Art Deco (Art deco) 1910-cu illərdə, Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl Parisdə yaranmış təsviri sənət, memarlıq və dizayn üslubudur. 1920-ci illərdə və 1930-cu illərin əvvəllərində beynəlxalq miqyasda yayıldı. Həndəsi formaları, tarixi motivləri, dəbdəbəli sənətkarlığı və müasir maşın dünyasının obrazlarını birləşdirirdi.
Eyni dizayn dili həm göydələnin, həm də çay dəstinin görünüşünü necə müəyyənləşdirə bilərdi? Art Deco bu iki miqyas arasında sərbəst hərəkət edirdi. Siz onun Fransa (Fransa) dəbdəbə emalatxanalarından 1925-ci il Paris sərgisinə və kütləvi istehsal olunan məişət əşyalarına uzanan yolunu izləsəniz, həndəsi formaların mənasını daha aydın görərsiniz. Bu formalar zövq, istehsal və müasir həyat haqqında dəyişən düşüncələrin izlərini daşıyır.
Art Deco-nu hansı tarixi və ictimai şərait formalaşdırdı?
Art Deco qismən ticarət rəqabətindən doğdu. XX əsrin əvvəllərində fransız dizaynerlər Fransanın dəbdəbəli mallar sahəsində beynəlxalq liderliyini bərpa etmək istəyirdilər. Avstriya (Avusturya) və Almaniyanın (Almanya) dizaynı və istehsalı bu mövqeyə meydan oxuyurdu. Buna görə dekorativ sənət həm ticarətlə, həm də bədii iddialarla bağlı idi.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra mebel dizaynerləri varlı müştərilər üçün xüsusi əşyalar hazırlayırdılar. Bu sifarişləri zövq, təmtəraq və gündəlik gerçəklikdən uzaqlaşmaq arzusu formalaşdırırdı. Bahalı interyerlər həmin arzunun məkanına çevrilirdi. Art Deco-nun cilalanmış dəbdəbəsinin konkret alıcıları vardı: mürəkkəb sənətkarlıq işinə və bahalı materiallara pul ödəyə bilən müştərilər.
Bununla yanaşı, üslub mexanikləşdirilmiş dünyanın obrazlarını da mənimsəyirdi. 1920-ci illərin iqtisadi canlanması dövründə ənənəvi sənətkarlığı müasir formalarla birləşdirirdi. Böyük Depressiya 1930-cu illərdə tələbatı dəyişdirəndə də bu birləşmə əhəmiyyətini qorudu. Art Deco həm əllə hazırlanmış dəbdəbəli əşyaya, həm də sənaye üsulu ilə istehsal olunmuş məişət predmetinə uyğun gəlirdi.
1925-ci il Paris sərgisi niyə əhəmiyyətli idi?
Fransa hökuməti 1912-ci ildə beynəlxalq dekorativ sənət sərgisinə dəstək verməyə razılaşdı. Əvvəlcə 1915-ci ilə planlaşdırılan sərgi Birinci Dünya müharibəsinə görə təxirə salındı. Nəhayət, 1925-ci ildə Parisdə Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes — Beynəlxalq Müasir Dekorativ və Sənaye Sənətləri Sərgisi adı ilə açıldı.
Yeddi ay ərzində sərgiyə 16 milyondan çox insan gəldi. Memarlıq və interyer dizaynından zərgərlik məmulatlarına və ətriyyata qədər müxtəlif sahələr nümayiş etdirilirdi. Sərgi xüsusilə Fransanın dəbdəbəli məhsul istehsalındakı üstünlüyünü tanıtmağı hədəfləyirdi. Binalar, mebel və şəxsi əşyalar müasir dizaynın eyni ictimai təqdimatında bir araya gətirilmişdi.
Sərgi Art Deco-nu birdən-birə yaratmadı. Metropoliten İncəsənət Muzeyinə (Metropolitan Sanat Müzesi) görə, eksponatların üslub baxımından ardıcıllığı bu cərəyanın artıq beynəlxalq miqyasda yetkinləşdiyini göstərir. Tədbir formalaşmış dizayn dilini daha geniş auditoriyaya çatdırdı.
Üslubun adı isə sonradan yarandı. Bu yanaşma 1925-ci ildə Style Moderne kimi tanınırdı. Art Deco termini sərginin fransızca adından törədi və 1960-cı illərdə geniş yayıldı. Beləliklə, tanış ad onun ifadə etdiyi əşya və binalardan xeyli sonra ümumi istifadəyə keçdi.
Həndəsi formalar, materiallar və qədim mədəniyyətlərin motivləri necə istifadə olunurdu?
