Passchendaele döyüşünün (Passchendaele Muharebesi) bu qədər dağıdıcı olmasının səbəbi güclü top atəşinin yerli drenaj sistemini sıradan çıxarması və uzun sürən yağışların döyüş meydanını bataqlığa çevirməsi idi. 31 iyul–10 noyabr 1917-ci il tarixlərində Müttəfiq qoşunları Belçika sahilinə çatmaq ümidi ilə İpr (Ypres) ətrafındakı yüksəkliklər uğrunda vuruşdular. Kanada qoşunları sonda Passchendaele kəndini və yüksəklik silsiləsinin şərq kənarını ələ keçirdilər. Lakin sahildəki hədəflərə çatmaq mümkün olmadı.
Sualtı qayıq bazalarını hədəfləyən hücum necə oldu ki, bir kəndin xarabalıqları arasında başa çatdı? Siz Messindəki döyüşlərdən Kanada hücumlarınadək hadisələrin gedişini izləsəniz, bu əlaqə daha aydın görünər. Belçikanın Qərbi Flandriya (Batı Flandre) bölgəsində, İpr yaxınlığındakı Passchendaele ətrafında irəliləyişin hər mərhələsini artilleriya, hava şəraiti və yüksəkliklər uğrunda mübarizə müəyyənləşdirirdi.
Müttəfiqlərin İpr ətrafındakı məqsədləri nə idi?
1917-ci ildə İpr çıxıntısındakı Britaniya mövqeləri üç tərəfdən Almaniya qüvvələri ilə üz-üzə idi. Alman qoşunları bu mövqeləri atəşə tuta bildikləri yüksəklikləri də nəzarətdə saxlayırdılar. Buna görə ətrafdakı yüksəkliklərin tutulması konkret problemi həll etməli idi: Britaniya qoşunları yuxarıdan açılan atəşə məruz qalırdılar.
Duqlas Heyq (Douglas Haig) həmin yüksəklikləri tutmağı, Almaniya müdafiəsini yarmağı və Belçika sahilinə çatmağı planlaşdırırdı. Zebryugge (Zeebrugge) və Ostende (Ostend) sahil limanları mühüm hədəflər idi. Onların tutulması Almaniya sualtı qayıqlarının Belçikadakı bazalardan istifadəsinin qarşısını almalı idi. Plan təkcə Passchendaele kəndinin tutulmasından xeyli geniş idi.
İlkin uğur Messində (Messines) qazanıldı. 7 iyun 1917-ci ildə hücum Almaniya mövqelərinin altında yerləşdirilmiş 19 minanın partladılması ilə başladı. Yüksəklik silsiləsi ələ keçirildi və Flandriyadakı (Flandre) əsas hücum üçün zəmin yarandı. Beləliklə, Messin hazırlıq əməliyyatı idi. Əsas hücum isə 31 iyulda başladı.
Əsas piyada hücumundan əvvəl 3,000-dən çox top Almaniya mövqelərinə təxminən 4.25 milyon mərmi atdı. Bu bombardmanın təsiri birbaşa hədəflərlə məhdudlaşmırdı. Top atəşi döyüş meydanındakı torpağın vəziyyətini müəyyənləşdirən drenaj sistemini də zədələdi.
Yağış, drenaj sisteminin dağılması və top atəşi irəliləyişə necə təsir etdi?
31 iyul saat 03:50-də Hubert Qofun (Hubert Gough) Beşinci Ordusu təxminən 24 kilometrlik cəbhə boyunca Almaniyanın Dördüncü Ordusuna hücum etdi. Həmin gün günortadan sonra güclü yağış başladı. Yağış Britaniya artilleriya müşahidəçilərinin irəliləyən piyadaları görməsini çətinləşdirdi. Bu da Almaniya əks-hücumları zamanı atəş dəstəyini pozdu.
