Paskalya Ayaklanması 1916 neden çıktı, neyi değiştirdi?

Dublin’de altı günde yenilen Paskalya Ayaklanması, Britanya yönetiminden bağımsız bir cumhuriyet kurmak amacıyla çıktı. Siz, ertelenen özerkliğin ve dünya savaşının bu kararı nasıl şekillendirdiğini öğreneceksiniz. İdamlar ve tutuklamalar, askerî yenilgiden sonra İrlanda’da cumhuriyetçiliği güçlendiren siyasi dönüşümü hızlandırdı. [1][3][4][11]

24–29 Nisan 1916 arasındaki çatışmaların merkezinde Dublin Genel Postanesi bulunuyordu. Ancak ayaklanmanın etkisini anlamak için yalnızca bu binanın savunmasına bakmak yetmez. Hazırlıkları, sivil kayıpları ve teslimiyet sonrasını birlikte izlemek, 1919’la kurulan bağı açıklıyor. [1][3][12]

Ayaklanmayı hangi örgütler ve liderler hazırladı?

Hazırlıkların merkezinde, bağımsız cumhuriyet hedefleyen İrlanda Cumhuriyetçi Kardeşliği, yani IRB bulunuyordu. Örgüt, Ağustos 1914’te başlayan savaşı Britanya’ya karşı harekete geçmek için fırsat saydı. Savaşla meşgul Britanya’ya karşı uygun zamanda ayaklanma çıkarılması kararı böyle alındı. [4]

IRB, Mayıs 1915’te Pearse, Plunkett ve Ceannt’tan oluşan bir askerî komite kurdu. Clarke, MacDiarmada, Connolly ve MacDonagh’ın katılımıyla bu yapı yedi kişilik Askerî Konsey’e dönüştü. Böylece ayaklanmanın hazırlığı, isimleri belirli dar bir karar çevresinde yürütüldü. [4]

James Connolly’nin Ocak 1916’da konsey ile anlaşması, ortak hareketin örgütsel zeminini hazırladı. Irish Volunteers üyeleriyle sendikal kökenli Irish Citizen Army aynı ayaklanmada buluşacaktı. Bu nedenle Dublin’deki girişimi yalnızca tek örgütün eylemi olarak değerlendirmek eksik kalır. [4]

Ancak Irish Volunteers içindeki herkes, hazırlanan askerî planın içeriğini aynı ölçüde bilmiyordu. Örgütün lideri Eoin MacNeill bile Paskalya manevralarının ayaklanmayı gizlediğinden habersizdi. Bu gizlilik, 23 Nisan’da yayımlanan iptal emriyle belirginleşen emir uyuşmazlığının arka planını oluşturdu. [4][6]

Birinci Dünya Savaşı ve ertelenen özerklik planı kararı nasıl etkiledi?

Home Rule yasası, İrlanda’ya Birleşik Krallık içinde özerk yönetim öngören bir düzenlemeydi. Yasa, 18 Eylül 1914’te kraliyet onayını alarak önemli bir hukuki aşamayı geçti. Ancak aynı gün çıkarılan erteleme yasası, uygulamayı savaş nedeniyle başlangıçta on iki ay durdurdu. [2]

Buradaki ayrım, 1916’nın siyasi hedefini anlamak açısından belirleyicidir: Özerklik, bağımsız cumhuriyet anlamına gelmiyordu. Home Rule, Birleşik Krallık içinde yönetim düzenlemesi sunarken ayaklanmacılar Britanya yönetimini sonlandırmak istiyordu. Dolayısıyla tartışma, yalnızca aynı hedefe hangi tarihte ulaşılacağı meselesinden ibaret değildi. [1][2]

John Redmond, Eylül 1914’te Britanya’nın savaş çabasını destekleyince Gönüllüler arasında bölünme yaşandı. Çoğunluk National Volunteers’a katılırken Eoin MacNeill’in daha küçük grubu Irish Volunteers adını korudu. Dünya savaşı, milliyetçi çevrelerde yalnızca fırsat değerlendirmesini değil, örgütsel tercihleri de değiştirdi. [3]