Təkrarlanan həndəsi fiqurlar, düz xətlər və günəş şüası motivləri Art Deco-nun səciyyəvi xüsusiyyətləridir. Dizaynerlər fovizm, kubizm, futurizm, De Stijl, suprematizm və konstruktivizmdən də rəng, forma və hərəkət duyğusu götürürdülər. Üslubun müasir görünüşü bir neçə sənət cərəyanının təsiri ilə formalaşdı.
Qədim Misir (Mısır) başqa bir güclü vizual mənbə idi. Hovard Karterin (Howard Carter) 1922-ci ilin noyabrında Tutanxamonun (Tutankhamun) məzarını kəşf etməsi skarab böcəklərinə, heroqliflərə və piramidalara marağı artırdı. Bu motivlər geyimdən kinoteatr fasadlarına qədər çoxsaylı dizaynlarda görünürdü. Tarixi təsvirlər açıq-aşkar müasir görünən səthin bir hissəsinə çevrilə bilirdi.
Materiallar da məna daşıyırdı. Emil-Jak Rülmanın (Émile-Jacques Ruhlmann) 1919–1923-cü illərə aid, lotus formasında bəzək masası tropik ağacları abanos və fil sümüyü inkrustasiyası ilə birləşdirirdi. Onun bitki forması və bahalı hazırlanma üsulu erkən Art Deco-nun dekorativ istinadları dəbdəbəli mebel bazarı ilə necə əlaqələndirdiyini göstərir.
Afrika (Afrika) parçaları, qalxanları və heykəlləri dizaynerlərin uyğunlaşdırdığı mücərrəd həndəsi formalar verirdi. Ziqmund Pollitserin (Sigmund Pollitzer) 1933-cü ildə Pilkington üçün hazırladığı qara şüşə paneldə afrikalı qadının üslublaşdırılmış profil təsviri vardı. Art Deco-nun mənbələri qədim mədəniyyətlərlə məhdudlaşmırdı. O, müxtəlif vizual ənənələri dövrün dekorativ istehsalına gətirirdi.
Art Deco ilə Art Nouveau arasında nə fərq var?
Art Nouveau təxminən 1890–1914-cü illərdə Avropada (Avrupa) ön planda idi. Onun axıcı bitki formaları və asimmetrik xətləri Art Deco-nun təkrarlanan həndəsəsindən və düz kənarlarından fərqlənir. Siz bu iki üslubu müqayisə edərkən xətlərin necə işlənməsindən başlaya bilərsiniz. Birində qıvrılan bitki formaları, digərində nizamlı təkrarlar və günəş şüaları görəcəksiniz.
İki üslubun əlaqəsi bu müqayisənin göstərdiyindən daha sıx idi. Yozef Hofman (Josef Hoffmann) və Çarlz Renni Makintoş (Charles Rennie Mackintosh) Art Nouveau-nun daha çox düz xətlərə və həndəsəyə əsaslanan variantlarını yaratdılar. Onların işi Art Deco-nun müasir forma axtarışına birbaşa kömək etdi. Buna görə həndəsə həm də üslublar arasında körpü idi.
Üslub memarlıqda, mebeldə və gündəlik əşyalarda necə yayıldı?
Həndəsi Art Deco naxışları 1920-ci illərdən etibarən memarlıqda önə çıxdı. Nyu-Yorkdakı (New York) 1930-cu ilə aid Kraysler binası (Chrysler Binası) göydələn miqyasında tanınmış nümunədir. Londondakı (Londra) Daily Express binası isə üslubun yeni tikinti materiallarına marağını göstərirdi. Ellis and Clarke ilə ser Ouen Uilyams (Sir Owen Williams) onu 1932-ci ildə qeyri-şəffaf rəngli Vitrolite şüşəsindən istifadə edərək layihələndirdilər.
Eyni həndəsi dil 1920-ci illərdə makiyaj qutularında, siqaret qablarında və süfrə əşyalarında da görünürdü. Onunla qarşılaşmaq üçün sizə möhtəşəm bir bina lazım deyildi. Kiçik şəxsi əşyalar dekorativ formaları gündəlik vərdişlərə daxil edirdi. Beləcə, üslub memarlıq və sifarişlə hazırlanmış interyerlərdən kənara yayılırdı.
Sizin Art Deco ilə gündəlik əlaqəniz adi bir fincan çaydan da başlaya bilər. Erik Sleyterin (Eric Slater) Shelley üçün hazırladığı 1930-cu il Vogue çay dəsti tanış süfrə əşyalarına diqqətçəkən formalar gətirdi. Dəstin alıcılar tərəfindən qarşılanması praktik problemləri də üzə çıxardı. Müştərilər geniş fincanlarda çayın tez soyumasından və bütöv üçbucaqlı qulpların içindən barmaq keçirməyin mümkün olmamasından şikayətlənirdilər. Viktoriya və Albert Muzeyinin (Victoria ve Albert Müzesi), yəni V&A-nın Evdə Art Deco məqaləsi bu dizaynı birbaşa məişətdə istifadə ilə əlaqələndirir.
