1916-cı il Pasxa üsyanı niyə baş verdi və nəyi dəyişdi?

1916-cı il Pasxa üsyanı (Paskalya Ayaklanması) respublikaçı təşkilatçıların Britaniya hakimiyyətinə son qoymaq istəyi ilə baş verdi. Muxtariyyətin təxirə salınması narazılıq yaratmışdı. Birinci dünya müharibəsi (Birinci Dünya Savaşı) isə hərəkətə keçmək imkanı açmışdı. Britaniya qüvvələri 24–29 apreldə Dublindəki üsyanı say və atəş gücü üstünlüyü hesabına yatırdı. Ardınca həyata keçirilən edamlar və kütləvi həbslər respublikaçılara dəstəyi gücləndirdi. Beləcə, hərbi məğlubiyyət İrlandiyanın (İrlanda) sonrakı müstəqillik mübarizəsi ilə bağlandı.

Təslim olmaqla bitən üsyan necə belə böyük siyasi güc qazandı? Siz Aud gəmisində itirilən silahlardan Daylın (Dáil) 1919-cu il bəyannaməsinə qədər hadisələri izləsəniz, bu əlaqəni daha aydın görərsiniz. Gizli hazırlıqlar, mülki əhalinin çəkdiyi əzablar və irlandların mövqeyini dəyişməyə təkan verən Britaniya tədbirləri bu prosesin dönüş nöqtələri idi.

Üsyanı hansı təşkilatlar və liderlər hazırladı?

İrlandiya Respublika Qardaşlığı (İrlanda Cumhuriyetçi Kardeşliği), yəni IRB, 1914-cü ilin avqustunda münasib vaxtda üsyan təşkil etmək qərarına gəldi. Britaniyanın Birinci dünya müharibəsinə qoşulması həmin fürsəti yaratdı. Məqsəd müstəqil İrlandiya respublikası qurmaq idi. Bu, Home Rule adlanan muxtariyyət layihəsinin Birləşmiş Krallıq (Birleşik Krallık) daxilində vəd etdiyi özünüidarədən daha irəli gedirdi.

1915-ci ilin mayında IRB Pearse, Plunkett və Ceanntdan ibarət hərbi komitə yaratdı. Daha sonra Clarke, MacDiarmada, Connolly və MacDonagh da onlara qoşuldu. Onlar birlikdə üsyanı hazırlayan yeddi nəfərlik Hərbi Şuranı təşkil etdilər.

James Connolly 1916-cı ilin yanvarında Hərbi Şura ilə razılığa gəldi. Bu razılaşma İrlandiya Könüllülərinin (İrlanda Gönüllüleri) üzvlərini həmkarlar ittifaqı hərəkatından yaranmış İrlandiya Vətəndaş Ordusu (İrlanda Vatandaş Ordusu) ilə bir araya gətirdi. Birgə hazırlıqlar iki təşkilatı ortaq silahlı təşəbbüsdə birləşdirdi.

İrlandiya Könüllüləri müharibəyə münasibətə görə artıq parçalanmışdı. John Redmond 1914-cü ilin sentyabrında Britaniyanın müharibədəki səylərini dəstəklədikdən sonra könüllülərin əksəriyyəti Milli Könüllülərə (Ulusal Gönüllüler) qoşuldu. Eoin MacNeillin daha kiçik qrupu isə İrlandiya Könüllüləri adını saxladı. Buna görə siz üsyanı kimlərin hazırladığını izləyərkən bu təşkilatları bir-birindən ayırmalısınız.

Birinci dünya müharibəsi və muxtariyyətin təxirə salınması qərara necə təsir etdi?

Home Rule 18 sentyabr 1914-cü ildə kralın təsdiqini aldı. Bu qanun İrlandiyaya Birləşmiş Krallıq daxilində özünüidarə verirdi. Lakin həmin gün qəbul edilən başqa bir qanun müharibəyə görə onun qüvvəyə minməsini əvvəlcə on iki ay müddətinə dayandırdı. Beləliklə, təsdiq vardı, tətbiq isə yox idi.

Təxirəsalma millətçilərin narazılığını artırdı. Olster (Ulster) üçün ayrıca qaydaların təklif edilməsi də bu narazılığı gücləndirdi. IRB-nin planlaşdırıcıları üçün Britaniyanın müharibədəki öhdəlikləri həm də əməli fürsət idi. Qarşı çıxdıqları dövlət daha geniş bir münaqişə ilə məşğul idi.