Home Rule’un ertelenmesi ve Ulster için ayrı düzenlemeler öngörülmesi milliyetçi hoşnutsuzluğu artırdı. IRB planlayıcıları, ayaklanmanın savaş sonrası barış konferansında İrlanda’ya söz hakkı kazandırmasını umuyordu. Dolayısıyla 1916 kararı, ertelenen özerklikle uluslararası savaş ortamının birlikte değerlendirilmesinden doğdu. [3]

Dublin’de altı gün boyunca ne oldu ve siviller nasıl etkilendi?

Ayaklanmadan önce, Almanya’dan gönderilen silahların kaybı hazırlıkları doğrudan etkileyen bir gelişmeydi. Aud, yaklaşık 20.000 tüfek ve bir milyon mermi taşıyarak İrlanda’ya geliyordu. Kaptan Karl Spindler, Britanya donanmasının müdahalesinden sonra gemiyi 22 Nisan’da Cork Limanı’nda batırdı. [5]

MacNeill’in iptal emri, 23 Nisan’da Sunday Independent gazetesinde yayımlanarak hazırlıklara yeni belirsizlik ekledi. Askerî Konsey bunun ardından ayaklanmayı ertesi gün öğlene ertelemeye karar verdi. Irish Volunteers ve Irish Citizen Army üyeleri, 24 Nisan’da Dublin’deki binaları işgal etti. [6][7]

Ayaklanmacılar Genel Postane’yi karargâh yaptı; Pearse burada İrlanda Cumhuriyeti’nin kuruluş bildirisini okudu. Bildiri, din ve vicdan özgürlüğüyle yurttaşlar arasında eşit hak ve fırsatlar vaat ediyordu. Siz bu metne baktığınızda, askerî girişimin yanında önerilen siyasi düzeni de görebilirsiniz. [3]

25 Nisan’da Shelbourne Hotel’den açılan makineli tüfek ateşi, St Stephen’s Green’deki konumu savunulamaz kıldı. Michael Mallin’in kuvvetleri, bunun üzerine Royal College of Surgeons binasına çekilmek zorunda kaldı. Ertesi gün Helga gambotu ve kara topçusu, Liberty Hall ile Genel Postane çevresini bombaladı. [6]

26 Nisan’da kent merkezinde ekmek ve süt kıtlığı da yaşanıyordu. Siz günlük alışverişinizi düşünürseniz, çatışmanın evlerin içine nasıl ulaştığını daha kolay kavrayabilirsiniz. Dublin’de siviller, silahlı mücadeleye katılmadan da beslenme sorunuyla ve ateş altında kalma tehlikesiyle karşılaştı. [6][8]

27 Nisan’da Britanya kuşatması, Liffey’nin kuzeyiyle güneyi arasındaki bağlantıları keserek komutayı parçaladı. Connolly’nin dış mevzilerle iletişimi koparken, 28 Nisan akşamı Genel Postane yangın nedeniyle boşaltıldı. Ayaklanmacılar Moore Street’teki evlere çekildi; Pearse ertesi gün koşulsuz teslim oldu. [6]

Siviller topçu ateşiyle, çapraz ateşle veya ayaklanmacı sanılarak vurulma sonucunda öldü ve yaralandı. Bombardıman ve yangınlar, Dublin kent merkezinin bazı bölümlerini harabeye çevirdi. Wikipedia’nın idamları da kapsayan 485 kişilik ölüm dökümünde, siviller en kalabalık grubu oluşturur. Bu döküm, 260 sivil, 143 Britanya askeri ve polisiyle 82 ayaklanmacıyı içerir. [8]

Teslimiyetin ardından uygulanan idamlar kamuoyunu nasıl değiştirdi?

