یک سکه یا کارت بانکی از کیف پولتان بیرون بیاورید. هر بار که پول یک قهوه را می‌پردازید، به ایده‌ای تکیه می‌کنید که بیش از 2,600 سال پیش در غرب آناتولی (Anadolu) آزموده شد. ابداع این ایده را به لیدیها نسبت می‌دهند.
در این راهنما می‌خوانید که لیدیها چه کسانی بودند، کجا زندگی می‌کردند، سکه‌هایشان را چگونه می‌ساختند و امروز چه آثاری از آنها را می‌توانید در ترکیه ببینید.
لیدیه کجا بود؟
هسته اصلی لیدیه (Lidya) در غرب آناتولی قرار داشت. این منطقه در دره گدیز (Gediz)، شمال کوههای بوزداغ (Bozdağ) بود.
پایتخت آن سارد (Sardes) بود. ویرانه‌های این شهر نزدیک آبادی سارت (Sart)، در استان امروزی مانیسا (Manisa) قرار دارد.
لیدیها تمدنی متعلق به عصر آهن بودند. آنها به‌ویژه بین قرن‌های 8 و 6 پیش از میلاد در غرب آناتولی جایگاه برجسته‌ای داشتند.
لیدیها دقیقاً چه چیزی را اختراع کردند؟
«مردمی که پول را اختراع کردند» تعبیر رایجی است. اما ادعای تاریخی محدودتر است و می‌توان با اطمینان بیشتری از آن دفاع کرد.
ابداع سکههای فلزی با وزن استاندارد و نقش ضربشده به لیدیها نسبت داده میشود. این سکه‌ها در قرن 7 پیش از میلاد در آناتولی پدیدار شدند. نقش ضربشده روی یک قطعه فلز به شما می‌گفت ارزش آن چقدر است. همین کار دادوستد را سریع‌تر می‌کرد.
هرودوت (Herodot)، تاریخ‌نگار یونانی، نیز این موضوع را تأیید می‌کند. او در کتاب اول، بند 94 از اثر خود، تواریخ، لیدیها را نخستین مردمی می‌نامد که سکههای طلا و نقره را ضرب و استفاده کردند.
الکتروم؛ نخستین سکه‌ها از طلای خالص نبودند
قدیمی‌ترین سکههای لیدیایی از طلای خالص ساخته نشده بودند. جنس آنها الکتروم، آلیاژی از طلا و نقره، بود.
سکههای اولیه لیدیایی با دست ضرب میشدند. قطعه‌ای فلز را روی سندانی می‌گذاشتند که قالبی حکاکی‌شده داشت. سپس سنبه‌ای روی آن قرار می‌دادند و با چکش به آن ضربه می‌زدند.
روی بسیاری از سکههای اولیه نقش سر شیر دیده میشود. این نقش شاید نشان دهد که شاهان آنها را منتشر می‌کردند. اما موزه بریتانیا می‌گوید نمی‌توان مرجع صادرکننده این سکه‌ها را با قطعیت مشخص کرد.
خط زمانی
- قرن‌های 8 تا 6 پیش از میلاد: لیدیه به‌عنوان یکی از تمدن‌های قدرتمند عصر آهن در غرب آناتولی برجسته میشود.
- قرن 7 پیش از میلاد: نخستین سکههای الکتروم مرتبط با لیدیها در غرب آناتولی پدیدار می‌شوند.
- نیمه اول قرن 6 پیش از میلاد: در محوطه تصفیه فلز پاکتولوس شمالی در سارد، طلا و نقره را از هم جدا می‌کنند.
- میانه قرن 6 پیش از میلاد: اصلاحات سکه‌ای کرزوس، سکههای جداگانه از طلای خالص و نقره خالص را رواج می‌دهد.
- 546 پیش از میلاد، تاریخ سنتی: کوروش دوم سارد را تصرف می‌کند و پادشاهی مستقل لیدیه پایان می‌یابد.
- قرن‌های 5 تا 4 پیش از میلاد: بیشتر کتیبه‌های لیدیایی باقی‌مانده به این دوره تعلق دارند.
