Art Deco nedir? 1920’lerin tasarım üslubu nasıl doğdu?

Art Deco, 1910’ların Paris’inde beliren, geometrik biçimleri lüks zanaatla birleştiren sanat, mimarlık ve tasarım üslubudur. Birinci Dünya Savaşı öncesinde gelişmeye başladı; 1920’lerde ve 1930’ların başında uluslararası ölçekte yayıldı. Üslup, tarihsel motifleri modern ve makineleşmiş dünyanın imgeleriyle aynı tasarımlarda buluşturdu. (Wikipedia, V&A)

Paris’teki 1925 sergisi, yedi ayda 16 milyondan fazla ziyaretçiyi dekoratif sanatlarla buluşturdu. Siz bu yazıda, Art Deco’nun doğuşunu, görsel özelliklerini ve gündelik eşyalara yayılışını öğreneceksiniz. Bir gökdelenle çay fincanını ilişkilendiren tasarım anlayışını, tarihli örnekler üzerinden takip edebilirsiniz. (Metropolitan Museum of Art, V&A)

Art Deco hangi tarihsel ve toplumsal koşullarda gelişti?

Art Deco’nun gelişiminde, Fransa’nın lüks eşya üretimindeki konumunu koruma arayışı etkili oldu. Yirminci yüzyılın başında Fransız tasarımcılar, Avusturya ve Almanya’nın rekabetine karşı yeni tasarımlar geliştirdi. Amaçları, Fransa’nın uluslararası lüks eşya ticaretindeki üstünlüğünü yeniden kurmak olarak ifade ediliyordu. Bu nedenle üslubun kökeninde estetik arayışla birlikte üretim ve ticaret rekabeti bulunuyordu. (Metropolitan Museum of Art)

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından mobilya tasarımında, varlıklı müşterilere yönelik özel üretim belirginleşti. 1920’lerin tasarımcıları, bu eşyalarda haz, ihtişam ve gündelik gerçeklikten kaçış düşüncelerini öne çıkardı. Lüks malzeme ile özenli işçilik, bu müşteriler için hazırlanan iç mekânların parçalarıydı. Art Deco’nun mobilyadaki erken görünümü, savaş sonrasının bu tüketim ortamıyla bağlantılıydı. (V&A)

Ancak Art Deco’nun beslendiği kaynaklar, Fransız lüks eşya geleneğinden çok daha genişti. 1920’lerin tasarımcıları Fovizm, Kübizm ve Fütürizmden renk, biçim ve hareket duygusu aldı. De Stijl, Süprematizm ve Konstrüktivizm de aynı tasarım arayışını besleyen akımlar arasındaydı. Böylece çağdaş sanatın biçim denemeleri, kullanılan ve sergilenen nesnelerin tasarımına da taşındı. (V&A)

1920’lerin ekonomik canlılığından 1930’ların Büyük Buhran ortamına geçiş, üslubun üretim koşullarını değiştirdi. Geleneksel zanaatla makineleşmiş dünyanın imgelerini birleştiren yaklaşım, farklı ekonomik koşullarda varlığını sürdürdü. Siz Art Deco’yu değerlendirirken, pahalı özel üretimle seri üretim arasındaki bu değişimi izleyebilirsiniz. (V&A koleksiyonu, V&A: Evde Art Deco)

1925 Paris sergisi akımın tarihinde neden önemlidir?

Fransız hükümeti, uluslararası dekoratif sanatlar sergisini destekleme kararını 1912 yılında aldı. Başlangıçta 1915 için planlanan etkinlik, Birinci Dünya Savaşı nedeniyle 1925’e ertelendi. Dolayısıyla serginin hazırlık geçmişi, savaş öncesindeki Fransız tasarım ve ticaret hedeflerine uzanıyordu. Paris’te açılan etkinlik, ertelenmiş bir projenin geniş uluslararası buluşmasına dönüştü. (Metropolitan Museum of Art)