Pearse’in 29 Nisan’daki teslimiyetine rağmen bazı garnizonlar emri ancak ertesi gün uyguladı. Britanya ordusunun sayısal üstünlüğü, topçusu ve ağır silahları karşısında ayaklanma bastırılmıştı. Ancak askerî sonucun ardından gelen uygulamalar, çatışmanın siyasi etkisini farklı bir yönde büyüttü. [6][11]

Ayaklanma sonrasında yaklaşık 3.500 kişi tutuklandı; yaklaşık 1.800 kişi Britanya’ya gönderildi. Gönderilenler, Britanya’daki hapishanelere veya enterne kamplarına yerleştirilerek İrlanda’dan uzaklaştırılmış oldu. Böylece teslimiyetin sonuçları, Dublin’deki mevzilerde savaşanların ötesine geçen toplu uygulamalarla devam etti. [8]

Patrick Pearse, Thomas Clarke ve Thomas MacDonagh, 3 Mayıs’ta başlayan infazların ilk isimleriydi. 3–12 Mayıs 1916 arasında toplam on beş kişi idam edildi. Roger Casement’ın 3 Ağustos’ta Londra’da asılmasıyla idam edilen liderlerin sayısı on altıya ulaştı. Casement, bu liderler arasında açık mahkemede yargılanan tek kişiydi. [9]

Başlangıçta ayaklanmayı eleştiren İrlanda kamuoyunda, aylar içinde cumhuriyetçilik lehine bir dönüş yaşandı. İdamlar, kitlesel tutuklamalar ve sıkıyönetim, bu değişim sırasında öne çıkan uygulamalardı. Aynı dönemde John Redmond’ın parlamenter partisinin desteği gerilerken cumhuriyetçi seçenek güç kazandı. [11]

Yine de İrlanda Ulusal Arşivi’nin değerlendirmesi, değişimi yalnızca 1916 idamlarıyla açıklamıyor. Savaş yorgunluğunu, toplu tutuklamaları ve 1918’deki zorunlu askerlik tehdidini de belirleyici etkenler arasında sayıyor. Bu nedenle idamların etkisi, sonraki gelişmelerle birleşen bir süreç içinde değerlendirilmelidir. [10]

1916 Ayaklanması ile 1919’da başlayan bağımsızlık savaşı arasındaki ilişki nedir?

Aralık 1918 seçimleri, cumhuriyetçi siyasetin kazandığı desteği sandalye dağılımında görünür hâle getirdi. Sinn Féin, İrlanda’nın 105 sandalyesinden 73’ünü kazanarak güçlü bir seçim sonucu elde etti. Seçilenler Westminster’a katılmak yerine Dublin’de ayrı bir meclis oluşturma yolunu seçti. [8]

Dáil’in 21 Ocak 1919 tarihli Bağımsızlık Bildirisi, 1916 Cumhuriyeti’nin kuruluşunu açıkça onayladı. Böylece Dublin’deki ayaklanmayla yeni meclis arasında doğrudan bir siyasi meşruiyet bağı kuruldu. Siz 1916 ile 1919’u karşılaştırırken, bu açık göndermeyi iki dönem arasındaki bağlantı olarak okuyabilirsiniz. [12]

Dáil’in ilk toplandığı 21 Ocak günü, Soloheadbeg’de silahlı bir pusu da gerçekleşti. Gönüllülerin iki polisi öldürdüğü bu olay, İrlanda Bağımsızlık Savaşı’nın başlangıcı kabul edilir. Dolayısıyla aynı tarih, ayrı meclisin toplanmasını ve bağımsızlık savaşının başlangıcını birlikte içerir. [13]

1919–1921 Bağımsızlık Savaşı’nı, 6 Aralık 1921 antlaşması izledi. Bu süreç, 6 Aralık 1922’de yürürlüğe giren düzenle İrlanda Özgür Devleti’ne yol açtı. Yeni devlet, Britanya İmparatorluğu içinde dominyon statüsündeydi; 1916’da ilan edilen hedefle aynı tanımı taşımıyordu. [11]

Kısa kronoloji

Aşağıdaki sıra, 1914’te ertelenen özerklikten 1922’deki devlet kuruluşuna uzanan başlıca dönemeçleri gösteriyor. [2][4][6][9][11][12][13]

