Despina hatun (Despina Hatun) bila je princeza iz Trapezunta (Trabzon), rođena kao Teodora Megali Komnini, i kćerka cara Jovana IV. Godine 1458. udala se za Uzun Hasana, vladara države Ak Kojunlu (Akkoyunlu). Brak je bio dio saveza protiv osmanskog širenja. Ostala je pravoslavna kršćanka i kasnije učestvovala u diplomatiji protiv Osmanlija.
Njen brak povezao je dinastiju Komnena s dvorom države Ak Kojunlu. Ipak, bračni uslovi obuhvatali su više od vojne zaštite. Štitili su i njenu vjeru. Ako pratite njenu priču od Trapezunta do Harputa, susrest ćete se s kršćanskim svećenstvom, pismima gruzijskom kralju, mletačkom diplomatijom i proturječnim izvještajima o njenoj sahrani.
Ko je bila princeza poznata kao Despina hatun?
Teodora je preko oca, trapezuntskog cara Jovana IV, pripadala dinastiji Komnena. Udajom za Uzun Hasana postala je dio vladarske porodice države Ak Kojunlu. Poznata je i pod oblikom imena Despina Khatun.
Pretpostavlja se da je rođena nakon 1438. godine. Njeno porijeklo po majci je sporno. Prema jednom tumačenju, majka joj je bila kćerka gruzijskog kralja Aleksandra I. Prema drugom, bila je to druga supruga Jovana IV, kćerka jednog turskog vladara. Ova različita tumačenja daju drugačiju sliku njenih porodičnih veza.
Samo ime Despina hatun spaja dva izraza za društveni položaj. Grčka riječ despoina i tursko-mongolska titula hatun obje nose značenje „gospođa“. Ime po kojem je postala poznata tako povezuje izraze iz različitih jezika.
Zašto se Despina hatun udala za Uzun Hasana?
Brak je sklopljen 1458. godine, pod pritiskom osmanskog širenja. Osmanski napad 1456. već je primorao Jovana IV da prihvati plaćanje danka. Trapezunt je savez s državom Ak Kojunlu tražio nakon tog neposrednog vojnog pritiska.
Svrha braka bila je politička i vojna. Trapezunt je sporazumom s Uzun Hasanom tražio podršku protiv Osmanlija. Jedan od uslova obavezivao ga je da štiti život, imovinu i zemlje trapezuntskog vladara. Sporazum je, dakle, precizno određivao šta zaštita podrazumijeva.
Za državu Ak Kojunlu brak je donosio i koristi koje su nadilazile suprotstavljanje Osmanlijama. Studija autorice Ayşe Atıcı Arayancan ukazuje na interes za širenje utjecaja duž sjeverozapadnih granica te države. Savez povezuje i s mogućnostima pomorske trgovine. Trapezunt je Uzun Hasanu značio više od domovine njegove supruge.
Ove pregovore možete povezati sa svakodnevnim iskustvom: provjerom onoga što neki sporazum zaista obećava. Ovdje su se obećanja odnosila na sigurnost vladara i nevjestino ispovijedanje vjere. Praktični značaj braka djelimično je ležao u tim uslovima, uz porodičnu vezu koju je stvorio.
Je li zadržala pravoslavnu vjeru?
Jovan IV postavio je očuvanje pravoslavne vjere svoje kćerke kao uslov za brak. Uzun Hasan prihvatio je taj uslov. Despina je potom zadržala kršćansku vjeru na dvoru države Ak Kojunlu, gdje je bila poznata po titulama Yüce Hatun i šahbanu (Şahbanu).
Iz Trapezunta je stigla i s kršćanskom pratnjom. U njoj su bile monahinje, monasi i svećenici. Na dvor njenog supruga tako je, uz samu princezu, stigla i njena vjerska pratnja. Sporazum o njenoj vjeri dobio je konkretan izraz u ljudima koji su je pratili.
To je važno kada zamišljate njen položaj na dvoru. Bračni sporazum štitio je njen kršćanski identitet, a uz nju je bilo i kršćansko svećenstvo. Njen vjerski život i položaj Uzun Hasanove supruge postojali su zajedno unutar vladarskog doma države Ak Kojunlu.
Šta se dogodilo sa savezom protiv Osmanlija?
Bračni savez nije spriječio Mehmeda II da 1461. godine ukine Trapezuntsko carstvo. Zaštita tražena brakom iz 1458. zato nije uspjela sačuvati državu kojom je vladala Despinina porodica. Potrebno je razlikovati sporazum od njegovog ishoda.
Posljedice su pogodile i njene srodnike. Njen amidža David Komnen pogubljen je u Istanbulu 1463. godine, nakon osvajanja Trapezunta. Njegova sudbina predstavljala je još jedan gubitak u porodičnoj historiji koja stoji iza Despininog bračnog saveza.
Despinino učešće u suprotstavljanju Osmanlijama nije se završilo bračnim sporazumom. Lično je pisala gruzijskom kralju i pozvala ga da djeluje protiv njih. To pismo konkretan je primjer njenog učešća u diplomatiji putem vlastite prepiske.
I mletački izaslanik Caterino Zeno imao je koristi od njene podrške tokom svojih poslova na dvoru države Ak Kojunlu. Pismo i Zenov pristup dvoru zajedno pokazuju njeno učešće u političkim odnosima. Njena uloga obuhvatala je pomaganje izaslaniku i neposredno obraćanje drugom vladaru.
Kako je bila povezana sa šahom Ismailom?
Despina i Uzun Hasan imali su četvero djece: jednog sina i tri kćerke. Njihova kćerka Alemşah Halime Begüm udala se za šejha Hajdara (Şeyh Haydar). Postala je majka šaha Ismaila (Şah İsmail), osnivača safavidske države.