Planlaşdırıcılar üsyanın müharibədən sonrakı sülh konfransında İrlandiyaya söz haqqı qazandıracağına ümid edirdilər. Deməli, onların hesablamaları qarşıdakı döyüşlərlə məhdudlaşmırdı. Silahlı çıxışla müstəqilliyin elan edilməsi müharibədən sonra siyasi tanınma tələbini gücləndirə bilərdi.

Hazırlıqlar 22 aprel 1916-cı ildə ağır zərbə aldı. Aud Almaniyadan (Almanya) təxminən 20,000 tüfəng və bir milyon patron gətirirdi. Britaniya donanmasının müdaxiləsindən sonra kapitan Karl Spindler gəmini Kork limanında (Cork Limanı) özü batırdı. Üsyan üçün nəzərdə tutulan silah yükü hələ üsyan başlamadan itirildi.

MacNeillin əməliyyatı ləğv edən əmri 23 apreldə Sunday Independent qəzetində dərc olundu. Bundan sonra Hərbi Şura əməliyyatı ertəsi gün günortaya qədər təxirə saldı.

Dublindəki altı gündə nə baş verdi və mülki əhali necə zərər çəkdi?

24 apreldə İrlandiya Könüllülərinin və İrlandiya Vətəndaş Ordusunun üzvləri Dublində binaları tutaraq İrlandiya respublikasını elan etdilər. Baş Poçt İdarəsi (Genel Postane) onların qərargahına çevrildi. Pearse dini etiqad və vicdan azadlığı, eləcə də vətəndaşlar üçün bərabər hüquq və imkanlar vəd edən bəyannaməni oxudu.

Mövqelər tezliklə təzyiq altına düşdü. 25 apreldə Shelbourne otelindən açılan pulemyot atəşi Michael Mallinin dəstələrini Sent-Stivens-Qrindən (St Stephen’s Green) çıxmağa məcbur etdi. Onlar Kral Cərrahlar Kollecinə (Kraliyet Cerrahlar Koleji) çəkildilər. Ətrafdakı binadan açılan atəş altında açıq sahədəki mövqeni saxlamaq mümkün deyildi.

26 apreldə Helga top gəmisi və qurudakı artilleriya Liberty Hall binasını və Baş Poçt İdarəsinin ətrafını bombardman etdi. Şəhər mərkəzində artıq çörək və süd qıtlığı vardı. Siz səhər yeməyi almaq üçün adi bir səfəri göz önünə gətirin. Bu qıtlıq döyüşlərin gündəlik həyata necə nüfuz etdiyini göstərir: əsas ərzaq təminatı da fövqəladə vəziyyətin bir hissəsinə çevrilmişdi.

27 apreldə Britaniya qüvvələrinin mühasirəsi Liffi çayının (Liffey Nehri) şimalındakı və cənubundakı mövqeləri bir-birindən ayırdı. Connollynin kənardakı postlarla rabitəsi kəsildi. Əlaqələndirilmiş komandanlıq pozuldu. 28 aprel axşamı yanğın üsyançıları Baş Poçt İdarəsini tərk edib Mur küçəsindəki (Moore Caddesi) evlərə çəkilməyə məcbur etdi.

Pearse 29 apreldə general Loweya qeyd-şərtsiz təslim oldu. Bəzi qarnizonlar təslim əmrini yalnız 30 apreldə yerinə yetirdi. Britaniyanın say, artilleriya və ağır silah üstünlüyü üsyanı məğlub etmişdi.

Mülki insanlar artilleriya atəşindən, çarpaz atəşdən və üsyançı zənn edilərək güllələnməkdən zərər çəkdilər. Bombardmanlar və yanğınlar Dublin mərkəzinin bəzi hissələrini viran qoydu. Vikipediyada verilən ölüm statistikasında 485 nəfər göstərilir: 260 mülki şəxs, 143 Britaniya əsgəri və polisi, 82 üsyançı. Bu rəqəmə edamlar da daxildir. Buna görə onu yalnız altı günlük döyüşlərdə ölənlərin sayı kimi qəbul etmək olmaz.

Təslimdən sonrakı edamlar ictimai rəyi necə dəyişdi?

İrlandiya ictimaiyyətində əvvəlcə üsyanı tənqid edənlər də vardı. Sonrakı aylarda edamlar, kütləvi həbslər və hərbi vəziyyət ictimai rəyin respublikaçılığa yönəlməsinə təkan verdi. Bu dəyişikliklə birlikdə John Redmondun parlament partiyasına dəstək azaldı.

