تاریخ بینگول و ریشه نام آن؛ از چپاکچور تا شهر امروزی

نام بینگول از کجا آمده است؟

بینگول (Bingöl) نام خود را از کوه بینگول گرفته است؛ کوهی که به دریاچه‌های یخچالی فراوانش شهرت دارد. نام قدیمی شهر، چپاکچور (Çapakçur)، پیشینه نام‌گذاری دیگری دارد. اگر شما تاریخ بینگول و ریشه نام آن را دنبال می‌کنید، این تفاوت مهم است: نام امروزی از کوه آمده، اما برای ریشه چپاکچور توضیح‌های متفاوتی مطرح شده است.

از دیگر نام‌های پیشین، صورت‌های زازاکی چولیک (Çolik) و چولیگ (Çolig) و صورت کردی چەولیگ (Çewlîg) هستند. منابع اسلامی قرون وسطی از سکونتگاه قدیمی با نام جبل جور (Cebelü Cûr) یاد می‌کنند. در روایت تاریخ این مکان، این نام‌ها در کنار چپاکچور جای دارند و نباید نام امروزی را به‌کلی جایگزین آن‌ها کرد.

بنا بر اعلام اداره فرهنگ استان، شهر در 1945 بینگول نام گرفت. چپاکچور همچنان نام سکونتگاه قدیمی داخل دره بود. بنابراین شما ممکن است در روایت‌های گسترش شهر با هر دو نام روبه‌رو شوید. چپاکچور همچنان به بخش مشخصی از سکونتگاه اشاره داشت.

چپاکچور یعنی چه؟

معنای چپاکچور هنوز محل اختلاف است. در روایت ارجان چاغلایان (Ercan Çağlayan)، توضیح منسوب به مینورسکی (Minorsky) و قزوینی (Kazvini)، ریشه‌ای ارمنی به معنای «جایی که آب پهن می‌شود» پیشنهاد می‌کند. بیلگه عمر (Bilge Umar) در مقابل، معنای «بستر خشک رود» را پیشنهاد کرده است. این‌ها برداشت‌های متفاوت از نام قدیمی شهر هستند.

اولیا چلبی (Evliya Çelebi) توضیح دیگری ثبت کرده است. در داستان او، چپاکچور با «آب بهشت» پیوند دارد؛ آبی که اسکندر مقدونی (Alexander the Great) با آن سلامت خود را بازیافت. این روایت افسانه است. در بحث‌های دانشگاهی، توضیح‌هایی درباره ریشه ارمنی نام نیز مطرح شده است. پس داستان آب شفابخش را باید روایتی درباره نام‌گذاری دانست، نه رویدادی تاریخی و اثبات‌شده.

تاریخ بینگول تا چه زمانی به عقب می‌رود؟

ابسیدین، یا شیشه آتشفشانی، بینگول را به مبادلات پیش از تاریخ پیوند می‌دهد. پژوهش سال 2020 صرّی تیریاکی (Sırrı Tiryaki)، ذخایر اصلی ابسیدین آن را در نواحی آتشفشانی میان مرکز شهر، سولخان (Solhan) و کارلی‌اوا (Karlıova) قرار می‌دهد. این ماده از مواد خامی بود که در تجارت پیش از تاریخ جابه‌جا می‌شد.

روایت تاریخی وزارت فرهنگ می‌گوید ابسیدین بینگول در دوره نوسنگی به گوبکلی‌تپه (Göbeklitepe) رسیده بود. این موضوع، تاریخ آغازین منطقه را به جایی فراتر از سکونتگاه‌های خودش پیوند می‌دهد. جابه‌جایی این ماده پیش از تغییرات اداری و نام‌های شهری رخ می‌داد که بخش عمده تاریخ مکتوب دوره‌های بعد را تشکیل می‌دهند.

بررسی‌های سطحی که در 2019 آغاز شدند، ذخایر دیگری را شناسایی کردند. این ذخایر در آبادی‌های ساری باشاک (Sarı Başak)، کولان (Kulan) و افندی دره‌سی (Efendi Deresi)، از توابع روستای ینی‌دال (Yenidal) در سولخان، و در روستای آلا‌تپه (Alatepe) در شهرستان مرکزی ثبت شدند. این کشف‌ها، مکان‌های مشخص تازه‌ای را به پژوهش درباره منابع ابسیدین بینگول افزودند.