1. 18 Eylül 1914 Home Rule onaylandı; uygulanması savaş nedeniyle ertelendi.
2. Mayıs 1915 IRB’nin ayaklanmayı hazırlayan askerî komitesi kuruldu.
3. Ocak 1916 Connolly ile ortak ayaklanma konusunda anlaşma sağlandı.
4. 22–23 Nisan 1916 Aud batırıldı; MacNeill’in iptal emri yayımlandı.
5. 24 Nisan 1916 Dublin’de binalar işgal edildi; Cumhuriyet Bildirisi okundu.
6. 26–28 Nisan 1916 Bombardıman ve kuşatmayı Genel Postane’nin boşaltılması izledi.
7. 29–30 Nisan 1916 Pearse teslim oldu; bazı garnizonlar emri ertesi gün uyguladı.
8. 3–12 Mayıs 1916 On beş kişi idam edildi.
9. 3 Ağustos 1916 Roger Casement Londra’da asıldı.
10. Aralık 1918 Sinn Féin, 105 sandalyeden 73’ünü kazandı.
11. 21 Ocak 1919 İlk Dáil toplandı; Soloheadbeg pususu gerçekleşti.
12. 6 Aralık 1921 Antlaşma imzalandı.
13. 6 Aralık 1922 İrlanda Özgür Devleti kuruldu.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Hazırlıkların gizliliği, yalnızca Britanya makamlarından saklanan askerî planlarla sınırlı bir durum değildi. IRB başkanı Denis McCullough da Paskalya manevralarının ayaklanmaya örtü olduğunu bilmiyordu. MacNeill’in benzer biçimde habersiz kalması, örgütsel unvanla planlara erişimin örtüşmediğini gösteriyor. [4]

Cumhuriyet Bildirisi, 23 Nisan’da Liberty Hall’da iki aşamada basılmak zorunda kaldı. Bunun nedeni, yeterli büyüklükte matbaa harfinin bulunmaması gibi somut bir üretim sorunuydu. Cumhuriyet ilanını taşıyacak metnin hazırlanması bile mevcut malzemenin sınırlarına bağlıydı. [6]

Hemşire Elizabeth O’Farrell, teslimiyet görüşmelerinde mesaj taşıyarak taraflar arasındaki iletişime katıldı. Bu görüşmelerin ardından Pearse, 29 Nisan’da General Lowe’a koşulsuz teslim oldu. O’Farrell’ın görevi, teslimiyetin yalnızca askerî komutanların yüz yüze kararından oluşmadığını gösteriyor. [6]

James Connolly, yaraları nedeniyle ayakta duramadığından 12 Mayıs’ta bir sandalyede desteklenerek kurşuna dizildi. Bu ayrıntı, teslimiyet sonrasındaki infazların yaralı liderleri de kapsadığını somut biçimde gösteriyor. [10]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Paskalya Ayaklanması tr.wikipedia.org
2. UK Parliament — Government of Ireland Act 1914 parliament.uk
3. Department of the Taoiseach — The 1916 Rising gov.ie
4. National Library of Ireland — The Preparations for the Rising nli.ie
5. RTÉ Archives — Gun Runner The Aud rte.ie
6. National Library of Ireland — The Rising day by day nli.ie
7. The National Archives — Ireland’s Easter Rising 1916 nationalarchives.gov.uk
8. Wikipedia — Easter Rising en.wikipedia.org
9. National Archives of Ireland — Court Martial of the 1916 Leaders courtmartial.nationalarchives.ie
10. National Archives of Ireland — The 1916 Courts-martial and the Dublin Executions courtmartial.nationalarchives.ie
11. UK Parliament — Conflict parliament.uk
12. Documents on Irish Foreign Policy — Declaration of independence difp.ie
13. Kildare County Archives — Timeline of the War of Independence kildare.ie

Görsel: Sackville Street (Dublin) after the 1916 Easter Rising.JPG — Miller, James Martin & H.S. Canfield., Public domain