Üsyandan sonra təxminən 3,500 nəfər həbs edildi. Onlardan təxminən 1,800 nəfəri Britaniyadakı həbsxanalara və ya internə düşərgələrinə göndərildi. Beləliklə, məğlubiyyətin nəticələri Dublində tutulmuş binaları müdafiə edənlərin hüdudlarını xeyli aşdı.

Patrick Pearse, Thomas Clarke və Thomas MacDonagh 3 mayda edam edildilər. 3–12 may 1916-cı il tarixlərində on beş nəfər edam olundu. Roger Casementin 3 avqustda Londonda (Londra) asılması ilə edam edilmiş liderlərin ümumi sayı on altıya çatdı. Açıq məhkəmədə mühakimə olunan yeganə lider Casement idi.

Edamlar siyasi dəyişikliyin mühüm hissəsi idi, amma yeganə səbəbi deyildi. İrlandiya Milli Arxivi müharibədən bezginliyi, kütləvi həbsləri və 1918-ci ildə məcburi hərbi xidmət təhlükəsini də mühüm amillər kimi göstərir. Siz bu təzyiqləri birlikdə nəzərə alsanız, respublikaçılara dəstəyin artmasını daha dəqiq izləyə bilərsiniz.

Üsyan 1919-cu ildə başlayan Müstəqillik müharibəsi ilə necə bağlandı?

1918-ci ilin dekabrında Şinn Feyn (Sinn Féin) İrlandiyanın 105 parlament yerindən 73-nü qazandı. Onun seçilmiş nümayəndələri Vestminsterə (Westminster) getmək əvəzinə Dublində ayrıca məclis yaratdılar. Seçkinin nəticəsi 1916-cı ildən sonra genişlənən respublikaçı dəstəyə institusional ifadə verdi.

21 yanvar 1919-cu ildə Daylın Müstəqillik Bəyannaməsi 1916-cı ildə elan edilmiş İrlandiya respublikasının qurulmasını açıq şəkildə təsdiqlədi. Bununla üsyanla yeni məclis arasında birbaşa siyasi legitimlik iddiası yarandı. Bu əlaqə bəyannamənin özündə ifadə edilmişdi.

Daylın ilk iclası Solohedbeq pusqusu (Soloheadbeg Pususu) ilə eyni gündə keçirildi. Könüllülər orada iki polisi öldürdülər. Bu hücum 1919–1921-ci illərdə davam edən İrlandiya Müstəqillik müharibəsinin (İrlanda Bağımsızlık Savaşı) başlanğıcı sayılır.

6 dekabr 1921-ci il müqaviləsi İrlandiya Azad Dövlətinin (Özgür İrlanda Devleti) yaranmasına gətirdi. Dövlət 6 dekabr 1922-ci ildə Britaniya imperiyası (Britanya İmparatorluğu) daxilində dominion statusu ilə quruldu. Bu razılaşma 1916-cı ildə elan edilmiş müstəqil respublikadan fərqlənirdi. Bununla belə, üsyanın məğlubiyyəti respublikaçıların seçki uğuruna, Dayla və müstəqillik müharibəsinə aparan siyasi hadisələr ardıcıllığının bir hissəsi oldu.

Hadisələrin xronologiyası

• 18 sentyabr 1914: Home Rule kralın təsdiqini aldı; müharibəyə görə tətbiqi dayandırıldı.
• May 1915: IRB hərbi komitəsini yaratdı.
• Yanvar 1916: Connolly birgə üsyana razılıq verdi.
• 22 aprel 1916: Aud silah yükü ilə birlikdə qəsdən batırıldı.
• 23 aprel 1916: MacNeillin ləğv əmri dərc olundu; Hərbi Şura ertəsi gün hərəkətə keçmək qərarına gəldi.
• 24 aprel 1916: Üsyançılar Dublində binaları tutdular və respublikanı elan etdilər.
• 25–28 aprel 1916: Britaniya atəşi geri çəkilmələrə səbəb oldu, artilleriya mərkəzi mövqeləri bombardman etdi, rabitə pozuldu və Baş Poçt İdarəsi yandı.
• 29–30 aprel 1916: Pearse 29 apreldə təslim oldu; bəzi qarnizonlar təslim əmrini yalnız 30 apreldə yerinə yetirdilər.
• 3–12 may 1916: On beş nəfər edam edildi.
• 3 avqust 1916: Casement Londonda asıldı.
• Dekabr 1918: Şinn Feyn parlamentdə 73 yer qazandı.
• 21 yanvar 1919: İlk Dayl toplandı; Solohedbeq pusqusu baş verdi.
• 6 dekabr 1921: İrlandiya Azad Dövlətinin yaranmasına gətirən müqavilə bağlandı.
• 6 dekabr 1922: İrlandiya Azad Dövləti quruldu.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Məxfilik yüksək vəzifəli şəxsləri də əsl plandan xəbərsiz saxlayırdı. IRB prezidenti Denis McCullough və İrlandiya Könüllülərinin rəhbəri Eoin MacNeill Pasxa manevrlərinin üsyana pərdə olduğunu bilmirdilər. Təşkilata rəhbərlik etmək Hərbi Şuranın niyyətlərindən xəbərdar olmaq demək deyildi.