Etkinliğin Fransızca adı, Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes idi. Yedi aylık sergi, toplamda 16 milyondan fazla ziyaretçiyi ağırlayarak geniş bir izleyiciye ulaştı. Mimarlık, iç mekân tasarımı, mücevher ve parfüm, sergilenen üretim alanları arasında bulunuyordu. Bu çeşitlilik, özellikle Fransız lüks üretiminin üstünlüğünü tanıtma amacını destekliyordu. (Metropolitan Museum of Art)

Metropolitan Museum of Art, sergilenen eserlerdeki üslup birliğine özellikle dikkat çekiyor. Müzenin değerlendirmesine göre Art Deco, 1925 sergisi sırasında yeni doğmuş değildi. Eserler arasındaki ortak tasarım dili, üslubun uluslararası ölçekte zaten olgunlaştığını gösteriyordu. Sergi, bu nedenle başlangıç tarihinden çok, geniş bir tanıtım ve görünürlük noktasıydı. (Metropolitan Museum of Art)

Art Deco adı da 1925 sergisinin Fransızca başlığından türetilen bir terimdir. Bununla birlikte, dönemin tasarım anlayışı o sırada Style Moderne olarak biliniyordu. Art Deco teriminin yaygınlaşması, daha sonraki bir dönemde, 1960’larda gerçekleşti. Serginin tarihi, üslubun doğuşu ve adının yaygınlaşması bu nedenle farklı zamanlara aittir. (The London Archives)

Geometrik biçimler, malzemeler ve antik kültürlerden alınan motifler nasıl kullanıldı?

Art Deco’da tekrarlanan geometrik biçimler, düz çizgiler ve güneş ışınını andıran motifler belirgindir. Bu görsel dil, büyük yapıların yanında küçük kullanım eşyalarında da uygulanabiliyordu. 1920’lerde makyaj kutuları, sigara tabakaları ve sofra eşyaları geometrik tasarımın taşıyıcıları oldu. Siz bir nesneyi incelerken, tekrar eden biçimlerle çizgilerin düzenine birlikte bakabilirsiniz. (The London Archives, V&A)

Antik Mısır’a yönelik ilgi, Art Deco’nun tarihsel kaynakları arasında görünür bir yer tuttu. Howard Carter’ın Kasım 1922’de Tutankhamun’un mezarını keşfetmesi, Mısır motiflerinin yayılışını hızlandırdı. Bokböceği, hiyeroglif ve piramit motifleri, giysilerden sinema cephelerine uzanan alanlarda kullanıldı. Böylece arkeolojik bir keşfin etkisi, giyimle mimarinin ortak süsleme repertuvarına yansıdı. (V&A)

Afrika tekstillerinin, kalkanlarının ve heykellerinin soyut geometrisi de Art Deco tasarımlarına uyarlandı. Sigmund Pollitzer’in Pilkington için hazırladığı 1933 tarihli siyah cam panel, somut bir örnektir. Panelde kullanılan stilize Afrikalı kadın profili, bu etkinin cam üzerindeki uygulamasını gösterir. Tasarımcıların yararlandığı coğrafi kaynaklar, böylece farklı malzemelerde yeniden biçim kazanıyordu. (V&A)

Malzeme seçimini gösteren örneklerden biri, Émile-Jacques Ruhlmann’ın 1919–1923 tarihli lotus biçimli tuvalet masasıdır. Bu masa, tropikal ağaçları abanoz ve fildişi kakmayla aynı tasarımda birleştiriyordu. Nesne, erken Art Deco’nun pahalı malzemelerle tarihsel esinleri nasıl buluşturduğunu gösterir. Üslubun geometrik görünümü, dolayısıyla her zaman sade veya ucuz üretim anlamına gelmiyordu. (V&A)

Art Deco ile Art Nouveau arasındaki farklar nelerdir?