غار کوبیک (Kübik Cave)، نزدیک روستای کوبیک (Kübik) در کارلی‌اوا، بقایایی منسوب به دوره نوسنگی و عصر مفرغ دارد. کنده‌کاری‌هایی نیز بر دیواره‌های آن دیده می‌شود. اداره فرهنگ استان همچنین یافته‌های مربوط به گورهای صخره‌ای اورارتویی را در روستای سوچاتی (Suçatı) در کارلی‌اوا ثبت کرده است. این محوطه‌ها نشان می‌دهند که پیشینه باستان‌شناختی منطقه به ابسیدین محدود نیست.

از دوره روم و بیزانس چه باقی مانده است؟

اداره فرهنگ استان، قلعه کیتاریزون (Kitharizon Castle) در روستای اینجه‌سو (İncesu) در شهرستان مرکزی را یکی از دژهای مشخص‌کننده مرز شرقی روم معرفی می‌کند. بنابراین جایگاه این قلعه در تاریخ بینگول به یک مرز نظامی مربوط است، نه به تشکیلات اداری عثمانی در دوره‌های بعد که مرکز آن چپاکچور بود.

استانداری، غارهای دست‌کند زاغ (Zağ Caves) را متعلق به اوایل سده پنجم میلادی، در دوره روم متأخر و آغاز امپراتوری روم شرقی (بیزانس)، می‌داند. اتاق‌های تراشیده‌شده در صخره، فضای دیگری برای بررسی این دوره فراهم می‌کنند. در کف بعضی اتاق‌ها، محل‌هایی برای ذخیره‌سازی تراشیده شده است.

توصیف‌های رسمی درباره تعداد طبقات زاغ یکسان نیستند. استانداری با احتساب همکف، تعداد را پنج طبقه اعلام می‌کند. اداره فرهنگ استان از سه طبقه سخن می‌گوید که هر کدام 26 اتاق دارند. اگر شما پیش از بازدید، توصیف‌ها را مقایسه می‌کنید، این تفاوت در شمارش را در نظر داشته باشید.

گزارشی به تاریخ 16 فوریه 2024 از ضبط 110 سکه در گنچ (Genç) و بازداشت سه مظنون خبر داد. گمان می‌رفت سکه‌ها بیزانسی باشند. این انتساب در گزارش، موقتی بود.

چپاکچور در دوره حکومت عثمانی چگونه توسعه یافت؟

در زمان سلطنت سلطان سلیم یاووز (Yavuz Sultan Selim)، چپاکچور مرکز یک سنجاق با وضعیت یورت‌لوق‌اوجاق‌لیق شد. این سنجاق تا سده نوزدهم تابع بیگلربیگی دیاربکر باقی ماند. این پیشینه اداری به سکونتگاهی مربوط است که چپاکچور نام داشت؛ پیش از آنکه شهر امروزی نام بینگول را بگیرد.

موقوفات مذهبی، تصویری محلی‌تر از این تاریخ به دست می‌دهند. پژوهش آرشیوی یاشار باش (Yaşar Baş)، شروط وقف مسجد و زاویه اصفهان بیگ (İsfahan Bey) در روستای آبتور (Abtor) را با تاریخ مه 1548 شناسایی کرده است. این سند، شیوه اداره این نهادها را تعیین می‌کرد و مدرکی تاریخ‌دار از سازمان آن‌ها به دست می‌دهد.

ابعاد بنای متأخر مسجد اصفهان بیگ در فهرست آثار استان، حدود 15.6 در 15.6 متر ثبت شده است. این مسجد در 1918 تعمیرات اساسی داشت. استفاده دوباره از مصالح مسجد ویران‌شده آبتور نیز بخشی از تاریخ آن است و بنای متأخر را به موقوفه قدیمی پیوند می‌دهد.