Məsələ yalnız əsgərlərin yaş torpaqda çətinliklə irəliləməsi deyildi. Piyadalara top dəstəyi lazım idi. Topların işi isə müşahidədən asılı idi. Yağış müşahidəçilərin görüşünü bağlayanda irəliləyən qoşunlarla artilleriya dəstəyi arasındakı əlaqə həlledici anda zəiflədi.
Sonra top atəşi ilə yağış bir-birinin təsirini daha da artırdı. Bombardman yerli drenaj sistemini dağıtmışdı. Uzun sürən yağışlar ərazini bataqlığa çevirdi. Siz tutulmuş su axarının ətrafında yığılan yağış suyunu təsəvvür edin: suyun çıxış yolu dağılanda onun çəkilməsi də çətinləşir. Passchendaeledə bu problem hərbi hərəkəti və tanklardan istifadəni əngəlləyirdi.
2 avqusta qədər yağan yağış strateji hərəkəti demək olar ki, mümkünsüz etmişdi. Hücumu bir neçə gün təxirə salmaq lazım gəldi. Fasilə ilk hücumdan dərhal sonra yarandı. Bu, şəraitin böyük əməliyyatın vaxt cədvəlini nə qədər tez poza bildiyini göstərirdi.
Döyüş meydanında hərəkət etmək birbaşa mərmi dəymədən də ölümlə nəticələnə bilərdi. Suyun hopduğu torpaq üzərində hərəkət üçün taxta döşəməli cığırlar salınmışdı. Bu cığırlardan sürüşüb düşən əsgər boğula bilərdi. Beləliklə, palçıq həm hücumun qarşısını alan maneə, həm də ayrıca təhlükə idi.
Sentyabr hücumları əməliyyatın gedişini necə dəyişdi?
20–25 sentyabrda baş verən Menen yolu döyüşündə (Menin Yolu Muharebesi) Herbert Plumer (Herbert Plumer) məhdud irəliləyişlərdən sonra tutulan mövqelərin saxlanılması üsulundan istifadə etdi. Məqsəd piyadaları dəstək verən artilleriyanın atəş məsafəsində saxlamaq idi. Qoşunların nə qədər irəliləməsi vacib idi. Çünki ərazi tutulandan sonra da atəş dəstəyi davam etməli idi.
Sentyabrda və oktyabrın əvvəlində Menen yolu, Poliqon meşəsi (Polygon Ormanı) və Brudseyndedə (Broodseinde) qazanılan uğurlar Almaniya qüvvələrini Passchendaele silsiləsinə doğru geri çəkilməyə məcbur etdi. Bu nəticələr hücum zamanı irəliləyişlərin olduğunu göstərir. Lakin yenidən başlayan yağış və taqətdən düşmə Almaniya cəbhəsini yarmaq imkanını aradan qaldırdı.
Passchendaeleni anlamaq üçün ərazi tutmaqla cəbhəni yarmaq arasındakı fərq əsasdır. Almaniya qüvvələri silsiləyə doğru geri sıxışdırılmışdı. Amma Belçika sahilinə yol açılmamışdı. Kanadanın sonrakı hücumları yağış və taqətdən düşmə bu daha geniş imkanı aradan qaldırandan sonra baş verdi.
Son hücumlarda Kanada qoşunlarının rolu nə idi?
Təxminən 100,000 nəfərlik Kanada Korpusu oktyabrın ortalarında Passchendaele cəbhəsinə gəldi. O, Avstraliya və Yeni Zelandiya qoşunlarını əvəz etdi. Korpusun komandiri Artur Karri (Arthur Currie) ağır itkilər gözlədiyi üçün hücuma etiraz edirdi. Lakin Heyq əməliyyatın davam etdirilməsində israr etdi.
