.
Bu ardıcıllıq gündəlik həyatda bir mesajı təsdiqləmək, göndərmək və hamıya açıqlamaq arasındakı fərqə bənzəyir. Burada əvvəlcə Kabinet qərar vermişdi. Sonra Balfur siyasi bəyanatı Rotşildə göndərmişdi. Ardınca mətn mətbuatda dərc olunmuşdu. Siz bəyannamə ilə bağlı fərqli tarixlərlə qarşılaşanda bu mərhələləri xatırlayın. Məktubun öz tarixi məhz 2 noyabrdır.
Balfur Bəyannaməsinin məktubu: niyə Rotşild?
Məktubun ünvanlandığı şəxs ikinci baron Rotşild olan Layonel Uolter Rotşild (Lionel Walter Rothschild) idi. O, Britaniyanın yəhudi icmasının tanınmış nümayəndəsi idi. Balfur məktubun sonunda ondan bəyannaməni Sionist Federasiyanın (Siyonist Federasyon) diqqətinə çatdırmağı xahiş edirdi. Beləliklə, daha geniş yayılması nəzərdə tutulan hökumət bəyanatı rəsmi olaraq Rotşildə ünvanlanmışdı.
Qorunub saxlanmış yazışmalar da Rotşildin yekun məktubdan əvvəlki müzakirələrdə iştirak etdiyini göstərir. Moris Henki (Maurice Hankey) 6 oktyabr 1917-ci ildə ona yazaraq təklif olunan bəyannamə barədə fikirlərini soruşmuşdu. Mətnin hazırlanması zamanı sionist və antisionist yəhudilərin rəyləri öyrənilmişdi. Fələstinin yerli ərəb çoxluğu isə bu müzakirələrdə təmsil olunmamışdı.
Balfur Bəyannaməsinin mətni: nə vəd edilirdi?
Əsas öhdəlik Fələstində yəhudi xalqı üçün milli yurd yaradılması ilə bağlı idi. Britaniya bu məqsədi dəstəklədiyini bildirir və ona çatmağı asanlaşdırmaq üçün səy göstərəcəyini vəd edirdi. “Milli yurd” ifadəsi əhəmiyyətlidir. Çünki bəyannamə dövlətin yaradılmasını açıq şəkildə müəyyənləşdirmirdi. Bu sözləri bütün təfərrüatları müəyyən edilmiş siyasi həll kimi oxumaq mətnin özündə təsbit edilənlərdən kənara çıxır.
Hüquqların qorunmasına dair birinci şərt Fələstində mövcud olan qeyri-yəhudi icmalarına aid idi. Onların mülki və dini hüquqlarına zərər vurulmamalı idi. Mətn bu hüquq kateqoriyalarını açıq şəkildə sadalayırdı. Lakin onların siyasi və ya milli hüquqlarını açıq şəkildə qeyd etmirdi. Sənədin Fələstin əhalisinə münasibətini anlamaq üçün bu fərq əsas əhəmiyyət daşıyır.
İkinci şərt başqa ölkələrdə yaşayan yəhudilərə aid idi. Onların hüquqları və siyasi statusu da qorunmalı idi. Beləliklə, bəyannamə iki ayrı mühiti əhatə edirdi: Fələstindəki icmaları və başqa yerlərdəki yəhudi əhalisini. Siz öhdəliyi bütöv şəkildə anlamaq üçün hüquqları qoruyan hər iki şərti nəzərə almalısınız. Cümlədə milli yurd siyasəti təkbaşına yer almırdı.
Milli yurd ifadəsinin mənası mübahisə mövzusu olaraq qalıb. Tarixçi Norman Rouz (Norman Rose) bəyannamənin əsas müəlliflərinin zamanla yəhudi dövlətinin yaranacağını gözlədiklərini irəli sürürdü. 1937-ci il Fələstin Kral Komissiyası (Filistin Kraliyet Komisyonu) bu ifadəni dövlət istəyən nazirlərlə bunu istəməyən nazirlər arasında kompromis kimi şərh etmişdi. Bunlar məktubda yazılmış dövlət tərifi deyil, həmin ifadəyə verilən şərhlərdir.
Balfur Bəyannaməsinin xəritəsi: hansı ərazini müəyyənləşdirirdi?
1917-ci il bəyannaməsində xəritə yox idi. Sənəd nə Fələstinin, nə də dəstəklədiyi milli yurdun sərhədlərini çəkirdi. Coğrafi istinad Fələstin idi. Lakin ona ərazi sərhədlərini göstərən təsvir əlavə edilməmişdi. Buna görə sonrakı bir quruluşa aid xəritəni Balfurun məktubunda yer alan xəritə kimi qəbul etmək olmaz.