Art Nouveau, Avrupa’da yaklaşık 1890–1914 döneminde öne çıkan bir tasarım üslubuydu. Bitkilerden esinlenen akıcı çizgiler ve asimetrik kıvrımlar, onun belirgin özellikleri arasında bulunuyordu. Art Deco’da ise tekrarlanan geometri, düz çizgiler ve ışınsal motifler daha belirgindi. Bu fark, iki üslubu karşılaştırırken çizginin hareketine dikkat etmeyi yararlı kılar. (The London Archives)

Art Nouveau’nun bitkisel çizgileri, doğadan alınan biçimlerin tasarımdaki kullanımını öne çıkarıyordu. Art Deco’nun güneş ışınını andıran motifleri ise geometrik tekrarlarla birlikte değerlendirilebilir. Siz bu karşılaştırmayı yaparken, tek bir süsleme ayrıntısının yanında bütün düzenlemeyi inceleyebilirsiniz. Düz çizgi, kıvrım ve tekrar ilişkisi, iki yaklaşım arasındaki farkı görmenizi kolaylaştırır. (The London Archives)

Bununla birlikte Art Nouveau, yalnızca akıcı bitkisel süslemelerden oluşan bir gelenek değildi. Josef Hoffmann ve Charles Rennie Mackintosh, daha çizgisel ve geometrik tasarımlar da geliştirdi. Bu tasarımlar, Art Deco’nun modern biçim arayışını doğrudan besleyen kaynaklar arasında yer aldı. Dolayısıyla iki üslup arasındaki ilişki, biçimsel farklılıklarla birlikte tasarımdaki devamlılığı da içerir. (V&A)

Art Deco’nun Kübizm ve Fütürizm gibi akımlardan yararlanması da bu karşılaştırmayı genişletir. Üslup, Art Nouveau içindeki geometrik arayışları çağdaş sanatın başka biçim kaynaklarıyla birleştirdi. Bu nedenle Art Deco’yu anlamak, hem önceki tasarımlara hem 1920’lerin sanat ortamına bakmayı gerektirir. (V&A)

Üslup mimariden mobilyaya ve gündelik eşyalara nasıl yayıldı?

Art Deco, mimarlıkta gökdelenlerden apartmanlara ve sinema yapılarına uzanan farklı ölçeklerde uygulandı. New York’taki 1930 tarihli Chrysler Binası, üslubun tanınmış gökdelen örneklerinden biridir. Londra’daki Daily Express binası ise 1932’de Ellis ve Clarke ile Sir Owen Williams tarafından tasarlandı. Bu yapıda kullanılan opak renkli cam Vitrolite, yeni yapı malzemelerine ilgiyi gösterir. (Wikipedia, The London Archives)

Evlerdeki değişim, 1929 Wall Street çöküşünün ardından artan ucuz tüketim malı talebiyle hızlandı. Bu talep, Art Deco tasarımında el işçiliğinden endüstriyel üretime yönelişi güçlendirdi. 1930’larda krom kaplı çelik, alüminyum, ayna ve renkli cam ev eşyalarında yaygınlaştı. Bakalit ve Catalin de seri üretime uygun malzemeler arasında kullanıldı. (V&A)

Uluslararası yayılışı ise 1920’ler ve 1930’larda ticaret, medya, iletişim ve ulaşım ağları hızlandırdı. Turizm afişleri, lüks seyahat imgesini farklı ülkelerdeki geniş izleyici topluluklarına taşıdı. ABD’de 1930’larda gelişen Streamline Moderne, hızlı ulaşım araçlarından esinlenen aerodinamik kıvrımları benimsedi. Bu yaklaşım, yalın çizgileri hem mimarlıkta hem tüketim eşyalarında kullandı. (V&A)

Mumbai’nin sinema ve apartmanlarında ise Art Deco, Hint tasarım öğeleriyle birleşti. Indo-Deco adı verilen yerel yorum, uluslararası üslubun farklı bir çevrede aldığı biçimi gösterir. Kentin bu Art Deco yapı topluluğu, 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Art Deco’nun dolaşımı, böylece farklı yerlerde yerel tasarım gelenekleriyle birleşerek sürdü. (UNESCO)