Karri hücumdan əvvəl praktiki hazırlıqların görülməsini əmr etdi. Yeni yollar çəkilməli, artilleriya mövqeləri yaxşılaşdırılmalı, dar dəmir yolları təmir olunmalı və uzadılmalı idi. Bu tədbirlər dağıdılmış döyüş meydanından qoşun və təchizatın mövqelərə çatdırılması çətinliyini həll etməyə yönəlmişdi.
Kanada hücumları 26 oktyabrda başladı. 30 oktyabrdakı növbəti hücum güclü yağış altında qoşunları Passchendaele kəndinin kənarına çatdırdı. Kəndin kənarına çatmaq əməliyyatın bir mərhələsi idi. Xarabalıqlarını ələ keçirmək üçün daha bir hücum lazım gəldi.
6 noyabrda Kanadanın 27-ci Vinnipeq şəhər batalyonu (27. Winnipeg Şehri Taburu) kəndin xarabalıqlarını ələ keçirdi. Kanada qoşunları 10 noyabrda yenidən hücuma keçərək silsilənin şərq kənarını Almaniya qüvvələrindən təmizlədilər. Bu son hücumla əsas əməliyyat başa çatdı.
Siz kəndin tutulması ilə döyüşlərin başa çatmasını fərqləndirməlisiniz. Passchendaele 6 noyabrda ələ keçirildi. Kanadanın son hücumu isə 10 noyabrda oldu. Kanada qoşunlarının nə əldə etdiyini izləyərkən hər iki tarix vacibdir.
Xronologiya
- 7 iyun 1917: Messin hücumu Almaniya mövqelərinin altında 19 minanın partladılması ilə başladı. Yüksəklik silsiləsi ələ keçirildi.
- 31 iyul 1917: Üçüncü İpr hücumu saat 03:50-də başladı. Həmin gün günortadan sonra güclü yağış yağmağa başladı.
- 2 avqust 1917: Yağış hərəkəti əsasən dayandırdı və hücumun təxirə salınmasına səbəb oldu.
- 20–25 sentyabr 1917: Plumerin məhdud irəliləyişləri və tutulan mövqeləri möhkəmləndirməsi Menen yolunda uğur gətirdi.
- 1917-ci il oktyabrın ortaları: Kanada Korpusu Avstraliya və Yeni Zelandiya qoşunlarını əvəz etmək üçün gəldi.
- 26 oktyabr 1917: Kanada qoşunları hücumlara başladı.
- 30 oktyabr 1917: Kanadanın növbəti hücumu kəndin kənarına çatdı.
- 6 noyabr 1917: Kanada qoşunları Passchendaele kəndini ələ keçirdi.
- 10 noyabr 1917: Kanadanın son hücumu silsilənin şərq kənarını nəzarətə götürdü və əsas əməliyyatı başa çatdırdı.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
İpr cəbhəsindəki bir çox top mövqeyinə təkərli nəqliyyat vasitələri ilə çatmaq mümkün deyildi. Buna görə sursat atlarla daşınırdı. Bu təfərrüat torpaq şəraitinin yaratdığı praktiki məhdudiyyətləri göstərir. Artilleriyanı təchiz etmək üçün nəqliyyat vasitələrinin çata bilmədiyi mövqelərə gedə bilən daşıma üsulu lazım idi.
Leytenant Riçard Talbot Kelli (Richard Talbot Kelly) yumşaq torpağın başqa bir təsirini qeydə almışdı. 5 avqustda yaralanan Kelli sonradan yazırdı ki, onun fikrincə, yaxınlıqdakı partlayışın bədənini parçalamasına yumşaq bataqlıq mane olmuşdu. Onun xatirəsi döyüş meydanının ümumi təhlükələrinə baxmayaraq, torpağın sanki onu qoruduğu bir anı təsvir edir.
Karri təxminən 16,000 nəfərin öləcəyini və ya yaralanacağını gözləyirdi. Kanadanın döyüş itkiləri 15,654 nəfər olaraq qeydə alındı. Bu rəqəmlərin yaxınlığı onun hücuma etirazının konkret əsasını göstərir. O, sonradan qeydə alınan itkilərə yaxın miqyasda itki gözləmişdi.