Bu, təkcə bəyannaməyə əsasən coğrafiya barədə nə öyrənə biləcəyinizi məhdudlaşdırır. Sənəd siyasətin aid olduğu yeri adlandırır. Lakin həmin yer daxilində sərhədlər müəyyən etmir. Məktubu sonrakı Fələstin mandatı ilə müqayisə edərkən bu fərqi nəzərə almaq faydalıdır. Bunlar fərqli müddəaları olan ayrı sənədlərdir.
Xronologiya
- 6 oktyabr 1917: Moris Henki Rotşilddən təklif olunan bəyannamə barədə fikirlərini soruşdu.
- 31 oktyabr 1917: Britaniyanın Müharibə Kabineti bəyannamənin verilməsini təsdiqlədi.
- 2 noyabr 1917: Artur Ceyms Balfur bəyannaməni ehtiva edən məktubu lord Rotşildə göndərdi.
- 9 noyabr 1917: Bəyannamənin mətni mətbuatda dərc olundu.
- 24 iyul 1922: Millətlər Cəmiyyətinin Şurası bəyannamənin müddəalarını ehtiva edən Fələstin mandatını təsdiqlədi.
- 1924: Rotşild hazırda Britaniya Kitabxanasında saxlanılan bəyannamə sənədlərini bağışladı.
- 14 may 1948: İsrailin Müstəqillik Bəyannaməsi Balfur Bəyannaməsinə açıq istinadla elan olundu.
Bəyannamə Fələstin mandatına necə daxil edildi?
Millətlər Cəmiyyətinin Şurası (Milletler Cemiyeti Konseyi) Fələstin mandatını 24 iyul 1922-ci ildə təsdiqlədi. Mandatın mətninə Balfur Bəyannaməsinin müddəaları daxil edilmişdi. Mandatın preambulası 2 noyabr 1917-ci il bəyannaməsinin həyata keçirilməsinə görə Britaniyanı məsul tuturdu. Bu, müharibə dövründəki məktubla Fələstinin sonrakı idarəçiliyi arasında konkret əlaqə yaradır.
6-cı maddə yəhudi immiqrasiyasına və torpaqlarda məskunlaşmaya aid idi. Maddə münasib şəraitdə immiqrasiyanı asanlaşdırmağı və məskunlaşmanı təşviq etməyi nəzərdə tuturdu. O, əhalinin digər təbəqələrinin hüquqlarının və mövqeyinin qorunmasını da tələb edirdi. Beləliklə, mandat milli yurd siyasətini immiqrasiya və torpaqlarda məskunlaşma ilə bağlı müddəalara keçirirdi. Bu müddəalarla yanaşı, başqalarının hüquqlarını qoruyan şərtlər də yer alırdı.
Balfur Bəyannaməsi ilə 1948-ci il arasında hansı əlaqə vardı?
İsrailin Müstəqillik Bəyannaməsi 14 may 1948-ci ildə Təl-Əvivdə (Tel Aviv) elan olundu. Sənəddə 2 noyabr 1917-ci il tarixli Balfur Bəyannaməsinə açıq şəkildə istinad edilirdi. Bu istinad əvvəlki bəyanatın müstəqillik bəyannaməsində təqdim olunan tarixi izahda tutduğu yeri göstərir. Sənədlər ayrıdır: biri Britaniyanın siyasətini bildirən məktub, digəri isə müstəqillik bəyannaməsi idi.
Onların tarixi əlaqəsi də fərqli şərh olunur. İcmalar Palatası Kitabxanasının (Avam Kamarası Kütüphanesi) 2016-cı il hesabatında bir çox israillinin Balfur Bəyannaməsini dövlətin yaranmasına doğru tarixi addım saydığı qeyd edilir. Hesabat əks mövqeyi də təsvir edir: bu baxışa görə, bəyannamə regionda gələcək münaqişənin əsaslarının qoyulmasına kömək edib. Beləliklə, eyni məktub Fələstinin gələcəyi barədə tarixi izahlarda kəskin şəkildə fərqli mənalar daşıyır.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Balfurun məktubundakı bəyannamə ingilis dilində 67 sözdən ibarət tək bir cümlədir. Məktubun tam mətnində Balfurun Sionist Federasiyanı məlumatlandırmaq xahişi də var. Buna görə bəyannamənin söz sayı onu ehtiva edən tam məktubun söz sayından azdır.