1929-cu ildə Uoll-Strit (Wall Street) birjasının çökməsindən sonra ucuz istehlak mallarına artan tələbat əl işindən sənaye istehsalına keçidi sürətləndirdi. 1930-cu illərdə xromlanmış polad, alüminium, güzgülər, rəngli şüşə, bakelit və Catalin Art Deco məişət əşyalarında geniş yayıldı. Kütləvi istehsala uyğun materiallar onun məişət bazarını yenidən formalaşdırmağa kömək etdi.
Ticarət, rabitə, media və nəqliyyat şəbəkələri beynəlxalq yayılmanı dəstəkləyirdi. Turizm afişaları dəbdəbəli səyahət təsvirlərini daha geniş auditoriyaya çatdırırdı. Mumbayda (Mumbai) Art Deco kinoteatrları və yaşayış binaları Hindistanın (Hindistan) dizayn elementlərini mənimsədi. Beləliklə, Indo-Deco adlanan yerli yozum formalaşdı. Bu Art Deco binaları ansamblı 2018-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi.
Amerika Birləşmiş Ştatlarında (Amerika Birleşik Devletleri) 1930-cu illərdə Streamline Moderne inkişaf etdi. O, sürətli nəqliyyatdan ilhamlanan aerodinamik əyriləri və sadə xətləri binalara və istehlak mallarına tətbiq edirdi. 1939-cu il Nyu-York Ümumdünya Sərgisinin həndəsi və aerodinamik tikililəri Art Deco-nun Amerikadakı sonrakı mərhələsində istehlak və texnoloji tərəqqi ideallarını ifadə edirdi.
Xronologiya
- 1890–1914: Art Nouveau Avropada çiçəkləndi. Onun həndəsi yozumları sonrakı Art Deco dizaynına təsir göstərdi.
- 1910-cu illər: Erkən Art Deco Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl Parisdə meydana çıxdı.
- 1912: Fransa hökuməti beynəlxalq dekorativ sənət sərgisinə dəstək verməyə razılaşdı.
- 1915: Müharibə səbəbindən sərgini planlaşdırılan tarixdə keçirmək mümkün olmadı.
- 1922-ci ilin noyabrı: Tutanxamonun məzarının kəşfi Misir motivlərinə marağı artırdı.
- 1925: Paris sərgisi yetkinləşmiş Art Deco-nu geniş beynəlxalq auditoriyaya təqdim etdi.
- 1927: Con Skipinqin (John Skeaping) Wedgwood üçün hazırladığı maral fiqurlarında ucuz tökmə üsulundan istifadə olundu.
- 1929: Uoll-Strit birjasının çökməsindən sonra daha ucuz mallara artan tələbat sənaye istehsalına keçidi sürətləndirdi.
- 1930: Kraysler binası Art Deco göydələn memarlığının görkəmli nümunəsinə çevrildi.
- 1930-cu illər: ABŞ-də Streamline Moderne inkişaf etdi. Eyni zamanda, kütləvi istehsala uyğun materiallar Art Deco məişət əşyalarında geniş yayıldı.
- 1939: Nyu-York Ümumdünya Sərgisi son dövr Art Deco həndəsəsini və aerodinamik formaları nümayiş etdirdi.
- 1960-cı illər: Art Deco əvvəlki dövrün dizayn üslubu üçün geniş işlədilən ada çevrildi.
- 2018: Mumbayın Art Deco binaları ansamblı UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
1925-ci il sərgisinin qəbul şərtləri keçmiş üslubların surətlərini qadağan edirdi. Buna baxmayaraq, bir çox eksponat tarixi ənənələrə əsaslanırdı. Bu ziddiyyət Art Deco-nun əvvəlki dekorativ mədəniyyətlərdən bəhrələnərək özünü necə müasir təqdim edə bildiyini izah etməyə kömək edir.
Parisdə hazırlanmış, əllə muncuq işlənmiş, 1923-cü ilə aid lame parçadan axşam jaketi V&A kolleksiyasında qorunur. Onun Misirdən aldığı ilham Art Deco-nun qədim motivlərə münasibətinin geyimdə erkən nümunəsidir. Tutanxamonun məzarının oyatdığı maraq memarlıqdan xeyli kənara yayılmışdı.