مسجد بالابان بیگ (Balaban Bey Mosque) در کیغی (Kiğı)، در اسناد وقف با نام جامع کبیر (Cami-i Kebir) آمده است. کتیبه بالای در ورودی آن تاریخ 1402 را دارد. این بنا، نمونه‌ای تاریخ‌دار از معماری منطقه است و پیشینه آن از اسناد مربوط به موقوفه اصفهان بیگ جداست.

بناهای دیگر نیز این تصویر را کامل می‌کنند. در فهرست آثار فرهنگی، پل سلنک (Selenk Bridge) بر رود پری‌سو (Perisuyu)، در ورودی کیغی، پلی عثمانی معرفی شده است. این پل در اصل سه دهانه داشت و دهانه میانی بزرگ‌تر بود. در روستای قلعه (Kale) در سولخان، مسجدی تاریخی با سنگ‌های کم‌تراش و ملات خراسان زیر آب مخزن سد قلعه‌کوی (Kaleköy) رفت.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

در زاغ، کف بعضی اتاق‌ها گودال‌هایی خمره‌مانند با اندود گچی دارد. از آن‌ها برای نگهداری غلات و مایعات استفاده می‌شد. اینجا شما می‌توانید اتاق‌های دست‌کند را به یکی از نیازهای روزمره پیوند دهید: نگهداری آذوقه. این حفره‌ها، شیوه عملی ذخیره‌سازی در خود این فضاها را ثبت کرده‌اند.

به گفته یاشار باش، ساکنان چولیک (Çevlik) مصالح مسجد ویران‌شده آبتور را حمل کردند و در دهه 1750 با آن‌ها مسجد تازه‌ای در آشاغی چارشی (Aşağı Çarşı) ساختند. بنای تازه نام اصفهان بیگ را حفظ کرد. این روایت، دو محل مسجد را از راه جابه‌جایی و استفاده دوباره از مصالح ساختمانی به هم پیوند می‌دهد.

در مسجد بالابان بیگ در کیغی، محراب سه نقش لاله قرمز بر زمینه‌ای سبز دارد. این جزئیات کوچک تزئینی، ویژگی ملموس دیگری از بنایی است که کتیبه ورودی آن تاریخ 1402 را نشان می‌دهد.

ویتـال کوئینه (Vital Cuinet) در توصیف اواخر سده نوزدهم خود، برای چپاکچور 450 خانوار، هشت مغازه و یک نانوایی ذکر می‌کند. این ارقام، تصویری از سکونتگاه را از دریچه خانه‌ها و دادوستد روزمره نشان می‌دهند. نانوایی، به‌ویژه، پیوند مستقیمی میان تاریخ ثبت‌شده شهر و زندگی روزانه است.

چپاکچور چه زمانی به شهر امروزی بینگول تبدیل شد؟

چپاکچور در دوره جمهوری، زیر نظر چند استان مختلف قرار گرفت. در 1924 مرکز شهرستانی تابع استان گنچ شد. در 1927 به الازیغ (Elazığ) و در 1929 به استان تازه‌تأسیس موش (Muş) پیوست. این تغییرات پیش از ارتقای آن به مرکز استان رخ دادند.

قانون شماره 2885 که در 7 دسامبر 1935 تصویب و در 4 ژانویه 1936 منتشر شد، استان بینگول را تأسیس کرد و چپاکچور را مرکز آن قرار داد. تأسیس استان و تغییر نام شهر دو رویداد جداگانه بودند. تاریخ رسمی محلی، تغییر نام شهر را در 1945 ثبت می‌کند.

بین 1950 و 1955 تصمیم گرفته شد شهر از مرکز قدیمی داخل دره به تراس هموارتر بالای آن منتقل شود. سیلاب و سقوط قطعات سنگ از دامنه‌ها در این تصمیم نقش داشتند. بنابراین موقعیت شهر امروزی، هم حاصل واکنش به خطرهای طبیعی است و هم نتیجه تحولات اداری.