- 2025: سارد و گورپشتههای لیدیایی بینتپه به فهرست میراث جهانی یونسکو می‌پیوندند.
معمای WALWET
روی برخی سکههای الکتروم با نقش سر شیر، نوشته WALWET دیده میشود. بسیاری از پژوهشگران آن را نام شاه آلیاتس (Alyattes) می‌خوانند. این خوانش طرفداران زیادی دارد، اما هنوز قطعی نیست.
کرزوس و اصلاح سکه‌ها
نزدیک میانه قرن 6 پیش از میلاد، شاه کرزوس (Kroisos) این نظام را تغییر داد. او سکههای الکتروم را با سکههای جداگانه از طلای خالص و نقره خالص جایگزین کرد.
در جهان یونانی، سکههای طلای او را «کرزوسی» می‌نامیدند. این نام از نام شاه گرفته شده بود.
سکههای منسوب به کرزوس، چه طلا و چه نقره، نقش بخش جلویی بدن یک شیر و یک گاو را دارند که روبه‌روی هم قرار گرفته‌اند.
در دوران فرمانروایی کرزوس، لیدیه شهرهای یونانی ایونیه، ائولیس (Aiolis) و دوریس (Doris) را نیز در خشکی اصلی آناتولی زیر فرمان خود آورد.
کارگاه تصفیه فلز بیرون سارد
اصلاحاتی مانند اصلاحات کرزوس به فلزی نیاز دارد که اجزای آن از هم جدا و خالص شده باشند. کاوش‌های سارد محل‌هایی را آشکار کرد که این کار در آنها انجام می‌شد.
این محوطه پاکتولوس شمالی (Paktolos Kuzey) نام دارد و بیرون دیوارهای شهر است. تأسیسات آن به نیمه اول قرن 6 پیش از میلاد تعلق دارد. در آنجا الکتروم را به طلا و نقره تفکیک می‌کردند.
این فرایند کند بود. ورقه‌های الکتروم را همراه با نمک و پودر آجر در ظرف‌ها می‌چیدند. سپس آنها را ساعت‌ها و احتمالاً روزها در دمای حدود 800 °C حرارت می‌دادند. با این روش طلا خالص می‌شد.
باستان‌شناسان نزدیک این تأسیسات، مذبح کوچکی هم پیدا کردند که برای پیشکش به ایزدبانو کوبله (Kibele) به کار می‌رفت.
طلا از کجا می‌آمد؟
بر اساس نظریه سنتی، الکتروم سکههای لیدیایی به‌صورت طبیعی از رود سارت (Sart Çayı) به دست می‌آمد. آزمایش‌های تازه این نظریه را به چالش کشیده‌اند. مشخص شده که طلای رودهای محلی تقریباً خالص است. این یافته پرسش درباره منشأ ماده اولیه را دوباره مطرح می‌کند.
زبان و خط
لیدیها زبان خودشان را داشتند. زبان لیدیایی به شاخه آناتولیایی خانواده زبان‌های هندواروپایی تعلق دارد و با زبان هیتی خویشاوند است.
الفبای آنها از گونه‌ای از الفبای یونانی گرفته شده بود. این الفبا 26 نشانه داشت: 8 مصوت و 18 صامت.
لیدیایی معمولاً از راست به چپ نوشته می‌شد. بیشتر متن‌های باقی‌مانده به قرن‌های 5 و 4 پیش از میلاد تعلق دارند.
دیوارها و آرامگاه‌های شاهی
به گفته یونسکو، استحکامات سارد شامل دیواری با ضخامت حدود 20 متر بود.
گورستان شاهی بینتپه (Bin Tepe) در شمال شهر قرار دارد. این محوطه پهنه‌ای از گورپشتههای لیدیایی است؛ تپه‌های تدفینی که «تومولوس» نامیده می‌شوند. آنها در محدوده‌ای تقریباً 7 تا 17 کیلومتر شمال آکروپولیس سارد گسترده‌اند.
پادشاهی چگونه پایان یافت؟
تاریخ سنتی سقوط پادشاهی لیدیه 546 پیش از میلاد است. کوروش دوم (II. Kyros)، شاه ایران، سارد را تصرف کرد.