Con Skipinqin Wedgwood üçün hazırladığı kiçik maral heykəlləri evlərə başqa yolla daxil oldu. 1927-ci ildə dizayn edilmiş bu fiqurları birparça tökmə üsulu ilə ucuz istehsal etmək mümkün idi. Həmin istehsal üsulu Art Deco əşyalarını orta təbəqənin daha az imkanlı ailələri üçün də əlçatan etdi.
Munetsuqu Satominin (Munetsugu Satomi) 1937-ci ildə Yaponiya Hökumət Dəmir Yolları (Japon Devlet Demiryolları) üçün hazırladığı afişada albalı ağacı dəmir yolu və telefon dirəkləri ilə yanaşı yerləşirdi. Ənənə və sənaye müasirliyi eyni təsvirdə birləşirdi. Afişa Art Deco-nun beynəlxalq yayılmasının binalar və mebellə yanaşı səyahət reklamlarını da əhatə etdiyinə konkret nümunədir.
Tez-tez verilən suallar
Art Deco nə vaxt və harada yaranıb?
Art Deco 1910-cu illərdə, Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl Parisdə yaranıb. 1920-ci illərdə və 1930-cu illərin əvvəllərində beynəlxalq miqyasda yayılıb.
Art Deco 1925-ci il Paris sərgisində yaranıb?
Xeyr. Sərgi artıq yetkinləşmiş üslubu nümayiş etdirdi və onun beynəlxalq miqyasda tanınmasını artırdı. Sərginin fransızca adı sonradan Art Deco adının yaranmasına əsas oldu.
Art Deco ilə Art Nouveau-nu necə fərqləndirmək olar?
Art Deco-da təkrarlanan həndəsi formaları, düz xətləri və günəş şüası motivlərini axtarın. Art Nouveau adətən axıcı bitki formalarına və asimmetriyaya üstünlük verir. Bununla belə, onun həndəsi qolları Art Deco-ya təsir göstərib.
1929-cu il birja böhranı Art Deco-ya necə təsir etdi?
Tələbat daha ucuz mallara yönəldi və sənaye istehsalına keçidi sürətləndirdi. Tənqidlər də artdı. 1930-cu illərin ortalarında Art Deco artıq göstərişli dəbdəbə kimi rədd edilirdi. İkinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında isə onun dizayna təsiri azaldı.
Mənbələr
- Vikipediya — Art Deco en.wikipedia.org
- Vikipediya — Art deco tr.wikipedia.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Fransız Art Deco-su metmuseum.org
- Viktoriya və Albert Muzeyi — Evdə Art Deco vam.ac.uk
- Viktoriya və Albert Muzeyi — Art Deco vam.ac.uk
- London Arxivi — Art Nouveau və Art Deco thelondonarchives.org
- Viktoriya və Albert Muzeyi — Art Deco-ya giriş vam.ac.uk
- Viktoriya və Albert Muzeyi — Art Deco-nu formalaşdıran qlobal təsirlər vam.ac.uk
- Viktoriya və Albert Muzeyi — Dünyada Art Deco vam.ac.uk
- UNESCO Ümumdünya İrs Mərkəzi — Mumbayın Viktoriya qotikası və Art Deco ansamblları whc.unesco.org
FAQ
Art Deco nə vaxt və harada yaranıb?
Art Deco 1910-cu illərdə, Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl Parisdə yaranıb. 1920-ci illərdə və 1930-cu illərin əvvəllərində beynəlxalq miqyasda yayılıb.
Art Deco 1925-ci il Paris sərgisində yaranıb?
Xeyr. Sərgi artıq yetkinləşmiş bir üslubu təqdim edirdi. O, Art Deco-nun beynəlxalq miqyasda tanınmasını artırdı. Sərginin fransızca adı isə sonradan üslubun adının yaranmasına əsas oldu.
Art Deco ilə Art Nouveau-nu necə fərqləndirmək olar?
Art Nouveau adətən axıcı bitki formalarına və asimmetriyaya üstünlük verir. Art Deco-da təkrarlanan həndəsi formalar, düz xətlər və günəş şüası motivləri ön plandadır. Bununla belə, Art Nouveau-nun həndəsi nümunələri onun formalaşmasına kömək edib.
1929-cu il birja böhranı Art Deco-ya necə təsir etdi?
Uoll-Strit birjasının çökməsindən sonra daha ucuz istehlak mallarına tələbat artdı. Bu, bahalı əl işindən sənaye istehsalına və kütləvi istehsala uyğun materiallara keçidi sürətləndirdi.
Image: Spiral stairs (Art Deco, Nebotičnik, Ljubljana).jpg — Petar Milošević, CC BY-SA 4.0