Milli Ordu Muzeyində 1 oktyabr və 12 noyabr 1917-ci il tarixli müqayisəli aerofotoşəkillər saxlanılır. Onlar Passchendaelenin son hücumlardan əvvəlki və sonrakı vəziyyətini sənədləşdirir. Bu tarixlər Kanada qoşunlarının gəldiyi, kəndə doğru irəlilədiyi və onun xarabalıqlarını ələ keçirdiyi dövrü əhatə edir.
İtki hesablamaları niyə fərqlənir və hücum necə qiymətləndirilir?
Ümumi itki rəqəmləri fərqlənir. Çünki hesablamalar həmişə eyni qüvvələri, kateqoriyaları və dövrləri əhatə etmir. Kanada Müharibə Muzeyi Britaniya itkilərini təxminən 275,000, Almaniya itkilərini isə 220,000 nəfər göstərir. İmperiya Müharibə Muzeyləri Müttəfiqlərin itkilərini 320,000-dən çox, Almaniya itkilərini isə 260,000–400,000 nəfər göstərir. Britaniya və Müttəfiqlər üzrə ümumi rəqəmlərin əhatə dairəsi fərqlidir.
İtki yalnız ölənlər demək deyil. Kanadanın Veteranlarla İş İdarəsi 4,000-dən çox kanadalının öldüyünü, təxminən 12,000 nəfərin isə yaralandığını bildirir. Siz itki rəqəmini ölənlərin sayı kimi oxusanız, onun nəyi ölçdüyünü yanlış anlayarsınız. Kanada itkilərini bütün hücum üzrə daha böyük rəqəmlərlə müqayisə edərkən bu fərq vacibdir.
Hesablama üsulları da tənqid olunub. 2007-ci ildə Cek Şeldon (Jack Sheldon) xəstə və yüngül yaralı olduqları halda bölmələrin şəxsi heyət sayından çıxarılmayan alman hərbçilərinin hesablamaya daxil edilməsini mübahisələndirdi. 1977-ci ildə Con Terreyn (John Terraine) qeydiyyat meyarlarını müqayisə edilə bilən səviyyəyə gətirmək üçün Almaniya rəqəmlərinin 20 faiz artırılmasını müdafiə etdi.
Əhatə olunan dövr də ümumi rəqəmi dəyişə bilər. Terreyn Leon Volfun (Leon Wolff) Britaniya itkiləri barədə yüksək hesablamasını tənqid edirdi. Onun fikrincə, bu hesablamada Kambre (Cambrai) itkiləri və 1917-ci ilin ikinci yarısında cəbhə xəttində baş verən adi itkilər ayrıca ayrılmamışdı. Belə fikir ayrılıqları həm hesablamanın sərhədlərinə, həm də daxilindəki rəqəmlərə aiddir.
Ərazi baxımından nəticə məhdud idi. Noyabrın sonuna qədər təxminən səkkiz kilometr dərinliyə irəlilənmişdi. Belçika sahilindəki Almaniya sualtı qayıq bazalarını tutmaq məqsədi həyata keçməmişdi. Passchendaele kəndinin tutulması Heyqin ilkin sahil planını gerçəkləşdirmədi.
Bu ərazi qazanclarının və itkilərin mənası barədə qiymətləndirmələr fərqlənir. 1938-ci ildə Lloyd Corc (Lloyd George) hücumu müharibənin böyük fəlakətlərindən biri adlandırdı. Şeldon isə 2007-ci ildə Almaniya qüvvələrini Flandriyada saxlamağın və onlara dözə bilməyəcəkləri itkilər verməyin strateji əhəmiyyəti olduğunu müdafiə etdi. Müzakirələrdə bu təsirlər insan itkiləri və sahilə çata bilməməklə müqayisə olunur.