Despina je, dakle, bila nana šaha Ismaila po majci. Preko te veze porodična loza trapezuntske princeze nastavila se u porodici osnivača safavidske države. Veza vodi preko njene kćerke Alemşah Halime Begüm i njenog braka sa šejhom Hajdarom.
Njene porodične veze povezuju tri različite sredine u njenoj priči: dinastiju Komnena u kojoj je rođena, vladarski dom države Ak Kojunlu u koji se udala i safavidsku porodicu s kojom je bila povezana preko unuka. Svaka veza počiva na konkretnom odnosu s roditeljem, supružnikom ili djetetom.
Hronologija
- Nakon 1438. — procjena: Pretpostavljeno vrijeme rođenja Teodore Despine hatun.
- 1458.: Udala se za Uzun Hasana radi uspostavljanja saveza Trapezunta i države Ak Kojunlu protiv osmanskog širenja.
- 1461.: Mehmed II ukinuo je Trapezuntsko carstvo.
- 1463.: Njen amidža David Komnen pogubljen je u Istanbulu.
- 1474–1478. — sporna procjena: Razdoblje u koje Yahya Başkan smješta njenu smrt, prije smrti Uzun Hasana.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
Putopis Josaphata Barbara smješta Despinu u Harput. Bilježi i da su joj služili Grci koji su živjeli u gradu. Time njena priča dobija konkretno mjesto izvan Trapezunta i općeg okvira dvora države Ak Kojunlu.
Jedna starija nedoumica oko njenog imena odnosi se na ime „Katarina“ („Catherine“). Charles Diehl pripisao je pojavu tog imena u nekim ranijim djelima Du Cangeovom pogrešnom razumijevanju titule hatun. Prema Diehlovom objašnjenju, titula je bila pogrešno shvaćena kao lično ime Katarina.
Anonimni mletački trgovac opisao je grob u Diyarbakıru koji se pripisivao Despini. Naveo je da je bio visok jedan korak, širok jedan korak i dug tri koraka. Opis je precizan, ali se mjesto ne podudara s izvještajem Caterina Zena o sahrani u Harputu.
Gdje je sahranjena Despina hatun?
U izvještajima o sahrani pojavljuju se dva mjesta: Diyarbakır i Harput. Angiolello i anonimni mletački trgovac navode crkvu Svetog Đorđa u Diyarbakıru. Caterino Zeno, međutim, izvještava da je sahranjena u crkvi Svetog Đorđa u Harputu.
Zbog istog imena crkve ove je izvještaje lako pomiješati. Ako pratite njenu priču kroz ova mjesta, uz svaki navod zadržite i ime grada. Crkva Svetog Đorđa u Diyarbakıru pripada jednom predanju o sahrani, a crkva Svetog Đorđa u Harputu drugom.
Sporna je i hronologija kraja njenog života. Yahya Başkan zastupa mišljenje da je umrla između 1474. i 1478. godine, prije Uzun Hasana. Biografija na engleskoj Wikipediji, međutim, uključuje i prikaz prema kojem je bila živa nakon njegove smrti 1478. godine. Başkanov predloženi vremenski raspon zato treba čitati kao tumačenje, a ne kao utvrđen datum.
Često postavljana pitanja
Ko je bio otac Despine hatun?
Njen otac bio je Jovan IV, trapezuntski car. Rođena je kao Teodora Megali Komnini i pripadala je dinastiji Komnena.
Kada se udala za Uzun Hasana?
Udala se za njega 1458. godine. Cilj braka bio je uspostavljanje političke i vojne saradnje Trapezunta i države Ak Kojunlu protiv osmanskog širenja.
Je li Despina hatun promijenila vjeru nakon udaje?
Ostala je pravoslavna kršćanka. Jovan IV zahtijevao je zaštitu njene vjere kao uslov za brak, a Uzun Hasan je pristao. Iz Trapezunta su je pratile monahinje, monasi i svećenici.
Je li Despina hatun bila nana šaha Ismaila?
Da. Njena kćerka Alemşah Halime Begüm bila je supruga šejha Hajdara i majka šaha Ismaila, osnivača safavidske države.
Izvori
- Vikipedija — Despina Hatun tr.wikipedia.org
- Wikipedia — Despina Khatun en.wikipedia.org
- Ayşe Atıcı Arayancan — Kršćanska šahbanu na dvoru države Ak Kojunlu dergipark.org.tr
- Yahya Başkan — Pitanje groba Despine hatun dergipark.org.tr
FAQ
Ko je bila Despina hatun?
Despina hatun bila je Teodora Megali Komnini, kćerka trapezuntskog cara Jovana IV. Godine 1458. udala se za Uzun Hasana, vladara države Ak Kojunlu.
Je li Despina hatun ostala kršćanka nakon udaje?
Da. Njen otac postavio je nastavak njenog života u pravoslavnoj vjeri kao uslov za brak, a Uzun Hasan je to prihvatio.
U kakvom je srodstvu Despina hatun bila sa šahom Ismailom?
Njena kćerka Alemşah Halime Begüm udala se za šejha Hajdara i postala majka šaha Ismaila, osnivača safavidske države.
Gdje je sahranjena Despina hatun?
Izvještaji se razlikuju. Angiolello i anonimni mletački trgovac navode crkvu Svetog Đorđa u Diyarbakıru, dok Caterino Zeno navodi crkvu Svetog Đorđa u Harputu.
Image: Hunting Sultan Uzun Hasa diptych, 1467-1473, Aq Qoyunlu.jpg — 1460s-1470s artist, Public domain