Kısa kronoloji

• 1890–1914: Art Nouveau, Avrupa’da yaklaşık bu dönemde öne çıktı.
• 1910’lar: Art Deco’nun erken örnekleri, Birinci Dünya Savaşı öncesinde Paris’te belirdi.
• 1912: Fransız hükümeti, uluslararası dekoratif sanatlar sergisini destekleme kararı aldı.
• 1915: Sergi için başlangıçta belirlenen tarih, Birinci Dünya Savaşı nedeniyle uygulanamadı.
• Kasım 1922: Tutankhamun’un mezarının keşfi, Mısır motiflerine yönelik ilgiyi artırdı.
• 1925: Paris sergisi, olgunlaşmış Art Deco tasarımını geniş bir uluslararası izleyiciye tanıttı.
• 1929: Wall Street çöküşü, ucuz tüketim mallarına ve endüstriyel üretime yönelişi hızlandırdı.
• 1930’lar: ABD’de Streamline Moderne gelişti; Art Deco ev eşyalarında seri üretime uygun metal, cam ve plastikler yaygınlaştı.
• 1939: New York Dünya Fuarı, geometrik ve aerodinamik tasarımlarla tüketim ve teknolojik ilerleme idealini yansıttı.
• 1960’lar: Art Deco adı, geçmiş dönemin tasarımını tanımlayan yaygın bir terime dönüştü.

Bu sıralama, Paris’teki erken gelişimle Art Deco adının yaygınlaşması arasındaki zaman farkını gösterir. 1925 sergisi, üslubun olgunlaşmasıyla sonraki adlandırılması arasında belirgin bir bağlantı noktasıdır. (Metropolitan Museum of Art, V&A, The London Archives)

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

1925 Paris sergisinin kabul koşulları, geçmiş üslupların kopyalanmasını açıkça yasaklıyordu. Buna rağmen sergilenen eserlerin önemli bölümü, tasarımlarında tarihsel geleneklerden yararlanıyordu. Bu durum, modern tasarım arayışının geçmişten alınan biçimleri de içerebildiğini gösterir. (Metropolitan Museum of Art)

V&A koleksiyonundaki Paris yapımı 1923 tarihli el boncuklu lame gece ceketi, Mısır esintileri taşır. Ceket, bu motiflerin Art Deco giyimine erken uygulanmış örnekleri arasında bulunur. Mısır etkisini yalnızca büyük cephelerde aramak yerine, giysi yüzeylerinde de inceleyebilirsiniz. (V&A)

John Skeaping’in Wedgwood için 1927’de tasarladığı küçük geyik heykelleri, farklı bir tüketiciye ulaştı. Ucuz tek parça döküm üretimi, bu nesneleri daha mütevazı orta sınıf evlerine taşıdı. Art Deco’nun evlerdeki yayılışında, küçük süs eşyaları da somut bir rol oynadı. (V&A)

Eric Slater’ın Shelley için tasarladığı 1930 tarihli Vogue çay takımı, kullanım şikâyetleri doğurdu. Müşteriler, geniş ağızlı fincanların içindeki çayın çabuk soğuduğunu belirtiyordu. Ayrıca dolu üçgen kulpların açıklığı bulunmadığından, müşteriler bu kulplara parmaklarını geçiremiyordu. Siz sabah çayınızı içerken, bu örnekteki biçim ve kullanım ilişkisini kolayca düşünebilirsiniz. (V&A)

Munetsugu Satomi’nin Japon Devlet Demiryolları için hazırladığı 1937 tarihli afiş, başka bir birleşim sunar. Afişte kiraz ağacı, demiryolu ve telefon direkleriyle aynı görüntüde yer alır. Gelenek ile sanayi modernliği, böylece tek bir seyahat afişinde birlikte görünür. (V&A)

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Art Deco en.wikipedia.org
2. The Metropolitan Museum of Art — French Art Deco metmuseum.org
3. Victoria and Albert Museum — Art Deco vam.ac.uk
4. Victoria and Albert Museum — Art Deco in the home vam.ac.uk
5. Victoria and Albert Museum — An introduction to Art Deco vam.ac.uk
6. The London Archives — Art Nouveau and Art Deco thelondonarchives.org
7. Victoria and Albert Museum — Art Deco’s global influences vam.ac.uk
8. Victoria and Albert Museum — Art Deco around the world vam.ac.uk
9. UNESCO World Heritage Centre — Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai whc.unesco.org

Görsel: Spiral stairs (Art Deco, Nebotičnik, Ljubljana).jpg — Petar Milošević, CC BY-SA 4.0