Tez-tez verilən suallar
Passchendaele döyüşü nə vaxt baş verib?
Hücum 31 iyul–10 noyabr 1917-ci il tarixlərində davam edib. Üçüncü İpr döyüşü də adlandırılır. Belçikanın Qərbi Flandriya bölgəsində, İpr yaxınlığındakı Passchendaele ətrafında baş verib.
Passchendaele niyə bu qədər palçıqlı idi?
Artilleriya yerli drenaj sistemini dağıtmışdı. Uzun sürən yağışlar isə döyüş meydanının torpağını su ilə doldurmuşdu. Yaranan bataqlıq irəliləyişi və tanklardan istifadəni əngəlləyirdi. Taxta döşəməli cığırlardan sürüşüb düşmək boğulma ilə nəticələnə bilərdi.
Passchendaele kəndini kim ələ keçirib?
Kanadanın 27-ci Vinnipeq şəhər batalyonu 6 noyabr 1917-ci ildə xarabalıqları ələ keçirib. Kanada qoşunları daha sonra, 10 noyabrdakı son hücumda silsilənin şərq kənarını Almaniya qüvvələrindən təmizləyib.
Müttəfiqlər ilkin məqsədlərinə çatdılarmı?
Onlar Passchendaele ətrafında ərazi ələ keçirdilər. Lakin cəmi təxminən səkkiz kilometr dərinliyə irəlilədilər. Belçika sahilindəki Almaniya sualtı qayıq bazaları tutulmadı.
Mənbələr
- Vikipediya — Passchendaele döyüşü tr.wikipedia.org
- İmperiya Müharibə Muzeyləri — Passchendaele haqqında məlumat vərəqi iwm.org.uk
- Milli Ordu Muzeyi — Passchendaele döyüşü nam.ac.uk
- Avstraliya Müharibə Memorialı — Passchendaele awm.gov.au
- Kanada Müharibə Muzeyi — Passchendaele warmuseum.ca
- Kanadanın Veteranlarla İş İdarəsi — Passchendaele döyüşü veterans.gc.ca
- Milli Ordu Muzeyi — Passchendaelenin müqayisəli aerofotoşəkilləri collection.nam.ac.uk
- Vikipediya — Passchendaele döyüşü: İtkilər en.wikipedia.org
- Vikipediya — Passchendaele döyüşü: Təhlil en.wikipedia.org
FAQ
Passchendaele döyüşü nə vaxt baş verib?
Üçüncü İpr döyüşü də adlandırılan hücum 31 iyul–10 noyabr 1917-ci il tarixlərində Belçikanın Qərbi Flandriya bölgəsində, İpr yaxınlığında davam edib.
Passchendaele palçığı niyə bu qədər təhlükəli idi?
Top atəşi yerli drenaj sistemini dağıtmış, uzun sürən yağışlar isə döyüş meydanını bataqlığa çevirmişdi. Qoşunların hərəkəti və tanklardan istifadə çətinləşmişdi. Taxta cığırlardan sürüşüb düşən əsgərlər boğula bilərdi.
Passchendaele kəndini kim ələ keçirib?
Kanadanın 27-ci Vinnipeq şəhər batalyonu 6 noyabr 1917-ci ildə kəndin xarabalıqlarını ələ keçirib. Kanada qoşunları 10 noyabrdakı son hücumda yüksəklik silsiləsinin şərq kənarını Almaniya qüvvələrindən təmizləyib.
Hücum ilkin məqsədlərinə çatdımı?
Müttəfiqlər Passchendaele ətrafında ərazi ələ keçirdilər, lakin cəmi təxminən səkkiz kilometr dərinliyə irəlilədilər. Belçika sahilindəki Almaniya sualtı qayıq bazalarına çata bilmədilər.
Image: Chateau Wood Ypres 1917.jpg — Frank Hurley, Public domain