خط زمانی

• دوره نوسنگی: ابسیدین بینگول به سکونتگاه‌های دوردست می‌رسید؛ در روایت وزارت فرهنگ، گوبکلی‌تپه نیز از آن‌ها بود.
• اوایل سده پنجم میلادی: استانداری، غارهای زاغ را متعلق به این دوره می‌داند.
• 1402: تاریخ ثبت‌شده بالای ورودی مسجد بالابان بیگ در کیغی.
• سلطنت سلطان سلیم یاووز: چپاکچور مرکز سنجاقی با وضعیت یورت‌لوق‌اوجاق‌لیق شد.
• مه 1548: شروط وقف، شیوه اداره مسجد و زاویه اصفهان بیگ در آبتور را تعیین کردند.
• دهه 1750: به گفته یاشار باش، مسجد تازه‌ای با نام اصفهان بیگ در آشاغی چارشی ساخته شد. در ساخت آن از مصالح مسجد ویران‌شده آبتور استفاده کردند.
• 1918: مسجد اصفهان بیگ تعمیرات اساسی داشت.
• 1924–1929: چپاکچور به‌ترتیب تابع گنچ، الازیغ و موش شد.
• 1935–1936: قانون تأسیس استان بینگول تصویب و منتشر شد.
• 1945: تاریخ رسمی محلی، تغییر نام شهر به بینگول را در این سال ثبت می‌کند.
• 1950–1955: مسئولان تصمیم گرفتند شهر را از دره به تراس بالای آن منتقل کنند.
• 2019: بررسی‌های سطحی تازه برای مطالعه منابع ابسیدین آغاز شد.
• 16 فوریه 2024: گزارشی از ضبط 110 سکه در گنچ خبر داد.

پرسش‌های متداول

نام بینگول از کجا آمده است؟

از کوه بینگول گرفته شده است؛ کوهی که به دریاچه‌های یخچالی فراوانش شهرت دارد. اداره فرهنگ استان، زمان انتخاب این نام برای شهر را 1945 اعلام می‌کند.

آیا نام قدیمی بینگول چپاکچور بود؟

بله. چپاکچور نام قدیمی شهر بود و پس از تغییر نام نیز برای سکونتگاه قدیمی داخل دره به کار می‌رفت. چولیک، چولیگ و چەولیگ از دیگر صورت‌های ثبت‌شده نام هستند.

آیا داستان اسکندر مقدونی واقعیت تاریخی دارد؟

روایت اولیا چلبی که چپاکچور را به بهبود سلامت اسکندر با آب شفابخش پیوند می‌دهد، افسانه است. در بحث‌های دانشگاهی، توضیح‌های دیگری درباره ریشه ارمنی نام مطرح شده است.

چرا شهر از دره منتقل شد؟

سیلاب و سقوط قطعات سنگ از دامنه‌های اطراف، در تصمیم جابه‌جایی شهر بین 1950 و 1955 نقش داشتند. محل انتخاب‌شده، تراس هموارتر بالای مرکز قدیمی بود.

منابع

1. اداره فرهنگ و گردشگری استان بینگول — بینگول bingol.ktb.gov.tr
2. ویکی‌پدیای ترکی — بینگول tr.wikipedia.org
3. ارجان چاغلایان — روابط ارمنی‌ها و مسلمانان در بینگول (چپاکچور) و پیرامون آن atauni.edu.tr
4. متین تونجل (Metin Tuncel)، دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه (TDV İslâm Ansiklopedisi) — بینگول islamansiklopedisi.org.tr
5. صرّی تیریاکی — ارزیابی‌های تازه درباره مناطق منابع ابسیدین بینگول dergipark.org.tr
6. درگاه فرهنگ ترکیه — بینگول kulturportali.gov.tr
7. اداره فرهنگ و گردشگری استان بینگول — تاریخچه بینگول bingol.ktb.gov.tr
8. استانداری بینگول — غارهای زاغ bingol.gov.tr
9. اداره فرهنگ و گردشگری استان بینگول — غارها bingol.ktb.gov.tr
10. یاشار باش — موقوفه مسجد و زاویه اصفهان بیگ در چپاکچور (بینگول) dergipark.org.tr
11. اداره فرهنگ و گردشگری استان بینگول — مسجدهای تاریخی bingol.ktb.gov.tr
12. اداره فرهنگ و گردشگری استان بینگول — فهرست آثار فرهنگی بینگول bingol.ktb.gov.tr

FAQ

Image: Yüzen adalar ve bulut.jpg — Fatih YILMAZ, CC BY-SA 4.0