شهر از میان نرفت. پس از فتح، ایرانیان همچنان از سارد به‌عنوان مرکز اداری ساتراپی لیدیه استفاده کردند.
جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید
- سکه‌ای بسیار کوچک. سکههای لیدیایی 1/96 استاتر با نقش پنجه شیر حدود 0.15 گرم وزن داشتند. قطر آنها فقط 4 میلی‌متر بود.
- تعداد بسیار زیاد کوره‌ها. در کاوش‌های کارگاه تصفیه فلز سارد حدود 200 اجاق بشقابی‌شکل پیدا شد. از آنها برای جدا کردن نقره از سرب استفاده می‌کردند.
- یادگاری لیدیایی در مصر. یکی از نمونه‌های نوشتار لیدیایی، نوشته‌ای کنده‌شده در سیلسیلیس (Silsilis) در مصر علیا است. این محل از غرب آناتولی فاصله زیادی دارد.
- گورپشتههای ازدست‌رفته. در دهه 1940 دست‌کم 149 گورپشته در بینتپه ثبت شد. به گفته گروه کاوش، کشاورزی بعضی از آنها را نابود کرده است.
بازدید از سارد و بینتپه
سارد و بینتپه در استان مانیسا قرار دارند. یونسکو آنها را در سال 2025 به‌صورت مشترک در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.
وقتی به آنجا می‌روید، این دو بخش را اجزای یک داستان ببینید. شهر جایی بود که فلز را تصفیه می‌کردند و پادشاهی را اداره می‌کردند. گورپشتههای شمال شهر هم محل دفن فرمانروایان آن بودند.
پرسش‌های متداول
لیدیه کجا بود؟
در غرب آناتولی، در دره گدیز و شمال کوههای بوزداغ. پایتخت آن، سارد، نزدیک سارت امروزی در استان مانیسا قرار داشت.
آیا لیدیها پول را اختراع کردند؟
ابداع سکههای فلزی با وزن استاندارد و نقش ضربشده از قرن 7 پیش از میلاد به آنها نسبت داده میشود. هرودوت آنها را نخستین مردمی می‌نامد که از سکههای طلا و نقره استفاده کردند.
نخستین سکه‌ها از چه ساخته میشدند؟
از الکتروم، آلیاژی از طلا و نقره. کرزوس بعدها سکههای جداگانه از طلای خالص و نقره خالص را رواج داد.
لیدیه چه زمانی سقوط کرد؟
تاریخ سنتی آن 546 پیش از میلاد است؛ زمانی که کوروش دوم سارد را تصرف کرد.
آیا سارد در فهرست میراث جهانی است؟
بله. سارد و گورپشتههای لیدیایی بینتپه در سال 2025 ثبت شدند.
منابع
- ویکی‌پدیا (ترکی) — لیدیه tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — لیدیه en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — سارد en.wikipedia.org
- انجمن سکه‌شناسی آمریکا — لیدیه و نخستین سکه‌ها money.org
- موزه بریتانیا — سکه الکتروم 1/6 استاتر artsandculture.google.com
- موزه بریتانیا — گالری پول، اتاق 68 britishmuseum.org
- هیئت کاوش سارد — جان اچ. کرول، سکههای سارد sardisexpedition.org
- هیئت کاوش سارد — پاکتولوس شمالی sardisexpedition.org
- هیئت کاوش سارد — تصفیه طلا و نقره در سارد sardisexpedition.org
- هیئت کاوش سارد — اچ. کریگ ملچرت، زبان و کتیبه‌های لیدیایی sardisexpedition.org
- هیئت کاوش سارد — بینتپه، گورپشته آلیاتس و کارنی‌یاریق‌تپه (Karnıyarık Tepe) sardisexpedition.org
- یونسکو — سارد و گورپشتههای لیدیایی بینتپه whc.unesco.org
Image: Lydian electrum Lion coins – Flickr – brewbooks.jpg — brewbooks from near Seattle, USA, CC BY-SA 2.0