Bəyannamənin çapında da əməli çətinlik yarandı. O, 23 apreldə Liberty Hallda iki mərhələdə çap edildi. Səbəb tələb olunan ölçüdə kifayət qədər çap hərfinin olmaması idi. Respublika elan edən sənəd mövcud çap avadanlığının fiziki imkanlarından asılı qalmışdı.

Tibb bacısı Elizabeth O’Farrell Pearsenin general Loweya təslim olmasından əvvəlki danışıqlarda mesajları çatdırırdı. 12 mayda isə başqa bir ağır hadisə baş verdi: Connolly yaralarına görə ayaq üstə dura bilmirdi. O, güllələnərkən stulda dayaqlanmış vəziyyətdə idi.

Tez-tez verilən suallar

Home Rule müstəqil respublika vəd edirdimi?

Xeyr. Home Rule Birləşmiş Krallıq daxilində özünüidarə nəzərdə tuturdu. Üsyanın təşkilatçıları isə Britaniya hakimiyyətinə son qoymaq və müstəqil İrlandiya respublikası qurmaq istəyirdilər.

Üsyan hərbi baxımdan niyə uğursuz oldu?

Britaniya qüvvələri say, artilleriya və ağır silah baxımından üstün idi. Britaniya mühasirəsi Connollynin kənardakı postlarla rabitəsini də kəsdi və əlaqələndirilmiş komandanlığı pozdu.

Ölənlər arasında ən böyük qrup mülki şəxslər idimi?

Bəli. İstinad edilən statistikada 485 ölümdən 260-nın mülki şəxslər olduğu göstərilir. Bu ümumi saya döyüşlərdən sonrakı edamlar da daxildir.

Məğlubiyyət dərhal İrlandiyanın müstəqilliyinə gətirdimi?

Xeyr. Şinn Feynin seçki qələbəsi 1918-ci ildə baş verdi. Ardınca 1919-cu ildə Dayl və müstəqillik müharibəsi gəldi. İrlandiya Azad Dövləti 1922-ci ildə quruldu.

Mənbələr

1. Vikipediya — Pasxa üsyanı tr.wikipedia.org
2. Birləşmiş Krallıq Parlamenti — 1914-cü il İrlandiyanın idarə olunması haqqında qanun parliament.uk
3. Baş nazirin departamenti — 1916-cı il üsyanı gov.ie
4. İrlandiya Milli Kitabxanası — Üsyana hazırlıqlar nli.ie
5. RTÉ Arxivi — Silah daşıyan Aud rte.ie
6. İrlandiya Milli Kitabxanası — Üsyan günbəgün nli.ie
7. Milli Arxiv — İrlandiyanın 1916-cı il Pasxa üsyanı nationalarchives.gov.uk
8. Vikipediya — Pasxa üsyanı en.wikipedia.org
9. İrlandiya Milli Arxivi — 1916-cı il liderlərinin hərbi məhkəməsi courtmartial.nationalarchives.ie
10. İrlandiya Milli Arxivi — 1916-cı ilin hərbi məhkəmələri və Dublin edamları courtmartial.nationalarchives.ie
11. Birləşmiş Krallıq Parlamenti — Münaqişə parliament.uk
12. İrlandiyanın xarici siyasətinə dair sənədlər — Müstəqillik bəyannaməsi difp.ie
13. Kilder qraflığının arxivi — Müstəqillik müharibəsinin xronologiyası kildare.ie

FAQ

Image: Sackville Street (Dublin) after the 1916 Easter Rising.JPG — Miller, James Martin & H.S. Canfield., Public domain