Britaniya Kitabxanası (Britanya Kütüphanesi) məktubun əslini Add MS 41178 A arxiv şifri ilə saxlayır. Məktub üçüncü vərəqdə qeydə alınıb. Onun zərfi dördüncü vərəq kimi qorunur. Bu kataloq məlumatları həm siyasi bəyanatı daşıyan sənədi, həm də onunla birlikdə saxlanılan zərfi müəyyənləşdirir.
Eyni arxiv işində Henkinin Rotşildə yazdığı 6 oktyabr 1917-ci il tarixli məktub da var. Britaniya Kitabxanasının kataloqunda sənədlərin Layonel Uolter Rotşild tərəfindən 1924-cü ildə bağışlandığı qeyd olunur. Beləliklə, kolleksiyada həm təsdiqdən əvvəlki müzakirəyə aid material, həm də yekun məktub və onun zərfi qorunur.
Balfur Bəyannaməsinin PDF-i və mətni: harada oxumaq olar?
Siz mövzunu izah edən materialı yükləmək istəyirsinizsə, İcmalar Palatası Kitabxanası PDF formatında səkkiz səhifəlik tədqiqat arayışı təqdim edir.
Tez-tez verilən suallar
Balfur Bəyannaməsinin dəqiq tarixi nədir?
Məktub 2 noyabr 1917-ci il tarixini daşıyır. Müharibə Kabineti bəyannamənin verilməsini 31 oktyabrda təsdiqləmişdi. Mətn isə 9 noyabrda mətbuatda dərc olunmuşdu. Bu tarixlər eyni siyasi bəyanatın müxtəlif mərhələlərinə aiddir.
Məktubu kim imzalamışdı və kimə göndərilmişdi?
Artur Ceyms Balfur məktubu Devid Lloyd Corcun hökumətində xarici işlər naziri kimi imzalamışdı. Məktub ikinci baron Rotşild olan Layonel Uolter Rotşildə ünvanlanmışdı. Balfur ondan bəyannaməni Sionist Federasiyaya çatdırmağı xahiş etmişdi.
Bəyannamə sərhədləri müəyyən edilmiş dövlət vəd edirdimi?
Mətn Fələstində yəhudi xalqı üçün milli yurd yaradılmasını dəstəkləyirdi. O, dövlətin nə olacağını müəyyənləşdirmir, sərhədlər təyin etmir və xəritə təqdim etmirdi. Gözlənilən nəticə barədə şərhləri mətnin bu hüdudlarından fərqləndirmək lazımdır.
Bəyannamə hansı hüquqları açıq şəkildə qoruyurdu?
O, Fələstində mövcud olan qeyri-yəhudi icmalarının mülki və dini hüquqlarını qoruyurdu. Başqa ölkələrdə yaşayan yəhudilərin hüquqlarını və siyasi statusunu da qoruyurdu. Fələstinin qeyri-yəhudi icmalarının siyasi və ya milli hüquqlarını isə açıq şəkildə qeyd etmirdi.
Mənbələr
- Yel Universiteti, Avalon Layihəsi — Balfur Bəyannaməsi avalon.law.yale.edu
- Britaniya Kitabxanası — Add MS 41178 A searcharchives.bl.uk
- Wikipedia — Balfur Bəyannaməsi en.wikipedia.org
- Vikipedi — Balfur Bəyannaməsi tr.wikipedia.org
- Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Rəqəmsal Kitabxanası — Fələstin mandatının mətni, A/292 digitallibrary.un.org
- Yel Universiteti, Avalon Layihəsi — Fələstin mandatı avalon.law.yale.edu
- Yel Universiteti, Avalon Layihəsi — İsrailin Müstəqillik Bəyannaməsi avalon.law.yale.edu
- İcmalar Palatası Kitabxanası — Balfur Bəyannaməsi commonslibrary.parliament.uk
- İcmalar Palatası Kitabxanası — Balfur Bəyannaməsi, CBP-7766, PDF researchbriefings.files.parliament.uk
FAQ
1917-ci il Balfur Bəyannaməsi nə idi?
Bu, Britaniya hökumətinin Fələstində yəhudi xalqı üçün milli yurd yaradılmasını dəstəkləyən bəyanatı idi. Xarici işlər naziri Artur Ceyms Balfur onu 2 noyabr 1917-ci il tarixli məktubla lord Rotşildə çatdırmışdı.
Image: Balfour declaration unmarked.jpg — United Kingdom Government signed by Arthur Balfour, Public domain
